ગરુડપુરાણમ્

શીઘ્રગઃ પુશુવક્ત્રશ્ચ સૂચકઃ સૂચિવક્ત્રવાન્ । દુઃખિતા નિતરાં સ્વમિન્પશ્ય રૂપવિપર્યયમ્ ॥ ૨,૨૨.

શીઘ્રગનું મોઢું ઘેટા જેવું છે, પુશુવક્ત્ર; સૂચકનું મોઢું સૂઈ જેવું છે; અમે બહુ જ દુઃખી છીએ, સ્વામી, અમારો વિકૃત સ્વરૂપ જુઓ.

કૃત્વા માયામયં રૂપં વિચરામો મહીતલે । સર્વે ચ વિકૃતાકારા લમ્બોષ્ઠા વિકૃતાનનાઃ ॥ ૨,૨૨.

અમે માયિક સ્વરૂપ ધારણ કરી ધરા પર ભટકીએ છીએ; બધા જ વિકૃત આકારવાળા, લાંબા હોઠવાળા અને વાંકાં મોઢાવાળા છીએ.

બૃહચ્છરીરિણો રૌદ્રા જાતાઃ સ્વેનૈવ કર્મણા । એતત્તે સર્વમાખ્યાતં પ્રેતત્વે કારણં મયા ॥ ૨,૨૨.

અમારા શરીર મોટા અને ભયાનક છે, અને એ બધું આપણા પોતાના કર્મથી મળ્યું છે; આમ, મેં તને પ્રેત અવસ્થાનું કારણ બધું કહી દીધું.

જ્ઞાનિનોઽપિ વયં સર્વે જાતાઃ સ્મ તવ દર્શનાત્ । યત્ર તે શ્રવણે શ્રદ્ધા તત્પૃચ્છ કથયામિ તે ॥ ૨,૨૨.

હું જાણકાર હોવા છતાં, અમે બધા તારા દર્શનથી અહીં આવ્યા છીએ; તને જ્યાં સાંભળવામાં શ્રદ્ધા હોય, ત્યાં પૂછજે, હું તને કહું છું.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ । યે જીવા ભુવિ જીવન્તિ સર્વેઽપ્યાહારમૂલકાઃ । યુષ્માકમપિચાહારં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ॥ ૨,૨૨.

બ્રાહ્મણે પૂછ્યું: ધરા પર રહેતા બધા જીવ ખોરાક પર આધાર રાખે છે; હું પણ તમારો ખોરાક સાચો જાણવું ઈચ્છું છું.

પ્રેતા ઊચુઃ । યદિ તે શ્રવણે શ્રદ્ધા આહારાણાં દ્વિજોત્તમ । અસ્માકં તુ મહીભાગ શૃણુત્વં સુસમાહિતઃ ॥ ૨,૨૨.

પ્રેતોએ કહ્યું: જો તને અમારા ખોરાક વિશે સાંભળવામાં શ્રદ્ધા હોય, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તો ધ્યાનથી સાંભળ, હે ભાગ્યશાળી.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ । કથયન્તુ મહાપ્રેતા આહારં ચ પૃથક્પૃથક્ । ઇત્યુક્તાં બ્રાહ્મણેનેમમૂચુઃ પ્રેતાઃ પૃથકપૃથક્ ॥ ૨,૨૨.

બ્રાહ્મણે કહ્યું: મહાપ્રેતો, દરેક પોતાનો ખોરાક અલગથી કહો. બ્રાહ્મણએ આમ કહ્યું ત્યારે, પ્રેતોએ પોતપોતાનો ખોરાક કહ્યું.

પ્રેતા ઊચુઃ । શૃણુ ચાહારમસ્માકં સર્વસત્ત્બવિગર્હિતમ્ । યચ્છ્રુત્વા ગર્હસે બ્રહ્મન્ ભૂયોભૂયશ્ચ ગર્હિતમ્ ॥ ૨,૨૨.

પ્રેતોએ કહ્યું: હવે અમારા ખોરાક વિશે સાંભળ, જે બધા જીવોથી તિરસ્કૃત છે; તું સાંભળશે ત્યારે, હે બ્રાહ્મણ, તું તેને નિંદશે અને એ ખરેખર નિંદનીય છે.

શ્લેષ્મમૂત્રપુરીષોત્થં શરીરાણાં મલૈઃ સહ । ઉચ્છિષ્ટૈશ્ચૈવ ચાન્યૈશ્ચ પ્રેતાનાં ભોજનં ભવેત્ ॥ ૨,૨૨.

પ્રેતોનો ખોરાક કફ, મૂત્ર, વિસર્જન અને શરીરનાં મલ, તેમજ ઉચ્છિષ્ટ અને બીજા આવા જ વસ્તુઓથી બનેલો હોય છે.

ગૃહાણિ ચાપ્યશૌચાનિ પ્રકીર્ણોપસ્કરાણિ ચ । મલિનાનિ પ્રસૂતાનિ પ્રેતા ભુઞ્જન્તિ તત્ર વૈ ॥ ૨,૨૨.

જે ઘરમાં અશુદ્ધિ હોય, વાસણો ફેલાયાં હોય, ગંદકી હોય અને જ્યાં પ્રસૂતિ થઈ હોય, ત્યાં પિતૃઓ એ ભોજનનો ભાગ લે છે.

નાસ્તિ સત્યં ગૃહે યત્ર ન શૌચં ન ચ સંયમઃ । પતિતૈર્દસ્યુભિઃ સઙ્ગઃ પ્રેતા ભુઞ્જન્તિ તત્ર વૈ ॥ ૨,૨૨.

