ગરુડપુરાણમ્

ગરુડ ઉવાચ । મૃતે બાલે કથં કુર્યાત્પિણ્ડદાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ । ગર્ભેષુ ચ વિપન્નાનામાચૂડાકરણાચ્છિશોઃ ॥ ૨,૨૪.

ગરુડે પૂછ્યું: જ્યારે બાળક મરે ત્યારે પિંડદાન વગેરે વિધિઓ કેવી રીતે કરવી? અને જે ગર્ભમાં જ મરી જાય, અથવા બાળકનું મુંડન પણ ન થયું હોય, તેમના માટે શું કરવું?

કથં કિં કેન દાતવ્યં મૃતાન્તે કો વિધિઃ સ્મૃતઃ । ગરુડોક્તમિતિ શ્રુત્વા વિષ્ણુર્વાક્યમથાબ્રવીત્ ॥ ૨,૨૪.

મૃત્યુ સમયે શું, કેવી રીતે અને કોણે દાન કરવું, અને કયો વિધિ માન્ય છે? ગરુડજીના પ્રશ્ન સાંભળીને, પછી શ્રીવિષ્ણુએ આ રીતે કહ્યું.

શ્રીવિષ્ણુરુવાચ । યદિ ગર્ભો વિપદ્યતે સ્ત્રવતે વાપિ યોષિતઃ । યાવન્માસં સ્થિતો ગર્ભસ્તાવદ્દિનમશૌચકમ્ ॥ ૨,૨૪.

શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું: જો સ્ત્રીનું ગર્ભપાત થાય અથવા ગર્ભ રહીને પડી જાય, તો જેટલા મહિના સુધી ગર્ભ રહ્યો હોય, એટલા દિવસ સુધી અશૌચ રાખવું.

તસ્ય કિઞ્ચિન્ન કર્તવ્યમાત્મનઃ શ્રેય ઇચ્છતા । તતો જાતે વિપન્ને તુ આ ચૂડાકરણાચ્છિશોઃ ॥ ૨,૨૪.

જે પોતાના કલ્યાણની ઈચ્છા રાખે છે, એએ આવા સમયે કશું કરવું નહીં. પણ બાળક જન્મે પછી મરે, તો તેના મુંડન સુધીના વિધિઓ કરવાના.

દુગ્ધં ભોજ્યં તાશક્તિ બાલાનાં ચ પ્રદીયતે । આ ચૂડાત્પઞ્ચવર્ષે તુ દેહદાહો વિધીયતે ॥ ૨,૨૪.

બાળકો માટે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દુધ અને ખોરાક આપવો. મુંડન કે પાંચ વર્ષ સુધી બાળકના શરીરનું દાહ કરવું.

દુગ્ધં તસ્ય પ્રદેયં સ્યાદ્બાલાનાં ભોજનં શુભમ્ । પઞ્ચવર્ષાધિકે પ્રેતે સ્વજાતિવિહિતાનિ ચ ॥ ૨,૨૪.

બાળકો માટે દુધ આપવું અને સારા ખોરાક આપવો. જો પાંચ વર્ષથી વધુ ઉંમરે મૃત્યુ થાય, તો પોતાની જાતિના નિયમ પ્રમાણે વિધિ કરવી.

કુર્યાત્કર્માણિ સર્વાણિ ચોદકુમ્ભાદિ પાયસમ્ । દાતવ્યં તુ ખગશ્રેષ્ઠ ઋણસમ્બન્ધકસ્તુ સઃ ॥ ૨,૨૪.

બધા વિધિઓ કરવાના, જેમાં ઘડું અને પાયસ પણ આવે છે. હે પંખીઓના શ્રેષ્ઠ, કારણ કે એ જન્મના ઋણથી બંધાયેલો છે.

જાતસ્ય હિ ધ્રુવો મૃત્યુર્ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ । કર્તવ્યં પક્ષિશાર્દૂલ પુનર્દેહક્ષયાય વૈ ॥ ૨,૨૪.

