ગરુડપુરાણમ્

જન્મતઃ પઞ્ચ વર્ષાણિ ભુઙ્ક્તે દત્તમસંસ્કૃતમ્ । પઞ્ચવર્ષાધિકે બાલે વિપત્તિર્યદિ જાયતે ॥ ૨,૨૫.

જન્મથી પાંચ વર્ષ સુધી વિધિ વગર જે મળે છે એ ભોગવે છે; પાંચ વર્ષથી વધારે ઉંમરના બાળકનું મૃત્યુ થાય તો મુશ્કેલી થાય છે.

વૃષોત્સર્ગાદિકં કર્મ સપિણ્ડીકરણં વિના । દ્વાદશે હનિ સમ્પ્રાપ્તે કુર્યાચ્છ્રાદ્ધાનિ ષોડશ ॥ ૨,૨૫.

વૃષોત્સર્ગ વગેરે વિધિઓ, સિવાય સપીંડીકરણના, કરવી જોઈએ; બારમી દિવસે શોડશ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

પાયસેન ગુડેનાપિ પિણ્ડાન્દદ્યાદ્યથાક્રમમ્ । ઉદકુમ્ભપ્રદાનં ચ પદ (ઉપ) દાનાનિ યાનિ ચ ॥ ૨,૨૫.

પાયસ કે ગુડ સાથે પિંડો યોગ્ય ક્રમમાં આપવું જોઈએ; પાણીના કુંભ અને બીજી યોગ્ય વસ્તુઓ પણ દાન કરવી જોઈએ.

ભોજનાનિ દ્વિજે દદ્યાન્મહાદાનાદિ શક્તિતઃ । દીપદાનાદિ યત્કિઞ્ચિત્પઞ્ચવર્ષાધિકે સદા ॥ ૨,૨૫.

દ્વિજોને ભોજન આપવું જોઈએ, અને શક્તિ પ્રમાણે મહાદાન વગેરે પણ; પાંચ વર્ષથી વધુ ઉંમરે હંમેશા દીવો વગેરે નાના દાન પણ આપવું જોઈએ.

કર્તવ્યં ચ ખગશ્રેષ્ઠ વ્રતાત્પ્રાક્પ્રેતતૃપ્તયે । યદા નક્રિયતે સર્વં મુદ્ગલત્વં સ ગચ્છતિ ॥ ૨,૨૫.

હે પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, વ્રત કરતાં પહેલાં પ્રેતને તૃપ્તિ માટે વિધિ કરવી જોઈએ; જો કશું ન કરવામાં આવે તો તે મુદગલની સ્થિતિમાં જાય છે.

વ્રતાત્પ્રાઙ્ગેવ દેયં તુ તતઃ પિતૃગણસ્ય ચ । સ્વાહાકારેણ વૈ કુર્યાદેકોદ્દિષ્ટાનિ ષોડશ ॥ ૨,૨૫.

વ્રત કરતાં પહેલાં જ દાન કરવું જોઈએ, પછી પિતૃઓને પણ આપવું જોઈએ; 'સ્વાહા' ઉચ્ચારીને શોડશ વિધિઓ કરવી જોઈએ.

ઋજુદર્ભૈસ્તિલૈઃ શુક્લૈઃ પ્રાચીનાવીતિ નિશ્ચિતમ્ । અપસવ્યં ચ કર્તવ્યં કૃતે યાન્તિ પરાં ગતિમ્ ॥ ૨,૨૫.

સીધી દર્ભા અને સફેદ તિલથી, પૂર્વ દિશા તરફ વસ્ત્ર પહેરીને વિધિ કરવી જોઈએ; ડાબા ખભા પર જનેઉ રાખીને વિધિ કરવાથી, પૂર્ણ થયા પછી, ઉત્તમ ગતિ મળે છે.

પુનશ્ચિરાયુષો ભૂત્વા જાયન્તે સ્વકુલે ધ્રુવમ્ । સર્વસૌખ્યપ્રદઃ પુત્રઃ પિત્રોઃ પ્રીતિવિવર્ધનઃ ॥ ૨,૨૫.

પછી ફરી લાંબી આયુષ્યવાળો બનીને, એ પોતાના કુટુંબમાં જન્મે છે. દીકરો માતા-પિતાને સર્વ સુખ આપે છે અને એમની લાગણી વધારતો જાય છે.

