ગરુડપુરાણમ્

અરક્ષિતારં રાજાનં નિત્યં ધર્મવિવર્જિતમ્ । ક્રૂરં વ્યસનિનં મૂર્ખં વેદવાદબહિષ્કૃતમ્ । પ્રજાપીડનકર્તારં રાજાનં યમશાસનમ્ ॥ ૨,૨૪.

જે રાજા પ્રજાની રક્ષા કરતો નથી, હંમેશા ધર્મનો ત્યાગ કરે છે, ક્રૂર છે, દુર્ગુણોમાં ફસાયેલો છે, મૂર્ખ છે, વેદના વાદથી દૂર છે અને પ્રજાને પીડાવે છે—એવો રાજા યમના અધિકાર હેઠળ આવે છે.

પ્રાપયન્તિ વશં મૃત્યોસ્તતો યાતિ ચ યાતનામ્ । સ્વકર્માણિ પરિત્યજ્ય મુખ્યવૃત્તાનિ યાનિ ચ ॥ ૨,૨૪.

આવા લોકો મૃત્યુના વશમાં થઈ જાય છે અને પછી દુઃખ ભોગવે છે, કારણ કે તેઓ પોતાના મુખ્ય કર્તવ્ય અને વ્યવસાય છોડી દે છે.

પરકર્મરતો નિત્યં યમલોકં સ ગચ્છતિ । શૂદ્રઃ કરોતિઃ યત્કિઞ્ચિદ્વિજશુશ્રૂષણં વિના ॥ ૨,૨૪.

જે હંમેશા બીજાના કામમાં મગ્ન રહે છે, તે યમલોકમાં જાય છે; અને જો કોઈ શૂદ્ર દ્વિજાતિઓની સેવા વિના કંઈપણ કરે—

ઉત્તમાધમમધ્યે વા યમલોકે સ પચ્યતે । સ્નાનં દાનં જપો હોમો સ્વાધ્યાયો દવર્તાચ્ચનમ્ ॥ ૨,૨૪.

યમરાજના લોકમાં, કોઈ મહાન હોય કે સામાન્ય કે નબળો હોય, બધાને ત્યાં કષ્ટ ભોગવવું પડે છે; ત્યાં neither સ્નાન, દાન, જપ, હોળી કે સ્વાધ્યાય—કંઈ જ શક્ય નથી.

યસ્મિન્દિને ન સેવ્યન્તે સ વૃથા દિવસો નૃણામ્ । અનિત્યમધ્રુવં દેહમનાધારં રસોદ્ભવમ્ ॥ ૨,૨૪.

જે દિવસે આ બધું કરવામાં આવતું નથી, એ દિવસ માણસ માટે વ્યર્થ જાય છે; આ શરીર તો અસ્થિર, નાશવાન, આધાર વિના અને રસમાંથી જન્મેલું છે.

અન્નોદકમયે દેહે ગુણાનેતાન્વદામ્યહમ્ । યત્પ્રાતઃ સંસ્કૃતં સાયં નૂનમન્નં વિનશ્યતિ ॥ ૨,૨૪.

આ શરીર તો અન્ન અને પાણીથી બનેલું છે—એમાંના ગુણો હું કહું છું: જે ભોજન સવારે બનાવાય છે, તે સાંજ સુધી ચોક્કસ બગડી જાય છે.

તદીયરસસમ્પુષ્ટકાયે કા બત નિત્યતા । ગતં જ્ઞાત્વા તુ પક્ષીન્દ્ર વપુરર્ધં સ્વકર્મભિઃ ॥ ૨,૨૪.

જે શરીર પોતાનાં રસથી પોષાય છે, તેમાં કઈ રીતે કાયમપણું રહી શકે? હે પંખીઓના રાજા, એ જાણીને માણસ પોતાના કર્મોથી અડધું શરીર ગુમાવી બેસે છે.

નરઃ પાપવિનાશાય કુર્વીત પરમૌષધમ્ । દેહઃ કિમન્નદાતુઃ સ્વિન્નિષેક્તુર્માતુરેવ વા ॥ ૨,૨૪.

પાપ નાશ કરવા માટે માણસે શ્રેષ્ઠ ઉપાય કરવો જોઈએ; ખાવા આપનાર, બીજ નાખનાર કે માતાનું શરીર—એમાં શું રાખ્યું છે?

ઉભયોર્વા પ્રભોર્વાપિ બાલનોગ્નેઃ શુનોઽપિ વા । કસ્તત્ર પરમો યજ્ઞઃ કૃમિવિડ્ભસ્મસંજ્ઞકે ॥ ૨,૨૪.

માતા-પિતા, દેવો, બાળ અગ્નિ કે કૂતરું—even—જેનું નામ કીડો, માટી કે રાખ છે, તેમાં શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ શું છે?

કર્તવ્યઃ પરમો યત્નઃ પાતકસ્ય વિનાશને । અનેકભવસમ્ભૂતં પાતકં તુ ત્રિધા કૃતમ્ ॥ ૨,૨૪.

