ગરુડપુરાણમ્

મિષ્ટાન્નં ભોજનં દેયં દાને શક્તિસ્તુ દુર્લભા । ભોજ્યે ભોજનશક્તિશ્ચ રતિશક્તિર્વરસ્ત્રિયઃ ॥ ૨,૨૪.

મીઠું ખાવાનું આપવું જોઈએ, પણ દાન કરવાની શક્તિ દુર્લભ છે. ખોરાકમાં ખાવાની શક્તિ છે, અને સારા સ્ત્રીઓમાં આનંદ કરવાની શક્તિ છે.

વિભવે દાનશક્તિશ્ચ નાલ્પસ્ય તપસઃ ફલમ્ । દાનાદ્ભોગાનવાપ્નોતિ સૌખ્યં તીર્થસ્ય સેવનાત્ । સુભાષણાન્મૃતો યસ્તુ સ વિદ્વાન્ધર્મવિત્તમઃ ॥ ૨,૨૪.

ધનવાનમાં જ દાન કરવાની શક્તિ હોય છે; ગરીબને તપનું ફળ મળતું નથી. દાનથી ભોગ મળે છે, તીર્થયાત્રાથી સુખ મળે છે, અને સારા બોલથી મૃત્યુ પામેલો પણ વિદ્વાન અને ધર્મજ્ઞ બની જાય છે.

અદત્તદાનાચ્ચ ભવેદ્દરિદ્રો દરિદ્રભાવાચ્ચ કરોતિપાપમ્ । પાપપ્રભાવાન્નરકં પ્રયાતિ પુનર્દરિદ્રઃ પુનરેવ પાપી ॥ ૨,૨૪.

જે આપવું જોઈએ તે ન આપો તો ગરીબી આવે છે; ગરીબીથી પાપ થાય છે; પાપથી નરક મળે છે અને ફરી ગરીબ અને પાપી થવું પડે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૫ શ્રીવિષ્ણુરુવાચ । અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પુરુષસ્ત્રી વિનિર્ણયમ્ । જીવન્વાપિ મૃતો વાપિ પઞ્ચવર્ષાધિકોઽપિ વા ॥ ૨,૨૫.

શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું: હવે હું પુરુષ અને સ્ત્રી માટેના નિયમો કહું છું, જીવતા કે મૃત્યુ પામેલા, અને પાંચ વર્ષથી વધુ ઉંમર હોય તો પણ.

પૂર્ણે તુ પઞ્ચમે વર્ષે પુમાંશ્ચૈવ પ્રતિષ્ઠિતઃ । સર્વૈન્દ્રિયાણિ જાનાતિ રૂપારૂપવિપર્યયૌ ॥ ૨,૨૫.

જ્યારે પાંચમું વર્ષ પૂરું થાય છે, ત્યારે છોકરો સ્થિર થાય છે; એ બધાં ઇન્દ્રિયો જાણે છે અને રૂપ-અરૂપનો ભેદ સમજવા લાગે છે.

પૂર્વકર્મવિપાકેન પ્રાણિનાં વધબન્ધનમ્ । વિપ્રાદીનન્ત્યજાન્સર્વાન્પાપં મારયતિ ધ્રુવમ્ ॥ ૨,૨૫.

પહેલાંના કર્મના ફળથી જીવને મૃત્યુ અને બંધન મળે છે; બ્રાહ્મણથી લઈને અંત્યજ સુધી, પાપે બધાને અવશ્ય નાશ કરે છે.

ગર્ભે નષ્ટે ક્રિયા નાસ્તિ દુગ્ધં દેયં મૃતે શિશૌ । પરં ચ પાયસં ક્ષીરં દદ્યાદ્વલવિપત્તિતઃ ॥ ૨,૨૫.

ગર્ભ નાશ પામે તો કોઈ વિધિ નથી; બાળક મરે તો દુધ આપવું, અને નાનપણમાં મૃત્યુ થાય તો પાયસ કે દુધ આપવું.