આકાશમેકં હિ યથા ચન્દ્રાદિત્યૌ યથૈકતઃ । ઘટાદિષુ પૃથક્સર્વં પશ્ય રૂપં ચ તત્સમમ્ ॥ ૨,૨૫.

જેમ એક આકાશ છે અને તેમાં ચાંદ્ર અને સૂર્ય એક સાથે છે, તેમ જ માટલાં વગેરે વાસણોમાં રૂપ જુદાં હોય, પણ અંદરનું તત્વ એકસરખું જ હોય છે.

આત્મા તથૈવ સર્વેષુ પુત્ત્રેષુ વિચરેત્સદા । યા યસ્ય પ્રકૃતિઃ પૂર્વં શુક્રશોણિતસઙ્ગમે ॥ ૨,૨૫.

એ જ રીતે આત્મા બધા દીકરાઓમાં સતત વિહરે છે; જેમ જેમ જેની સ્વભાવ પહેલેથી હોય છે, તે શુક્ર અને રક્તના મિલન સમયે રહે છે.

સા (સ) તેન ભાવયોગેન પુત્ત્રાસ્તત્કર્મકારિણઃ । પિતૃરૂપં સમાદાય કસ્યચિજ્જાયતે સુતઃ ॥ ૨,૨૫.

એ સ્વભાવ એ મિલનના બળથી દીકરાઓને તે પ્રમાણે વર્તાવા માટે પ્રેરે છે; પિતાનું રૂપ ધારણ કરીને કોઈને દીકરો જન્મે છે.

પિતૃતઃ કોઽપિ રૂપાઢ્યો ગુણજ્ઞો દાનતત્પરઃ । સદૃશઃ કોઽપિ લોકેઽસ્મિન્ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ ॥ ૨,૨૫.

પિતાથી કોઈ સુંદર રૂપવાળો, ગુણ જાણનારો કે દાનમાં તત્પર થઈ શકે છે; કોઈક મળતો-જુલતો હોય, પણ આ દુનિયામાં કોઈ પણ એકસરખો થયો નથી કે થશે નહીં.

અન્ધાદન્ધો ન ભવતિ મૂકાન્મૂકો ન જાયતે । બધિરાદ્બધિરો નૈવ વિદ્યાવાન્વિદુષો ન હિ । અનુરૂપા ન દૃશ્યન્તે મદીયં વચનં શૃણુ ॥ ૨,૨૫.

અંધથી અંધ જન્મતો નથી, મૂંગાથી મૂંગો થતો નથી, બહેરાથી બહેરો થતો નથી, વિદ્વાનથી વિદ્વાન પણ આવતો નથી; એકસરખા રૂપો દેખાતા નથી. મારું વચન સાંભળ.

ગરુડ ઉવાચ । ઔરસક્ષેત્રજાદ્યાશ્ચ પુત્ત્રા દશવિધાઃ સ્મૃતાઃ । સંગૃહીતઃ સુતો યસ્તુ દાસીપુત્ત્રશ્ચ તેન કિમ્ ॥ ૨,૨૫.

ગરુડએ પૂછ્યું: માતાના ગર્ભથી, ક્ષેત્રજ અને બીજા દીકરાઓ દસ પ્રકારના કહેવાય છે; તો દત્તક દીકરો કે દાસીપુત્ર વિશે શું કહેવાય?

કાઙ્કાં ગતિમવાપ્નોતિ જાયો મૃત્યુવશં ગતઃ । ભવેન્ન દુહિતા યસ્ય ન દૌહિત્રો ન વા સુતઃ ॥ ૨,૨૫.

પત્ની મૃત્યુ પામે પછી, જે ઈચ્છિત સ્થિતિ મળે છે તે પ્રાપ્ત થાય છે; જેને દીકરી, દોહિત્ર કે દીકરો નથી,

શ્રાદ્ધં તસ્ય કથં કાર્યં વિધિના કેન તદ્ભવેત્ । શ્રીભગવાનુવાચ । મુખં દૃષ્ટ્વા તુ પુત્રસ્ય મુચ્યતે પૈતૃકાદૃણાત્ ॥ ૨,૨૫.

