ગરુડપુરાણમ્

શિશુરા દન્તજનનાદ્બાલઃ સ્યાદ્યાવદાશિખમ્ । કથ્યતે સર્વશાસ્ત્રેષુ કુમારો મૌઞ્જિબન્ધનાત્ ॥ ૨,૨૫.

બાળકને દાંત આવે ત્યાં સુધી 'શિશુ' કહેવાય છે અને શિખા વધે ત્યાં સુધી પણ એ જ કહેવાય છે; બધા શાસ્ત્રોમાં, યજ્ઞોપવીત બંધાય પછી 'કુમાર' કહેવાય છે.

શૂદ્રાદીનાં કથં કુર્યાત્સંશયો મૌઞ્જિવર્જનાત્ । ગર્ભાચ્ચ નવમં હિત્વા શિશુરામાસષોડશમ્ ॥ ૨,૨૫.

શૂદ્ર અને બીજા લોકો માટે યજ્ઞોપવીત ન હોય તો શું કરવું, એ પ્રશ્ન થાય છે; ગર્ભના નવમા મહિનાથી લઈને સોળ મહિનાની ઉંમર સુધી બાળક ગણાય છે.

બાલશ્ચાથ પરઞ્જ્ઞેય આમાસસપ્તવિંશતિ । આ પઞ્ચ વર્ષાત્કૌમારઃ પૌગણ્ડો નવહાંયનઃ ॥ ૨,૨૫.

પછી, હે પંખી, સત્તાવીસ મહિનાની ઉંમર સુધી 'બાળક' કહેવાય છે; પાંચ વર્ષ સુધી 'કૌમાર', અને નવ વર્ષ સુધી 'પૌગંડ' કહેવાય છે.

કિશોરઃ ષોડશાબ્દઃ સ્યાત્તતો યૌવનમાદિશેત્ । મૃતોઽપિ પઞ્ચમે વર્ષે અવૃતઃ સવૃતોઽપિ વા ॥ ૨,૨૫.

'કિશોર' એટલે સોળ વર્ષનો થાય; ત્યાર પછી 'યૌવન' કહેવાય છે. જો પાંચમા વર્ષે મૃત્યુ થાય, તો દીક્ષા લીધેલી હોય કે ન હોય, એ જ નિયમ લાગુ પડે છે.

પૂર્વોક્તમેવ કર્તવ્યમીહતે દશપિણ્ડકમ્ । સ્વલ્પકર્મપ્રસઙ્ગાચ્ચ સ્વલ્પાદ્વિષયબન્ધનાત્ ॥ ૨,૨૫.

પહેલાં જે વિધિ કહેવામાં આવી છે, એ જ કરવી જોઈએ, દસ પિંડ પણ આપવાના છે; કારણ કે એમના કર્મ ઓછા હોય છે અને સંસારના બંધન પણ ઓછાં હોય છે.

સ્વલ્ષાદ્વપુષિ વસ્ત્રાચ્ચ ક્રિયાં સ્વલ્પામપીચ્છતિ । યાવદુપચયો જન્તુર્યાવદ્વિષયવેષ્ટિતઃ ॥ ૨,૨૫.

શરીર અને વસ્ત્ર નાનું હોય એટલે વિધિ પણ ઓછી જ કરવી જોઈએ, જેટલું સુધી જીવ વધે છે અને સંસારના બંધનમાં બંધાયેલો છે.

યદ્યદ્યસ્યોપજીવ્યં સ્યાત્તત્તદ્દેયમિહેચ્છતિ । બ્રહ્મબીજોદ્ભવાઃ પુત્રા દેવર્ષોણાં ચ વલ્લભાઃ ॥ ૨,૨૫.

જે જે વસ્તુથી જેનું જીવન ચાલે છે, એ જ અહીં આપવી જોઈએ; બ્રહ્માના બીજથી જન્મેલા પુત્રો દેવતાઓ અને ઋષિઓને ખૂબ પ્રિય હોય છે.