જે જન્મે છે, તેને મૃત્યુ નિશ્ચિત છે અને જે મરે છે, તેને ફરી જન્મ અવશ્ય છે. તેથી, હે પંખી રાજા, શરીર વિલય માટે વિધિ કરવી જ જોઈએ.

તસ્મૈ યદ્રોચતે દેયમદત્ત્વા નિર્ધને કુલે । સ્વલ્પાયુર્નિર્ધનો ભૂત્વા રતિભક્તિવિવર્જિતઃ ॥ ૨,૨૪.

તેને જે ગમે તે આપવું જોઈએ. ગરીબ કુટુંબમાં ન આપો તો, ઓછું આયુષ્ય, ગરીબી અને સુખ-ભક્તિથી વંચિત થવું પડે છે.

પુનર્જન્માપ્નુયાન્મર્ત્યસ્તસ્માદ્દેયમૃતે શિશોઃ । પુરાણે ગીયતે ગાથા સર્વથા પ્રતિભાતિ મે ॥ ૨,૨૪.

મૃત બાળક માટે દાન ન આપો તો મનુષ્યને ફરી જન્મ લેવો પડે છે. એ પુરાણોમાં પણ કહેવામાં આવ્યું છે અને મને પણ સ્પષ્ટ લાગે છે.

મિષ્ટાન્નં ભોજનં દેયં દાને શક્તિસ્તુ દુર્લભા । ભોજ્યે ભોજનશક્તિશ્ચ રતિશક્તિર્વરસ્ત્રિયઃ ॥ ૨,૨૪.

મીઠું ખાવાનું આપવું જોઈએ, પણ દાન કરવાની શક્તિ દુર્લભ છે. ખોરાકમાં ખાવાની શક્તિ છે, અને સારા સ્ત્રીઓમાં આનંદ કરવાની શક્તિ છે.

વિભવે દાનશક્તિશ્ચ નાલ્પસ્ય તપસઃ ફલમ્ । દાનાદ્ભોગાનવાપ્નોતિ સૌખ્યં તીર્થસ્ય સેવનાત્ । સુભાષણાન્મૃતો યસ્તુ સ વિદ્વાન્ધર્મવિત્તમઃ ॥ ૨,૨૪.

ધનવાનમાં જ દાન કરવાની શક્તિ હોય છે; ગરીબને તપનું ફળ મળતું નથી. દાનથી ભોગ મળે છે, તીર્થયાત્રાથી સુખ મળે છે, અને સારા બોલથી મૃત્યુ પામેલો પણ વિદ્વાન અને ધર્મજ્ઞ બની જાય છે.

અદત્તદાનાચ્ચ ભવેદ્દરિદ્રો દરિદ્રભાવાચ્ચ કરોતિપાપમ્ । પાપપ્રભાવાન્નરકં પ્રયાતિ પુનર્દરિદ્રઃ પુનરેવ પાપી ॥ ૨,૨૪.

જે આપવું જોઈએ તે ન આપો તો ગરીબી આવે છે; ગરીબીથી પાપ થાય છે; પાપથી નરક મળે છે અને ફરી ગરીબ અને પાપી થવું પડે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૫ શ્રીવિષ્ણુરુવાચ । અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પુરુષસ્ત્રી વિનિર્ણયમ્ । જીવન્વાપિ મૃતો વાપિ પઞ્ચવર્ષાધિકોઽપિ વા ॥ ૨,૨૫.

શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું: હવે હું પુરુષ અને સ્ત્રી માટેના નિયમો કહું છું, જીવતા કે મૃત્યુ પામેલા, અને પાંચ વર્ષથી વધુ ઉંમર હોય તો પણ.