એનું શ્રાદ્ધ કેવી રીતે કરવું અને કયા વિધિથી થાય? શ્રીભગવાન બોલ્યા: દીકરાનું મુખ જોવાથી પિતૃઋણમાંથી મુક્તિ મળે છે.

પૌત્ત્રસ્ય દર્શનાજ્જન્તુર્મુચ્યતે ચઃ ઋણત્રયાત્ । લોકાનન્ત્યં દિવઃ પ્રાપ્તિઃ પુત્ત્રપૌત્ત્ર પ્રપૌત્ત્રકૈઃ ॥ ૨,૨૫.

પૌત્રનું દર્શન કરવાથી મનુષ્ય ત્રણ ઋણમાંથી છૂટે છે; દીકરા, પૌત્ર અને પ્રપૌત્રથી અનંત લોક અને સ્વર્ગની પ્રાપ્તિ થાય છે.

અન્યક્ષેત્રોદ્ભવાદ્યા યે ભુક્તિમાત્રપ્રદાઃ સુતાઃ । કુર્વીત પાર્વણં શ્રાદ્ધમારૈસો વિધિવત્સુતઃ ॥ ૨,૨૫.

બીજા ક્ષેત્રમાંથી જન્મેલા દીકરાઓ ફક્ત ભોગ જ અપાવે છે; સાચો દીકરો શ્રાદ્ધ વિધિપૂર્વક કરવો જોઈએ.

કુર્વન્ત્યન્યે સુતાઃ શ્રાદ્ધમે કોદ્દિષ્ટં ન પાર્વણમ્ । બ્રાહ્મોઢાજસ્તૂન્નયતિ સંગૃહીતસ્ત્વધો નયેત્ । શ્રાદ્ધં સાંવત્સરં કુર્વઞ્જાયતે નરકાય વૈ ॥ ૨,૨૫.

અન્ય દીકરાઓ ફક્ત નિર્ધારિત શ્રાદ્ધ કરે છે, પૂરું શ્રાદ્ધ નથી કરતા; બ્રાહ્મણ પત્નીથી જન્મેલો દીકરો ઉપર લઈ જાય છે, દત્તક દીકરો નીચે લઈ જાય છે; વર્ષમાં એકવાર શ્રાદ્ધ કરવું નરકમાં લઈ જાય છે.

સર્વદાનાનિ દેયાનિ હ્યન્ન દાનાદૃતે ખગ । સંગૃહીતઃ સુતઃ કુર્યાદેકોદ્દિષ્ટં ન પાર્વણમ્ ॥ ૨,૨૫.

બધા દાન આપવા યોગ્ય છે, ખાવાનું દાન સિવાય, હે ખગ; દત્તક દીકરો ફક્ત નિર્ધારિત શ્રાદ્ધ કરે, પૂરું શ્રાદ્ધ નહીં કરે.

પ્રત્યબ્દં પિતૃમાતૃભ્યાં શ્રાદ્ધં દત્ત્વા ન લિપ્યતે । એકોદ્દિષ્ટં પરિત્યજ્ય પાર્વણં કુરુતે યદિ ॥ ૨,૨૫.

દર વર્ષે પિતા-માતાને શ્રાદ્ધ આપવાથી પાપ લાગતું નથી; જો નિર્ધારિત શ્રાદ્ધ છોડીને પૂરું શ્રાદ્ધ કરે,

આત્માનં ચ પિતૄંશ્ચૈવ સ નયેદ્યમમન્દિરમ્ । સંગૃહીતસ્તુ યઃ કેચિદ્દાસીપુત્ત્રાદયશ્ચ યે ॥ ૨,૨૫.

તો પોતાને અને પિતૃઓને યમલોકમાં લઈ જાય છે; દત્તક દીકરો અને દાસીપુત્રો વગેરે,

તીર્થે કુર્યુઃ પિતૃશ્રાદ્ધં દાનં (માસં) દદ્યુર્દ્વિજન્મને । સંગૃહીતસુતો ભૂત્વા પાકં વા યઃ પ્રયચ્છતિ ॥ ૨,૨૫.