યમેન યમદૂતૈશ્ચ શાસ્યન્તે નિશ્ચિતં ખગ । બાલો વૃદ્ધો યુબા વાપિ ઘટમિચ્છન્તિ દેહિનઃ ॥ ૨,૨૫.

યમરાજ અને એમના દૂતોએ બધાને નિયંત્રિત કર્યા છે, હે પંખી; બાળક હોય, વૃદ્ધ હોય કે યુવાન, બધા શરીરધારી જીવ મળવા ઇચ્છે છે.

સુખં દુઃ ખં સદા વેત્તિ દેહી વૈ સર્વગસ્ત્વિહ । પરિત્યજ્ય તદાત્માનં જીર્ણાં ત્વચમિવોરગઃ ॥ ૨,૨૫.

શરીરધારી જીવ અહીં હંમેશા સુખ અને દુઃખ અનુભવે છે; પછી પોતાને જૂની ચામડી છોડે એવા સાપ જેવો ત્યાગી દે છે.

અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો વાયુભૃતઃ ક્ષુધાન્વિતઃ । તસ્માદ્દેયાનિ દાનાનિ મૃતે બાલે સુનિશ્ચિતમ્ ॥ ૨,૨૫.

અંગુઠા જેટલો પુરુષ, હવા અને ભૂખથી જીવતો હોય છે; એટલે બાળકનું મૃત્યુ થાય ત્યારે જરૂર દાન કરવું જોઈએ.

જન્મતઃ પઞ્ચ વર્ષાણિ ભુઙ્ક્તે દત્તમસંસ્કૃતમ્ । પઞ્ચવર્ષાધિકે બાલે વિપત્તિર્યદિ જાયતે ॥ ૨,૨૫.

જન્મથી પાંચ વર્ષ સુધી વિધિ વગર જે મળે છે એ ભોગવે છે; પાંચ વર્ષથી વધારે ઉંમરના બાળકનું મૃત્યુ થાય તો મુશ્કેલી થાય છે.

વૃષોત્સર્ગાદિકં કર્મ સપિણ્ડીકરણં વિના । દ્વાદશે હનિ સમ્પ્રાપ્તે કુર્યાચ્છ્રાદ્ધાનિ ષોડશ ॥ ૨,૨૫.

વૃષોત્સર્ગ વગેરે વિધિઓ, સિવાય સપીંડીકરણના, કરવી જોઈએ; બારમી દિવસે શોડશ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

પાયસેન ગુડેનાપિ પિણ્ડાન્દદ્યાદ્યથાક્રમમ્ । ઉદકુમ્ભપ્રદાનં ચ પદ (ઉપ) દાનાનિ યાનિ ચ ॥ ૨,૨૫.

પાયસ કે ગુડ સાથે પિંડો યોગ્ય ક્રમમાં આપવું જોઈએ; પાણીના કુંભ અને બીજી યોગ્ય વસ્તુઓ પણ દાન કરવી જોઈએ.

ભોજનાનિ દ્વિજે દદ્યાન્મહાદાનાદિ શક્તિતઃ । દીપદાનાદિ યત્કિઞ્ચિત્પઞ્ચવર્ષાધિકે સદા ॥ ૨,૨૫.

દ્વિજોને ભોજન આપવું જોઈએ, અને શક્તિ પ્રમાણે મહાદાન વગેરે પણ; પાંચ વર્ષથી વધુ ઉંમરે હંમેશા દીવો વગેરે નાના દાન પણ આપવું જોઈએ.

કર્તવ્યં ચ ખગશ્રેષ્ઠ વ્રતાત્પ્રાક્પ્રેતતૃપ્તયે । યદા નક્રિયતે સર્વં મુદ્ગલત્વં સ ગચ્છતિ ॥ ૨,૨૫.

હે પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, વ્રત કરતાં પહેલાં પ્રેતને તૃપ્તિ માટે વિધિ કરવી જોઈએ; જો કશું ન કરવામાં આવે તો તે મુદગલની સ્થિતિમાં જાય છે.

