ગરુડપુરાણમ્

યદા પ્રાપ્નોતિ માનુષ્યં તદા સર્વં તપત્યપિ । સર્વજન્માનિ સંસ્મૃત્ય વિષાદી કૃતચેતનઃ ॥ ૨,૨૪.

જ્યારે માણસને માનવ જન્મ મળે છે, ત્યારે તે બધું ભોગવે છે; બધા જન્મો યાદ કરીને, તે દુઃખી અને ચિંતિત થાય છે.

અવેક્ષ્ય ગર્ભવાસાંશ્ચ કર્મજા ગતયસ્તથા । માનુષોદરવાસી ચેત્તદા ભવતિ પાતકી ॥ ૨,૨૪.

ગર્ભમાં રહેવાની સ્થિતિ અને કર્મથી મળતી યાત્રાઓ જોવી, અને જો માનવ ગર્ભમાં રહે છે, તો એ પાપી બને છે.

અણ્ડજાદિષુ ભૂતેષુ યત્રયત્ર પ્રસર્પતિ । આધયો વ્યાધયઃ ક્લેશા જરારૂપવિપર્યયઃ ॥ ૨,૨૪.

અંડા વગેરેમાંથી જન્મેલા જીવ જ્યાં જ્યાં જાય છે, ત્યાં દુઃખ, રોગ, કષ્ટ, વૃદ્ધાવસ્થા અને રૂપ બદલાવ આવે છે.

ગર્ભવાસાદ્વિનિર્મુક્તસ્ત્વજ્ઞાનતિમિરાવૃતઃ । ન જાનાતિઃ ખગશ્રેષ્ઠ બાલભાવં સમાશ્રિતઃ ॥ ૨,૨૪.

ગર્ભમાંથી મુક્ત થયા પછી પણ અજ્ઞાનના અંધકારથી ઘેરાયેલો રહે છે; હે પંખીઓના શ્રેષ્ઠ, બાળપણમાં એ કશું જ જાણતો નથી.

યૌવને તિમિરાન્ધશ્ચ યઃ પશ્યતિ સ મુક્તિભાક્ । આધાનાન્મૃત્યુમાપ્નોતિ બાલો વા સ્થવિરો યુવા ॥ ૨,૨૪.

યૌવનમાં અજ્ઞાનથી અંધ બનેલો, જો કોઈ સાચું જુએ છે તો તે મુક્તિ પામે છે; દુઃખોથી બાળક, વૃદ્ધ કે યુવાન—બધાને મૃત્યુ આવે છે.

સધનો નિર્ધનશ્ચૈવ સુકુમારઃ કુરૂપવાન્ । અવિદ્વાંશ્ચૈવ વિદ્વાંશ્ચ બ્રાહ્મણાસ્ત્વિતરો જનઃ ॥ ૨,૨૪.

કોઈ ધનવાન હોય કે ગરીબ, નાજુક કે કુરુપ, અજ્ઞાની કે વિદ્વાન, બ્રાહ્મણ કે બીજો કોઈ—

તપોરતો યોગશીલો મહાજ્ઞાની ચ યો નરઃ । મહાદાનરતઃ શ્રીમાન્ધર્માત્માતુલવિક્રમઃ । વિના માનુપદેહં તુ સુખં દુઃ ખં ન વિન્દતિ ॥ ૨,૨૪.

જે તપમાં, યોગમાં, દાનમાં, જ્ઞાનમાં, ધર્મમાં અને પરાક્રમમાં નિષ્ણાત હોય, તે પણ માનવ શરીર વિના સુખ કે દુઃખ અનુભવી શકતો નથી.

પ્રાકૃતૈઃ કર્મપાશૈસ્તુ મૃત્યુમાપ્નોતિ માનવઃ । આધાનાત્પઞ્ચ વર્ષાણિ સ્વલ્પપાપૈર્વિપચ્યતે ॥ ૨,૨૪.

સ્વાભાવિક કર્મોના બંધનથી માણસને મૃત્યુ મળે છે; થોડા પાપ માટે તેને પાંચ વર્ષ સુધી દુઃખ ભોગવવું પડે છે.

પઞ્ચવર્ષાધિકો ભૂત્વા મહાપાપૈર્વિપચ્યતે । યોનિં પૂરયતે યસ્માન્મૃતોઽપ્યાયાતિ યાતિ ચ ॥ ૨,૨૪.

પાંચ વર્ષથી વધુ પાપ માટે તેને ભારે પાપોનું દુઃખ ભોગવવું પડે છે; એ પછી તે ફરી ગર્ભમાં જાય છે અને મૃત્યુ પછી પણ આવવું-જવું ચાલુ રહે છે.

મૃતો દાનપ્રભાવેણ જીવન્મર્ત્યશ્ચિરં ભુવિ । સૂત ઉવાચ । ઇતિ કૃષ્ણવચઃ શ્રુત્વા ગરુડો વાક્યમબ્રવીત્ ॥ ૨,૨૪.