એકાદશાહં દ્વાદશાહં વૃષં વૃષવિધિં વિના । મહાદાનવિહીનં ચ કુમારે કૃત્યમાદિશેત્ ॥ ૨,૨૫.

અગિયારમો કે બારમો દિવસ વિના વૃષ અને મહાદાન વિધિ વગર, છોકરાના માટે જે વિધિ કહેવામાં આવી છે, એ કરવી.

કુમારાણાં ચૈવ બાલાનાં ભોજનં વસ્ત્રવેષ્ટનમ્ । બાલે વા તરુણે વૃદ્ધે ઘટો ભવતિ વૈ મૃતે ॥ ૨,૨૫.

છોકરાઓ અને બાળકો માટે ખાવાનું અને વસ્ત્ર આપવું. બાળક, યુવાન કે વૃદ્ધ, કોઈ પણ મરે તો ઘડાનું વિધિ કરવું.

ભૂમૌ વિનિઃ ક્ષિપેદ્બાલં દ્વિમાસોનં દ્વિવાર્ષિકમ્ । તતઃ પરં ખગશ્રેષ્ઠ દેહદાહો વિધોયતે ॥ ૨,૨૫.

પાંચ મહિનાના કે બે વર્ષના બાળકને જમીન પર મુકવું જોઈએ; એ પછી, હે પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, શરીર દાહ કરવાની વિધિ છે.

શિશુરા દન્તજનનાદ્બાલઃ સ્યાદ્યાવદાશિખમ્ । કથ્યતે સર્વશાસ્ત્રેષુ કુમારો મૌઞ્જિબન્ધનાત્ ॥ ૨,૨૫.

બાળકને દાંત આવે ત્યાં સુધી 'શિશુ' કહેવાય છે અને શિખા વધે ત્યાં સુધી પણ એ જ કહેવાય છે; બધા શાસ્ત્રોમાં, યજ્ઞોપવીત બંધાય પછી 'કુમાર' કહેવાય છે.

શૂદ્રાદીનાં કથં કુર્યાત્સંશયો મૌઞ્જિવર્જનાત્ । ગર્ભાચ્ચ નવમં હિત્વા શિશુરામાસષોડશમ્ ॥ ૨,૨૫.

શૂદ્ર અને બીજા લોકો માટે યજ્ઞોપવીત ન હોય તો શું કરવું, એ પ્રશ્ન થાય છે; ગર્ભના નવમા મહિનાથી લઈને સોળ મહિનાની ઉંમર સુધી બાળક ગણાય છે.

બાલશ્ચાથ પરઞ્જ્ઞેય આમાસસપ્તવિંશતિ । આ પઞ્ચ વર્ષાત્કૌમારઃ પૌગણ્ડો નવહાંયનઃ ॥ ૨,૨૫.

પછી, હે પંખી, સત્તાવીસ મહિનાની ઉંમર સુધી 'બાળક' કહેવાય છે; પાંચ વર્ષ સુધી 'કૌમાર', અને નવ વર્ષ સુધી 'પૌગંડ' કહેવાય છે.

કિશોરઃ ષોડશાબ્દઃ સ્યાત્તતો યૌવનમાદિશેત્ । મૃતોઽપિ પઞ્ચમે વર્ષે અવૃતઃ સવૃતોઽપિ વા ॥ ૨,૨૫.

'કિશોર' એટલે સોળ વર્ષનો થાય; ત્યાર પછી 'યૌવન' કહેવાય છે. જો પાંચમા વર્ષે મૃત્યુ થાય, તો દીક્ષા લીધેલી હોય કે ન હોય, એ જ નિયમ લાગુ પડે છે.

પૂર્વોક્તમેવ કર્તવ્યમીહતે દશપિણ્ડકમ્ । સ્વલ્પકર્મપ્રસઙ્ગાચ્ચ સ્વલ્પાદ્વિષયબન્ધનાત્ ॥ ૨,૨૫.