પાપ નાશ કરવા માટે પૂરો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ; અનેક જન્મોથી થયેલું પાપ ત્રણ રીતે થાય છે.

યદા પ્રાપ્નોતિ માનુષ્યં તદા સર્વં તપત્યપિ । સર્વજન્માનિ સંસ્મૃત્ય વિષાદી કૃતચેતનઃ ॥ ૨,૨૪.

જ્યારે માણસને માનવ જન્મ મળે છે, ત્યારે તે બધું ભોગવે છે; બધા જન્મો યાદ કરીને, તે દુઃખી અને ચિંતિત થાય છે.

અવેક્ષ્ય ગર્ભવાસાંશ્ચ કર્મજા ગતયસ્તથા । માનુષોદરવાસી ચેત્તદા ભવતિ પાતકી ॥ ૨,૨૪.

ગર્ભમાં રહેવાની સ્થિતિ અને કર્મથી મળતી યાત્રાઓ જોવી, અને જો માનવ ગર્ભમાં રહે છે, તો એ પાપી બને છે.

અણ્ડજાદિષુ ભૂતેષુ યત્રયત્ર પ્રસર્પતિ । આધયો વ્યાધયઃ ક્લેશા જરારૂપવિપર્યયઃ ॥ ૨,૨૪.

અંડા વગેરેમાંથી જન્મેલા જીવ જ્યાં જ્યાં જાય છે, ત્યાં દુઃખ, રોગ, કષ્ટ, વૃદ્ધાવસ્થા અને રૂપ બદલાવ આવે છે.

ગર્ભવાસાદ્વિનિર્મુક્તસ્ત્વજ્ઞાનતિમિરાવૃતઃ । ન જાનાતિઃ ખગશ્રેષ્ઠ બાલભાવં સમાશ્રિતઃ ॥ ૨,૨૪.

ગર્ભમાંથી મુક્ત થયા પછી પણ અજ્ઞાનના અંધકારથી ઘેરાયેલો રહે છે; હે પંખીઓના શ્રેષ્ઠ, બાળપણમાં એ કશું જ જાણતો નથી.

યૌવને તિમિરાન્ધશ્ચ યઃ પશ્યતિ સ મુક્તિભાક્ । આધાનાન્મૃત્યુમાપ્નોતિ બાલો વા સ્થવિરો યુવા ॥ ૨,૨૪.

યૌવનમાં અજ્ઞાનથી અંધ બનેલો, જો કોઈ સાચું જુએ છે તો તે મુક્તિ પામે છે; દુઃખોથી બાળક, વૃદ્ધ કે યુવાન—બધાને મૃત્યુ આવે છે.

સધનો નિર્ધનશ્ચૈવ સુકુમારઃ કુરૂપવાન્ । અવિદ્વાંશ્ચૈવ વિદ્વાંશ્ચ બ્રાહ્મણાસ્ત્વિતરો જનઃ ॥ ૨,૨૪.

કોઈ ધનવાન હોય કે ગરીબ, નાજુક કે કુરુપ, અજ્ઞાની કે વિદ્વાન, બ્રાહ્મણ કે બીજો કોઈ—

તપોરતો યોગશીલો મહાજ્ઞાની ચ યો નરઃ । મહાદાનરતઃ શ્રીમાન્ધર્માત્માતુલવિક્રમઃ । વિના માનુપદેહં તુ સુખં દુઃ ખં ન વિન્દતિ ॥ ૨,૨૪.

જે તપમાં, યોગમાં, દાનમાં, જ્ઞાનમાં, ધર્મમાં અને પરાક્રમમાં નિષ્ણાત હોય, તે પણ માનવ શરીર વિના સુખ કે દુઃખ અનુભવી શકતો નથી.

પ્રાકૃતૈઃ કર્મપાશૈસ્તુ મૃત્યુમાપ્નોતિ માનવઃ । આધાનાત્પઞ્ચ વર્ષાણિ સ્વલ્પપાપૈર્વિપચ્યતે ॥ ૨,૨૪.

સ્વાભાવિક કર્મોના બંધનથી માણસને મૃત્યુ મળે છે; થોડા પાપ માટે તેને પાંચ વર્ષ સુધી દુઃખ ભોગવવું પડે છે.

પઞ્ચવર્ષાધિકો ભૂત્વા મહાપાપૈર્વિપચ્યતે । યોનિં પૂરયતે યસ્માન્મૃતોઽપ્યાયાતિ યાતિ ચ ॥ ૨,૨૪.

પાંચ વર્ષથી વધુ પાપ માટે તેને ભારે પાપોનું દુઃખ ભોગવવું પડે છે; એ પછી તે ફરી ગર્ભમાં જાય છે અને મૃત્યુ પછી પણ આવવું-જવું ચાલુ રહે છે.

મૃતો દાનપ્રભાવેણ જીવન્મર્ત્યશ્ચિરં ભુવિ । સૂત ઉવાચ । ઇતિ કૃષ્ણવચઃ શ્રુત્વા ગરુડો વાક્યમબ્રવીત્ ॥ ૨,૨૪.