મૃત્યુ પછી દાનના ફળથી મનુષ્ય ભૂમિ પર લાંબા સમય સુધી જીવે છે. સૂતાએ કહ્યું: કૃષ્ણના વચન સાંભળી, ગરુડે પ્રશ્ન કર્યો.

ગરુડ ઉવાચ । મૃતે બાલે કથં કુર્યાત્પિણ્ડદાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ । ગર્ભેષુ ચ વિપન્નાનામાચૂડાકરણાચ્છિશોઃ ॥ ૨,૨૪.

ગરુડે પૂછ્યું: જ્યારે બાળક મરે ત્યારે પિંડદાન વગેરે વિધિઓ કેવી રીતે કરવી? અને જે ગર્ભમાં જ મરી જાય, અથવા બાળકનું મુંડન પણ ન થયું હોય, તેમના માટે શું કરવું?

કથં કિં કેન દાતવ્યં મૃતાન્તે કો વિધિઃ સ્મૃતઃ । ગરુડોક્તમિતિ શ્રુત્વા વિષ્ણુર્વાક્યમથાબ્રવીત્ ॥ ૨,૨૪.

મૃત્યુ સમયે શું, કેવી રીતે અને કોણે દાન કરવું, અને કયો વિધિ માન્ય છે? ગરુડજીના પ્રશ્ન સાંભળીને, પછી શ્રીવિષ્ણુએ આ રીતે કહ્યું.

શ્રીવિષ્ણુરુવાચ । યદિ ગર્ભો વિપદ્યતે સ્ત્રવતે વાપિ યોષિતઃ । યાવન્માસં સ્થિતો ગર્ભસ્તાવદ્દિનમશૌચકમ્ ॥ ૨,૨૪.

શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું: જો સ્ત્રીનું ગર્ભપાત થાય અથવા ગર્ભ રહીને પડી જાય, તો જેટલા મહિના સુધી ગર્ભ રહ્યો હોય, એટલા દિવસ સુધી અશૌચ રાખવું.

તસ્ય કિઞ્ચિન્ન કર્તવ્યમાત્મનઃ શ્રેય ઇચ્છતા । તતો જાતે વિપન્ને તુ આ ચૂડાકરણાચ્છિશોઃ ॥ ૨,૨૪.

જે પોતાના કલ્યાણની ઈચ્છા રાખે છે, એએ આવા સમયે કશું કરવું નહીં. પણ બાળક જન્મે પછી મરે, તો તેના મુંડન સુધીના વિધિઓ કરવાના.

દુગ્ધં ભોજ્યં તાશક્તિ બાલાનાં ચ પ્રદીયતે । આ ચૂડાત્પઞ્ચવર્ષે તુ દેહદાહો વિધીયતે ॥ ૨,૨૪.

બાળકો માટે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દુધ અને ખોરાક આપવો. મુંડન કે પાંચ વર્ષ સુધી બાળકના શરીરનું દાહ કરવું.

દુગ્ધં તસ્ય પ્રદેયં સ્યાદ્બાલાનાં ભોજનં શુભમ્ । પઞ્ચવર્ષાધિકે પ્રેતે સ્વજાતિવિહિતાનિ ચ ॥ ૨,૨૪.

બાળકો માટે દુધ આપવું અને સારા ખોરાક આપવો. જો પાંચ વર્ષથી વધુ ઉંમરે મૃત્યુ થાય, તો પોતાની જાતિના નિયમ પ્રમાણે વિધિ કરવી.

કુર્યાત્કર્માણિ સર્વાણિ ચોદકુમ્ભાદિ પાયસમ્ । દાતવ્યં તુ ખગશ્રેષ્ઠ ઋણસમ્બન્ધકસ્તુ સઃ ॥ ૨,૨૪.

બધા વિધિઓ કરવાના, જેમાં ઘડું અને પાયસ પણ આવે છે. હે પંખીઓના શ્રેષ્ઠ, કારણ કે એ જન્મના ઋણથી બંધાયેલો છે.

જાતસ્ય હિ ધ્રુવો મૃત્યુર્ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ । કર્તવ્યં પક્ષિશાર્દૂલ પુનર્દેહક્ષયાય વૈ ॥ ૨,૨૪.

જે જન્મે છે, તેને મૃત્યુ નિશ્ચિત છે અને જે મરે છે, તેને ફરી જન્મ અવશ્ય છે. તેથી, હે પંખી રાજા, શરીર વિલય માટે વિધિ કરવી જ જોઈએ.

તસ્મૈ યદ્રોચતે દેયમદત્ત્વા નિર્ધને કુલે । સ્વલ્પાયુર્નિર્ધનો ભૂત્વા રતિભક્તિવિવર્જિતઃ ॥ ૨,૨૪.

તેને જે ગમે તે આપવું જોઈએ. ગરીબ કુટુંબમાં ન આપો તો, ઓછું આયુષ્ય, ગરીબી અને સુખ-ભક્તિથી વંચિત થવું પડે છે.

પુનર્જન્માપ્નુયાન્મર્ત્યસ્તસ્માદ્દેયમૃતે શિશોઃ । પુરાણે ગીયતે ગાથા સર્વથા પ્રતિભાતિ મે ॥ ૨,૨૪.