પહેલાં જે વિધિ કહેવામાં આવી છે, એ જ કરવી જોઈએ, દસ પિંડ પણ આપવાના છે; કારણ કે એમના કર્મ ઓછા હોય છે અને સંસારના બંધન પણ ઓછાં હોય છે.

સ્વલ્ષાદ્વપુષિ વસ્ત્રાચ્ચ ક્રિયાં સ્વલ્પામપીચ્છતિ । યાવદુપચયો જન્તુર્યાવદ્વિષયવેષ્ટિતઃ ॥ ૨,૨૫.

શરીર અને વસ્ત્ર નાનું હોય એટલે વિધિ પણ ઓછી જ કરવી જોઈએ, જેટલું સુધી જીવ વધે છે અને સંસારના બંધનમાં બંધાયેલો છે.

યદ્યદ્યસ્યોપજીવ્યં સ્યાત્તત્તદ્દેયમિહેચ્છતિ । બ્રહ્મબીજોદ્ભવાઃ પુત્રા દેવર્ષોણાં ચ વલ્લભાઃ ॥ ૨,૨૫.

જે જે વસ્તુથી જેનું જીવન ચાલે છે, એ જ અહીં આપવી જોઈએ; બ્રહ્માના બીજથી જન્મેલા પુત્રો દેવતાઓ અને ઋષિઓને ખૂબ પ્રિય હોય છે.

યમેન યમદૂતૈશ્ચ શાસ્યન્તે નિશ્ચિતં ખગ । બાલો વૃદ્ધો યુબા વાપિ ઘટમિચ્છન્તિ દેહિનઃ ॥ ૨,૨૫.

યમરાજ અને એમના દૂતોએ બધાને નિયંત્રિત કર્યા છે, હે પંખી; બાળક હોય, વૃદ્ધ હોય કે યુવાન, બધા શરીરધારી જીવ મળવા ઇચ્છે છે.

સુખં દુઃ ખં સદા વેત્તિ દેહી વૈ સર્વગસ્ત્વિહ । પરિત્યજ્ય તદાત્માનં જીર્ણાં ત્વચમિવોરગઃ ॥ ૨,૨૫.

શરીરધારી જીવ અહીં હંમેશા સુખ અને દુઃખ અનુભવે છે; પછી પોતાને જૂની ચામડી છોડે એવા સાપ જેવો ત્યાગી દે છે.

અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો વાયુભૃતઃ ક્ષુધાન્વિતઃ । તસ્માદ્દેયાનિ દાનાનિ મૃતે બાલે સુનિશ્ચિતમ્ ॥ ૨,૨૫.

અંગુઠા જેટલો પુરુષ, હવા અને ભૂખથી જીવતો હોય છે; એટલે બાળકનું મૃત્યુ થાય ત્યારે જરૂર દાન કરવું જોઈએ.

જન્મતઃ પઞ્ચ વર્ષાણિ ભુઙ્ક્તે દત્તમસંસ્કૃતમ્ । પઞ્ચવર્ષાધિકે બાલે વિપત્તિર્યદિ જાયતે ॥ ૨,૨૫.

જન્મથી પાંચ વર્ષ સુધી વિધિ વગર જે મળે છે એ ભોગવે છે; પાંચ વર્ષથી વધારે ઉંમરના બાળકનું મૃત્યુ થાય તો મુશ્કેલી થાય છે.

વૃષોત્સર્ગાદિકં કર્મ સપિણ્ડીકરણં વિના । દ્વાદશે હનિ સમ્પ્રાપ્તે કુર્યાચ્છ્રાદ્ધાનિ ષોડશ ॥ ૨,૨૫.