મૃત્યુ પછી દાનના ફળથી મનુષ્ય ભૂમિ પર લાંબા સમય સુધી જીવે છે. સૂતાએ કહ્યું: કૃષ્ણના વચન સાંભળી, ગરુડે પ્રશ્ન કર્યો.

ગરુડ ઉવાચ । મૃતે બાલે કથં કુર્યાત્પિણ્ડદાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ । ગર્ભેષુ ચ વિપન્નાનામાચૂડાકરણાચ્છિશોઃ ॥ ૨,૨૪.

ગરુડે પૂછ્યું: જ્યારે બાળક મરે ત્યારે પિંડદાન વગેરે વિધિઓ કેવી રીતે કરવી? અને જે ગર્ભમાં જ મરી જાય, અથવા બાળકનું મુંડન પણ ન થયું હોય, તેમના માટે શું કરવું?

કથં કિં કેન દાતવ્યં મૃતાન્તે કો વિધિઃ સ્મૃતઃ । ગરુડોક્તમિતિ શ્રુત્વા વિષ્ણુર્વાક્યમથાબ્રવીત્ ॥ ૨,૨૪.

મૃત્યુ સમયે શું, કેવી રીતે અને કોણે દાન કરવું, અને કયો વિધિ માન્ય છે? ગરુડજીના પ્રશ્ન સાંભળીને, પછી શ્રીવિષ્ણુએ આ રીતે કહ્યું.

શ્રીવિષ્ણુરુવાચ । યદિ ગર્ભો વિપદ્યતે સ્ત્રવતે વાપિ યોષિતઃ । યાવન્માસં સ્થિતો ગર્ભસ્તાવદ્દિનમશૌચકમ્ ॥ ૨,૨૪.

શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું: જો સ્ત્રીનું ગર્ભપાત થાય અથવા ગર્ભ રહીને પડી જાય, તો જેટલા મહિના સુધી ગર્ભ રહ્યો હોય, એટલા દિવસ સુધી અશૌચ રાખવું.

તસ્ય કિઞ્ચિન્ન કર્તવ્યમાત્મનઃ શ્રેય ઇચ્છતા । તતો જાતે વિપન્ને તુ આ ચૂડાકરણાચ્છિશોઃ ॥ ૨,૨૪.

જે પોતાના કલ્યાણની ઈચ્છા રાખે છે, એએ આવા સમયે કશું કરવું નહીં. પણ બાળક જન્મે પછી મરે, તો તેના મુંડન સુધીના વિધિઓ કરવાના.

દુગ્ધં ભોજ્યં તાશક્તિ બાલાનાં ચ પ્રદીયતે । આ ચૂડાત્પઞ્ચવર્ષે તુ દેહદાહો વિધીયતે ॥ ૨,૨૪.

બાળકો માટે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દુધ અને ખોરાક આપવો. મુંડન કે પાંચ વર્ષ સુધી બાળકના શરીરનું દાહ કરવું.

દુગ્ધં તસ્ય પ્રદેયં સ્યાદ્બાલાનાં ભોજનં શુભમ્ । પઞ્ચવર્ષાધિકે પ્રેતે સ્વજાતિવિહિતાનિ ચ ॥ ૨,૨૪.

બાળકો માટે દુધ આપવું અને સારા ખોરાક આપવો. જો પાંચ વર્ષથી વધુ ઉંમરે મૃત્યુ થાય, તો પોતાની જાતિના નિયમ પ્રમાણે વિધિ કરવી.

કુર્યાત્કર્માણિ સર્વાણિ ચોદકુમ્ભાદિ પાયસમ્ । દાતવ્યં તુ ખગશ્રેષ્ઠ ઋણસમ્બન્ધકસ્તુ સઃ ॥ ૨,૨૪.

બધા વિધિઓ કરવાના, જેમાં ઘડું અને પાયસ પણ આવે છે. હે પંખીઓના શ્રેષ્ઠ, કારણ કે એ જન્મના ઋણથી બંધાયેલો છે.

જાતસ્ય હિ ધ્રુવો મૃત્યુર્ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ । કર્તવ્યં પક્ષિશાર્દૂલ પુનર્દેહક્ષયાય વૈ ॥ ૨,૨૪.

જે જન્મે છે, તેને મૃત્યુ નિશ્ચિત છે અને જે મરે છે, તેને ફરી જન્મ અવશ્ય છે. તેથી, હે પંખી રાજા, શરીર વિલય માટે વિધિ કરવી જ જોઈએ.

તસ્મૈ યદ્રોચતે દેયમદત્ત્વા નિર્ધને કુલે । સ્વલ્પાયુર્નિર્ધનો ભૂત્વા રતિભક્તિવિવર્જિતઃ ॥ ૨,૨૪.

તેને જે ગમે તે આપવું જોઈએ. ગરીબ કુટુંબમાં ન આપો તો, ઓછું આયુષ્ય, ગરીબી અને સુખ-ભક્તિથી વંચિત થવું પડે છે.