એ લોકો તીર્થમાં પિતૃ શ્રાદ્ધ કરે, દાન (માસે) દ્વિજને આપે; દત્તક દીકરો બનીને જો કોઈ પાક આપશે,

વૃથા શ્રાદ્ધં વિજાનીયાચ્છૂદ્રાન્નેન યથા દ્વિજઃ । ન પ્રીણયતિ તચ્છ્રાદ્ધં પિતામહમુખાન્પિતૄન્ । એવં જ્ઞાત્વા સ્વગશ્રેષ્ઠ હીનજાતીન્સુતાંસ્ત્યજેત્ ॥ ૨,૨૫.

તો એ શ્રાદ્ધ વ્યર્થ ગણવું, જેમ શૂદ્રનું ખાવું બ્રાહ્મણ માટે વ્યર્થ છે; એ શ્રાદ્ધ પિતામહાદિક પિતૃઓને પ્રસન્ન કરતું નથી. હે પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, આવું જાણીને નીચી જાતિના દીકરાઓને છોડવા જોઈએ.

(બ્રાહ્મણ્યાં બ્રાહ્મણાજ્જાતશ્ચાણ્ડાલાદધમઃ સ્મૃતઃ ) । યસ્તુ પ્રવ્રજિતાજ્જાતો બ્રાહ્મણ્યાં શૂદ્રતશ્ચ યઃ ॥ ૨,૨૫.

(બ્રાહ્મણ સ્ત્રીમાંથી બ્રાહ્મણથી જન્મેલો પણ ચંડાળથી નીચો કહેવાય છે); જે સંન્યાસીથી જન્મે છે, અથવા બ્રાહ્મણ સ્ત્રીમાંથી શૂદ્રથી જન્મે છે.

દ્વાવેતૌ વિદ્ધિ ચાણ્ડાલૌ સગોત્રાદ્યસ્તુ જાયતે । સ્વર્યાતિવિહિતાન્પુત્રઃ સમુત્પાદ્ય ખગેશ્વર ॥ ૨,૨૫.

આ બે, જે એક જ વંશમાંથી જન્મે છે, તેમને અછૂત ગણવામાં આવે છે; અને જે પુત્ર નિયમિત વિધિ વિના જન્મે છે, એ પણ અછૂત કહેવાય છે, હે ખગેશ્વર.

તૈઃ સુવૃત્તૈઃ સુખં પ્રાપ્યં કુવૃત્તૈર્નરકં વ્રજેત્ । હીનજાતિસમુદ્ભૂતૈઃ સુવૃત્તૈઃ સુખમેધતે ॥ ૨,૨૫.

સારા વર્તનવાળાઓને સુખ મળે છે, અને ખરાબ વર્તનવાળાઓને દુઃખ અને નરક મળે છે. નીચી જાતિમાં જન્મેલા પણ જો સારા વર્તનવાળા હોય તો તેમને પણ સુખ મળે છે.

કલિકલુષવિમુક્તઃ પૂજિતઃ સિદ્ધસઙ્ઘૈરમરચમરમાલાવીજ્યમાનોઽપ્સરોભિઃ । પિતૃશતમપિ બન્ધૂન્પુત્ત્રપૌત્ત્રપ્રપૌત્ત્રાનપિ નરકનિમગ્નાનુદ્ધરેદેક એવ ॥ ૨,૨૫.

કળીયુગના દોષોથી મુક્ત, સિદ્ધજનોએ પૂજિત, અપ્સરાઓએ અમરચામરથી સેવિત એવો એકજ માણસ પોતાના અનેક પિતૃઓ, સંબંધીઓ, પુત્રો, પૌત્રો અને પ્રપૌત્રો જે નરકમાં પડેલા હોય તેમને ઉદ્ધાર કરી શકે છે.

શ્રીગરુડમાહપુરાણમ્ ૨૬ ગરુડ ઉવાચ । સત્યં બ્રૂહિ સુરશ્રેષ્ઠ કૃપાં કૃત્વા મયિ પ્રભો । મૃતાનાં ચૈવ જન્તૂનાં કદા કુર્યાત્સપિણ્ડનમ્ ॥ ૨,૨૬.

ગરુડએ પૂછ્યું: હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, કૃપા કરીને સાચું કહો, હે પ્રભુ, મૃત્યુ પામેલા જીવોના સપિંડ દાન ક્યારે કરવું જોઈએ?