મૃત બાળક માટે દાન ન આપો તો મનુષ્યને ફરી જન્મ લેવો પડે છે. એ પુરાણોમાં પણ કહેવામાં આવ્યું છે અને મને પણ સ્પષ્ટ લાગે છે.

મિષ્ટાન્નં ભોજનં દેયં દાને શક્તિસ્તુ દુર્લભા । ભોજ્યે ભોજનશક્તિશ્ચ રતિશક્તિર્વરસ્ત્રિયઃ ॥ ૨,૨૪.

મીઠું ખાવાનું આપવું જોઈએ, પણ દાન કરવાની શક્તિ દુર્લભ છે. ખોરાકમાં ખાવાની શક્તિ છે, અને સારા સ્ત્રીઓમાં આનંદ કરવાની શક્તિ છે.

વિભવે દાનશક્તિશ્ચ નાલ્પસ્ય તપસઃ ફલમ્ । દાનાદ્ભોગાનવાપ્નોતિ સૌખ્યં તીર્થસ્ય સેવનાત્ । સુભાષણાન્મૃતો યસ્તુ સ વિદ્વાન્ધર્મવિત્તમઃ ॥ ૨,૨૪.

ધનવાનમાં જ દાન કરવાની શક્તિ હોય છે; ગરીબને તપનું ફળ મળતું નથી. દાનથી ભોગ મળે છે, તીર્થયાત્રાથી સુખ મળે છે, અને સારા બોલથી મૃત્યુ પામેલો પણ વિદ્વાન અને ધર્મજ્ઞ બની જાય છે.

અદત્તદાનાચ્ચ ભવેદ્દરિદ્રો દરિદ્રભાવાચ્ચ કરોતિપાપમ્ । પાપપ્રભાવાન્નરકં પ્રયાતિ પુનર્દરિદ્રઃ પુનરેવ પાપી ॥ ૨,૨૪.

જે આપવું જોઈએ તે ન આપો તો ગરીબી આવે છે; ગરીબીથી પાપ થાય છે; પાપથી નરક મળે છે અને ફરી ગરીબ અને પાપી થવું પડે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૫ શ્રીવિષ્ણુરુવાચ । અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પુરુષસ્ત્રી વિનિર્ણયમ્ । જીવન્વાપિ મૃતો વાપિ પઞ્ચવર્ષાધિકોઽપિ વા ॥ ૨,૨૫.

શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું: હવે હું પુરુષ અને સ્ત્રી માટેના નિયમો કહું છું, જીવતા કે મૃત્યુ પામેલા, અને પાંચ વર્ષથી વધુ ઉંમર હોય તો પણ.

પૂર્ણે તુ પઞ્ચમે વર્ષે પુમાંશ્ચૈવ પ્રતિષ્ઠિતઃ । સર્વૈન્દ્રિયાણિ જાનાતિ રૂપારૂપવિપર્યયૌ ॥ ૨,૨૫.

જ્યારે પાંચમું વર્ષ પૂરું થાય છે, ત્યારે છોકરો સ્થિર થાય છે; એ બધાં ઇન્દ્રિયો જાણે છે અને રૂપ-અરૂપનો ભેદ સમજવા લાગે છે.

પૂર્વકર્મવિપાકેન પ્રાણિનાં વધબન્ધનમ્ । વિપ્રાદીનન્ત્યજાન્સર્વાન્પાપં મારયતિ ધ્રુવમ્ ॥ ૨,૨૫.

પહેલાંના કર્મના ફળથી જીવને મૃત્યુ અને બંધન મળે છે; બ્રાહ્મણથી લઈને અંત્યજ સુધી, પાપે બધાને અવશ્ય નાશ કરે છે.

ગર્ભે નષ્ટે ક્રિયા નાસ્તિ દુગ્ધં દેયં મૃતે શિશૌ । પરં ચ પાયસં ક્ષીરં દદ્યાદ્વલવિપત્તિતઃ ॥ ૨,૨૫.

ગર્ભ નાશ પામે તો કોઈ વિધિ નથી; બાળક મરે તો દુધ આપવું, અને નાનપણમાં મૃત્યુ થાય તો પાયસ કે દુધ આપવું.

એકાદશાહં દ્વાદશાહં વૃષં વૃષવિધિં વિના । મહાદાનવિહીનં ચ કુમારે કૃત્યમાદિશેત્ ॥ ૨,૨૫.

અગિયારમો કે બારમો દિવસ વિના વૃષ અને મહાદાન વિધિ વગર, છોકરાના માટે જે વિધિ કહેવામાં આવી છે, એ કરવી.

કુમારાણાં ચૈવ બાલાનાં ભોજનં વસ્ત્રવેષ્ટનમ્ । બાલે વા તરુણે વૃદ્ધે ઘટો ભવતિ વૈ મૃતે ॥ ૨,૨૫.

છોકરાઓ અને બાળકો માટે ખાવાનું અને વસ્ત્ર આપવું. બાળક, યુવાન કે વૃદ્ધ, કોઈ પણ મરે તો ઘડાનું વિધિ કરવું.