વૃષોત્સર્ગ વગેરે વિધિઓ, સિવાય સપીંડીકરણના, કરવી જોઈએ; બારમી દિવસે શોડશ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

પાયસેન ગુડેનાપિ પિણ્ડાન્દદ્યાદ્યથાક્રમમ્ । ઉદકુમ્ભપ્રદાનં ચ પદ (ઉપ) દાનાનિ યાનિ ચ ॥ ૨,૨૫.

પાયસ કે ગુડ સાથે પિંડો યોગ્ય ક્રમમાં આપવું જોઈએ; પાણીના કુંભ અને બીજી યોગ્ય વસ્તુઓ પણ દાન કરવી જોઈએ.

ભોજનાનિ દ્વિજે દદ્યાન્મહાદાનાદિ શક્તિતઃ । દીપદાનાદિ યત્કિઞ્ચિત્પઞ્ચવર્ષાધિકે સદા ॥ ૨,૨૫.

દ્વિજોને ભોજન આપવું જોઈએ, અને શક્તિ પ્રમાણે મહાદાન વગેરે પણ; પાંચ વર્ષથી વધુ ઉંમરે હંમેશા દીવો વગેરે નાના દાન પણ આપવું જોઈએ.

કર્તવ્યં ચ ખગશ્રેષ્ઠ વ્રતાત્પ્રાક્પ્રેતતૃપ્તયે । યદા નક્રિયતે સર્વં મુદ્ગલત્વં સ ગચ્છતિ ॥ ૨,૨૫.

હે પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, વ્રત કરતાં પહેલાં પ્રેતને તૃપ્તિ માટે વિધિ કરવી જોઈએ; જો કશું ન કરવામાં આવે તો તે મુદગલની સ્થિતિમાં જાય છે.

વ્રતાત્પ્રાઙ્ગેવ દેયં તુ તતઃ પિતૃગણસ્ય ચ । સ્વાહાકારેણ વૈ કુર્યાદેકોદ્દિષ્ટાનિ ષોડશ ॥ ૨,૨૫.

વ્રત કરતાં પહેલાં જ દાન કરવું જોઈએ, પછી પિતૃઓને પણ આપવું જોઈએ; 'સ્વાહા' ઉચ્ચારીને શોડશ વિધિઓ કરવી જોઈએ.

ઋજુદર્ભૈસ્તિલૈઃ શુક્લૈઃ પ્રાચીનાવીતિ નિશ્ચિતમ્ । અપસવ્યં ચ કર્તવ્યં કૃતે યાન્તિ પરાં ગતિમ્ ॥ ૨,૨૫.

સીધી દર્ભા અને સફેદ તિલથી, પૂર્વ દિશા તરફ વસ્ત્ર પહેરીને વિધિ કરવી જોઈએ; ડાબા ખભા પર જનેઉ રાખીને વિધિ કરવાથી, પૂર્ણ થયા પછી, ઉત્તમ ગતિ મળે છે.

પુનશ્ચિરાયુષો ભૂત્વા જાયન્તે સ્વકુલે ધ્રુવમ્ । સર્વસૌખ્યપ્રદઃ પુત્રઃ પિત્રોઃ પ્રીતિવિવર્ધનઃ ॥ ૨,૨૫.

પછી ફરી લાંબી આયુષ્યવાળો બનીને, એ પોતાના કુટુંબમાં જન્મે છે. દીકરો માતા-પિતાને સર્વ સુખ આપે છે અને એમની લાગણી વધારતો જાય છે.

આકાશમેકં હિ યથા ચન્દ્રાદિત્યૌ યથૈકતઃ । ઘટાદિષુ પૃથક્સર્વં પશ્ય રૂપં ચ તત્સમમ્ ॥ ૨,૨૫.

જેમ એક આકાશ છે અને તેમાં ચાંદ્ર અને સૂર્ય એક સાથે છે, તેમ જ માટલાં વગેરે વાસણોમાં રૂપ જુદાં હોય, પણ અંદરનું તત્વ એકસરખું જ હોય છે.