વ્રતાત્પ્રાઙ્ગેવ દેયં તુ તતઃ પિતૃગણસ્ય ચ । સ્વાહાકારેણ વૈ કુર્યાદેકોદ્દિષ્ટાનિ ષોડશ ॥ ૨,૨૫.

વ્રત કરતાં પહેલાં જ દાન કરવું જોઈએ, પછી પિતૃઓને પણ આપવું જોઈએ; 'સ્વાહા' ઉચ્ચારીને શોડશ વિધિઓ કરવી જોઈએ.

ઋજુદર્ભૈસ્તિલૈઃ શુક્લૈઃ પ્રાચીનાવીતિ નિશ્ચિતમ્ । અપસવ્યં ચ કર્તવ્યં કૃતે યાન્તિ પરાં ગતિમ્ ॥ ૨,૨૫.

સીધી દર્ભા અને સફેદ તિલથી, પૂર્વ દિશા તરફ વસ્ત્ર પહેરીને વિધિ કરવી જોઈએ; ડાબા ખભા પર જનેઉ રાખીને વિધિ કરવાથી, પૂર્ણ થયા પછી, ઉત્તમ ગતિ મળે છે.

પુનશ્ચિરાયુષો ભૂત્વા જાયન્તે સ્વકુલે ધ્રુવમ્ । સર્વસૌખ્યપ્રદઃ પુત્રઃ પિત્રોઃ પ્રીતિવિવર્ધનઃ ॥ ૨,૨૫.

પછી ફરી લાંબી આયુષ્યવાળો બનીને, એ પોતાના કુટુંબમાં જન્મે છે. દીકરો માતા-પિતાને સર્વ સુખ આપે છે અને એમની લાગણી વધારતો જાય છે.

આકાશમેકં હિ યથા ચન્દ્રાદિત્યૌ યથૈકતઃ । ઘટાદિષુ પૃથક્સર્વં પશ્ય રૂપં ચ તત્સમમ્ ॥ ૨,૨૫.

જેમ એક આકાશ છે અને તેમાં ચાંદ્ર અને સૂર્ય એક સાથે છે, તેમ જ માટલાં વગેરે વાસણોમાં રૂપ જુદાં હોય, પણ અંદરનું તત્વ એકસરખું જ હોય છે.

આત્મા તથૈવ સર્વેષુ પુત્ત્રેષુ વિચરેત્સદા । યા યસ્ય પ્રકૃતિઃ પૂર્વં શુક્રશોણિતસઙ્ગમે ॥ ૨,૨૫.

એ જ રીતે આત્મા બધા દીકરાઓમાં સતત વિહરે છે; જેમ જેમ જેની સ્વભાવ પહેલેથી હોય છે, તે શુક્ર અને રક્તના મિલન સમયે રહે છે.

સા (સ) તેન ભાવયોગેન પુત્ત્રાસ્તત્કર્મકારિણઃ । પિતૃરૂપં સમાદાય કસ્યચિજ્જાયતે સુતઃ ॥ ૨,૨૫.

એ સ્વભાવ એ મિલનના બળથી દીકરાઓને તે પ્રમાણે વર્તાવા માટે પ્રેરે છે; પિતાનું રૂપ ધારણ કરીને કોઈને દીકરો જન્મે છે.

પિતૃતઃ કોઽપિ રૂપાઢ્યો ગુણજ્ઞો દાનતત્પરઃ । સદૃશઃ કોઽપિ લોકેઽસ્મિન્ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ ॥ ૨,૨૫.

પિતાથી કોઈ સુંદર રૂપવાળો, ગુણ જાણનારો કે દાનમાં તત્પર થઈ શકે છે; કોઈક મળતો-જુલતો હોય, પણ આ દુનિયામાં કોઈ પણ એકસરખો થયો નથી કે થશે નહીં.

અન્ધાદન્ધો ન ભવતિ મૂકાન્મૂકો ન જાયતે । બધિરાદ્બધિરો નૈવ વિદ્યાવાન્વિદુષો ન હિ । અનુરૂપા ન દૃશ્યન્તે મદીયં વચનં શૃણુ ॥ ૨,૨૫.