પૂર્ણે તુ પઞ્ચમે વર્ષે પુમાંશ્ચૈવ પ્રતિષ્ઠિતઃ । સર્વૈન્દ્રિયાણિ જાનાતિ રૂપારૂપવિપર્યયૌ ॥ ૨,૨૫.

જ્યારે પાંચમું વર્ષ પૂરું થાય છે, ત્યારે છોકરો સ્થિર થાય છે; એ બધાં ઇન્દ્રિયો જાણે છે અને રૂપ-અરૂપનો ભેદ સમજવા લાગે છે.

પૂર્વકર્મવિપાકેન પ્રાણિનાં વધબન્ધનમ્ । વિપ્રાદીનન્ત્યજાન્સર્વાન્પાપં મારયતિ ધ્રુવમ્ ॥ ૨,૨૫.

પહેલાંના કર્મના ફળથી જીવને મૃત્યુ અને બંધન મળે છે; બ્રાહ્મણથી લઈને અંત્યજ સુધી, પાપે બધાને અવશ્ય નાશ કરે છે.

ગર્ભે નષ્ટે ક્રિયા નાસ્તિ દુગ્ધં દેયં મૃતે શિશૌ । પરં ચ પાયસં ક્ષીરં દદ્યાદ્વલવિપત્તિતઃ ॥ ૨,૨૫.

ગર્ભ નાશ પામે તો કોઈ વિધિ નથી; બાળક મરે તો દુધ આપવું, અને નાનપણમાં મૃત્યુ થાય તો પાયસ કે દુધ આપવું.

એકાદશાહં દ્વાદશાહં વૃષં વૃષવિધિં વિના । મહાદાનવિહીનં ચ કુમારે કૃત્યમાદિશેત્ ॥ ૨,૨૫.

અગિયારમો કે બારમો દિવસ વિના વૃષ અને મહાદાન વિધિ વગર, છોકરાના માટે જે વિધિ કહેવામાં આવી છે, એ કરવી.

કુમારાણાં ચૈવ બાલાનાં ભોજનં વસ્ત્રવેષ્ટનમ્ । બાલે વા તરુણે વૃદ્ધે ઘટો ભવતિ વૈ મૃતે ॥ ૨,૨૫.

છોકરાઓ અને બાળકો માટે ખાવાનું અને વસ્ત્ર આપવું. બાળક, યુવાન કે વૃદ્ધ, કોઈ પણ મરે તો ઘડાનું વિધિ કરવું.

ભૂમૌ વિનિઃ ક્ષિપેદ્બાલં દ્વિમાસોનં દ્વિવાર્ષિકમ્ । તતઃ પરં ખગશ્રેષ્ઠ દેહદાહો વિધોયતે ॥ ૨,૨૫.

પાંચ મહિનાના કે બે વર્ષના બાળકને જમીન પર મુકવું જોઈએ; એ પછી, હે પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, શરીર દાહ કરવાની વિધિ છે.

શિશુરા દન્તજનનાદ્બાલઃ સ્યાદ્યાવદાશિખમ્ । કથ્યતે સર્વશાસ્ત્રેષુ કુમારો મૌઞ્જિબન્ધનાત્ ॥ ૨,૨૫.

બાળકને દાંત આવે ત્યાં સુધી 'શિશુ' કહેવાય છે અને શિખા વધે ત્યાં સુધી પણ એ જ કહેવાય છે; બધા શાસ્ત્રોમાં, યજ્ઞોપવીત બંધાય પછી 'કુમાર' કહેવાય છે.

શૂદ્રાદીનાં કથં કુર્યાત્સંશયો મૌઞ્જિવર્જનાત્ । ગર્ભાચ્ચ નવમં હિત્વા શિશુરામાસષોડશમ્ ॥ ૨,૨૫.

શૂદ્ર અને બીજા લોકો માટે યજ્ઞોપવીત ન હોય તો શું કરવું, એ પ્રશ્ન થાય છે; ગર્ભના નવમા મહિનાથી લઈને સોળ મહિનાની ઉંમર સુધી બાળક ગણાય છે.