અંધથી અંધ જન્મતો નથી, મૂંગાથી મૂંગો થતો નથી, બહેરાથી બહેરો થતો નથી, વિદ્વાનથી વિદ્વાન પણ આવતો નથી; એકસરખા રૂપો દેખાતા નથી. મારું વચન સાંભળ.

ગરુડ ઉવાચ । ઔરસક્ષેત્રજાદ્યાશ્ચ પુત્ત્રા દશવિધાઃ સ્મૃતાઃ । સંગૃહીતઃ સુતો યસ્તુ દાસીપુત્ત્રશ્ચ તેન કિમ્ ॥ ૨,૨૫.

ગરુડએ પૂછ્યું: માતાના ગર્ભથી, ક્ષેત્રજ અને બીજા દીકરાઓ દસ પ્રકારના કહેવાય છે; તો દત્તક દીકરો કે દાસીપુત્ર વિશે શું કહેવાય?

કાઙ્કાં ગતિમવાપ્નોતિ જાયો મૃત્યુવશં ગતઃ । ભવેન્ન દુહિતા યસ્ય ન દૌહિત્રો ન વા સુતઃ ॥ ૨,૨૫.

પત્ની મૃત્યુ પામે પછી, જે ઈચ્છિત સ્થિતિ મળે છે તે પ્રાપ્ત થાય છે; જેને દીકરી, દોહિત્ર કે દીકરો નથી,

શ્રાદ્ધં તસ્ય કથં કાર્યં વિધિના કેન તદ્ભવેત્ । શ્રીભગવાનુવાચ । મુખં દૃષ્ટ્વા તુ પુત્રસ્ય મુચ્યતે પૈતૃકાદૃણાત્ ॥ ૨,૨૫.

એનું શ્રાદ્ધ કેવી રીતે કરવું અને કયા વિધિથી થાય? શ્રીભગવાન બોલ્યા: દીકરાનું મુખ જોવાથી પિતૃઋણમાંથી મુક્તિ મળે છે.

પૌત્ત્રસ્ય દર્શનાજ્જન્તુર્મુચ્યતે ચઃ ઋણત્રયાત્ । લોકાનન્ત્યં દિવઃ પ્રાપ્તિઃ પુત્ત્રપૌત્ત્ર પ્રપૌત્ત્રકૈઃ ॥ ૨,૨૫.

પૌત્રનું દર્શન કરવાથી મનુષ્ય ત્રણ ઋણમાંથી છૂટે છે; દીકરા, પૌત્ર અને પ્રપૌત્રથી અનંત લોક અને સ્વર્ગની પ્રાપ્તિ થાય છે.

અન્યક્ષેત્રોદ્ભવાદ્યા યે ભુક્તિમાત્રપ્રદાઃ સુતાઃ । કુર્વીત પાર્વણં શ્રાદ્ધમારૈસો વિધિવત્સુતઃ ॥ ૨,૨૫.

બીજા ક્ષેત્રમાંથી જન્મેલા દીકરાઓ ફક્ત ભોગ જ અપાવે છે; સાચો દીકરો શ્રાદ્ધ વિધિપૂર્વક કરવો જોઈએ.

કુર્વન્ત્યન્યે સુતાઃ શ્રાદ્ધમે કોદ્દિષ્ટં ન પાર્વણમ્ । બ્રાહ્મોઢાજસ્તૂન્નયતિ સંગૃહીતસ્ત્વધો નયેત્ । શ્રાદ્ધં સાંવત્સરં કુર્વઞ્જાયતે નરકાય વૈ ॥ ૨,૨૫.

અન્ય દીકરાઓ ફક્ત નિર્ધારિત શ્રાદ્ધ કરે છે, પૂરું શ્રાદ્ધ નથી કરતા; બ્રાહ્મણ પત્નીથી જન્મેલો દીકરો ઉપર લઈ જાય છે, દત્તક દીકરો નીચે લઈ જાય છે; વર્ષમાં એકવાર શ્રાદ્ધ કરવું નરકમાં લઈ જાય છે.