બાલશ્ચાથ પરઞ્જ્ઞેય આમાસસપ્તવિંશતિ । આ પઞ્ચ વર્ષાત્કૌમારઃ પૌગણ્ડો નવહાંયનઃ ॥ ૨,૨૫.

પછી, હે પંખી, સત્તાવીસ મહિનાની ઉંમર સુધી 'બાળક' કહેવાય છે; પાંચ વર્ષ સુધી 'કૌમાર', અને નવ વર્ષ સુધી 'પૌગંડ' કહેવાય છે.

કિશોરઃ ષોડશાબ્દઃ સ્યાત્તતો યૌવનમાદિશેત્ । મૃતોઽપિ પઞ્ચમે વર્ષે અવૃતઃ સવૃતોઽપિ વા ॥ ૨,૨૫.

'કિશોર' એટલે સોળ વર્ષનો થાય; ત્યાર પછી 'યૌવન' કહેવાય છે. જો પાંચમા વર્ષે મૃત્યુ થાય, તો દીક્ષા લીધેલી હોય કે ન હોય, એ જ નિયમ લાગુ પડે છે.

પૂર્વોક્તમેવ કર્તવ્યમીહતે દશપિણ્ડકમ્ । સ્વલ્પકર્મપ્રસઙ્ગાચ્ચ સ્વલ્પાદ્વિષયબન્ધનાત્ ॥ ૨,૨૫.

પહેલાં જે વિધિ કહેવામાં આવી છે, એ જ કરવી જોઈએ, દસ પિંડ પણ આપવાના છે; કારણ કે એમના કર્મ ઓછા હોય છે અને સંસારના બંધન પણ ઓછાં હોય છે.

સ્વલ્ષાદ્વપુષિ વસ્ત્રાચ્ચ ક્રિયાં સ્વલ્પામપીચ્છતિ । યાવદુપચયો જન્તુર્યાવદ્વિષયવેષ્ટિતઃ ॥ ૨,૨૫.

શરીર અને વસ્ત્ર નાનું હોય એટલે વિધિ પણ ઓછી જ કરવી જોઈએ, જેટલું સુધી જીવ વધે છે અને સંસારના બંધનમાં બંધાયેલો છે.

યદ્યદ્યસ્યોપજીવ્યં સ્યાત્તત્તદ્દેયમિહેચ્છતિ । બ્રહ્મબીજોદ્ભવાઃ પુત્રા દેવર્ષોણાં ચ વલ્લભાઃ ॥ ૨,૨૫.

જે જે વસ્તુથી જેનું જીવન ચાલે છે, એ જ અહીં આપવી જોઈએ; બ્રહ્માના બીજથી જન્મેલા પુત્રો દેવતાઓ અને ઋષિઓને ખૂબ પ્રિય હોય છે.

યમેન યમદૂતૈશ્ચ શાસ્યન્તે નિશ્ચિતં ખગ । બાલો વૃદ્ધો યુબા વાપિ ઘટમિચ્છન્તિ દેહિનઃ ॥ ૨,૨૫.

યમરાજ અને એમના દૂતોએ બધાને નિયંત્રિત કર્યા છે, હે પંખી; બાળક હોય, વૃદ્ધ હોય કે યુવાન, બધા શરીરધારી જીવ મળવા ઇચ્છે છે.

સુખં દુઃ ખં સદા વેત્તિ દેહી વૈ સર્વગસ્ત્વિહ । પરિત્યજ્ય તદાત્માનં જીર્ણાં ત્વચમિવોરગઃ ॥ ૨,૨૫.

શરીરધારી જીવ અહીં હંમેશા સુખ અને દુઃખ અનુભવે છે; પછી પોતાને જૂની ચામડી છોડે એવા સાપ જેવો ત્યાગી દે છે.