જે ઘરમાં સચ્ચાઈ, શુચિતા અને સંયમ ન હોય, દુષ્ટ લોકો અને ચોરો સાથે સંબંધ હોય, ત્યાં પિતૃઓ એ ભોજનનો ભાગ લે છે.

બલિમન્ત્રવિહીનાનિ હોમહીનાનિ યાનિ ચ । સ્વાધ્યાય વ્રતહીનાનિ પ્રેતા ભુઞ્જન્તિ તત્ર વૈ ॥ ૨,૨૨.

જે ઘરમાં બલિ અને મંત્રોનું પાલન થતું નથી, યજ્ઞ-હવન થતું નથી, સ્વાધ્યાય કે વ્રત નથી, ત્યાં પિતૃઓ એ ભોજનનો ભાગ લે છે.

ન લજ્જા ન ચ મર્યાદા યદાત્ર સ્ત્રીજિતો ગૃહી । ગુરવો યત્ર પૂજ્યા ન પ્રેતા ભુઞ્જન્તિ તત્ર વૈ ॥ ૨,૨૨.

જે ઘરમાં લાજ કે શિસ્ત નથી, ઘરમાલિક સ્ત્રીના વશમાં છે અને વડીલોના સન્માન થતું નથી, ત્યાં પિતૃઓ એ ભોજનનો ભાગ લે છે.

યત્ર લોભસ્તથા ક્રોધો નિદ્રા શોકો ભયં મદઃ । આલસ્યં કલહો નિત્યં પ્રેતા ભુઞ્જન્તિ તત્ર વૈ ॥ ૨,૨૨.

જે ઘરમાં લોભ, ક્રોધ, વધારે ઊંઘ, દુઃખ, ભય, મદ, આળસ અને સતત ઝઘડા હોય, ત્યાં પિતૃઓ એ ભોજનનો ભાગ લે છે.

ભર્તૃહીના ચ યા નારી પરવીર્યં નિષેવતે । બીજં મૂત્રસમાયુર્ક્ત પ્રેતા ભુઞ્જન્તિ તત્તુ વૈ ॥ ૨,૨૨.

જે સ્ત્રી પતિ વિના બીજા પુરુષ સાથે સંબંધ રાખે, અથવા જેનું ગર્ભ બીજ અને મૂત્રથી ભરેલું હોય, ત્યાં પિતૃઓ એનો ભાગ લે છે.

લજ્જા મે જાયતે તાત વદતો ભોજનં સ્વકમ્ । યત્સ્ત્રીરજો યોનિગતં પ્રેતા ભુઞ્જન્તિ તત્તુ વૈ ॥ ૨,૨૨.

પુત્ર, મને આ વાત કહેતાં પણ શરમ આવે છે કે જે ભોજન સ્ત્રીના રજ અથવા યોનિથી દૂષિત હોય, તેમાં પિતૃઓ ભાગ લે છે.

નિર્વિણ્ણાઃ પ્રેતભાવેન પૃચ્છામિ ત્વાં દૃઢવ્રત । યથા ન ભવિતા પ્રેતસ્તન્મે વદ તપોધન । નિત્યં મૃત્યુર્વરં જન્તોઃ પ્રેતત્વં મા ભવેત્ક્વચિત્ ॥ ૨,૨૨.

હું પિતૃ અવસ્થાથી દુઃખી થઈને તને પૂછું છું, હે ધીરજવાન, એવું શું કરવું કે પિતૃ બનવું ન પડે? મૃત્યુ તો સર્વેને નિશ્ચિત છે, પણ પિતૃ અવસ્થા ક્યારેય ન આવે.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ । ઉપવાસપરો નિત્યં કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણે રતઃ । વ્રતૈશ્ચ વિવિધૈઃ પૂતો ન પ્રેતો જાયતે નરઃ ॥ ૨,૨૨.

બ્રાહ્મણે કહ્યું: જે સદા ઉપવાસ કરે, કઠિન અને ચાંદ્રાયણ વ્રત કરે, વિવિધ વ્રતો દ્વારા શુદ્ધ બને, એ મનુષ્ય કદી પિતૃ બનતો નથી.

એકાદશ્યાં વ્રતં કુર્વઞ્જાગરેણ સમન્વિતમ્ । અપરૈઃ સુકૃતૈઃ પૂતો ન પ્રેતો ન પ્રેતો જાયતે નરઃ ॥ ૨,૨૨.

જે એકાદશીનું વ્રત જાગરણ સાથે કરે અને બીજા સારા કર્મો દ્વારા શુદ્ધ બને, એ મનુષ્ય કદી પિતૃ બનતો નથી.

ઇષ્ટ્વા વૈ વાશ્વમેધાદીન્દદ્યાદ્દાનાનિ યો નરઃ । આરામોદ્યાનવાપ્યાદેઃ પ્રપાયાશ્ચૈવ કારકઃ ॥ ૨,૨૨.

જે અશ્વમેઘ જેવા યજ્ઞો કરે, દાન આપે અને બગીચા, ઉદ્યાન, તળાવ કે પાણીપિયાઓ સ્થાપે, એ પિતૃ બનતો નથી.

કુમારીં બ્રાહ્મણાનાં તુ વિવાહયતિ શક્તિતઃ । વિદ્યાદોઽભયદશ્ચૈવ ન પ્રેતો જાયતે નરઃ ॥ ૨,૨૨.

જે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે બ્રાહ્મણોને કન્યાદાન આપે, વિદ્યા આપે અથવા ભયમાંથી બચાવે, એ પિતૃ બનતો નથી.

શૂદ્રાન્નેન તુ ભુક્તેન જઠરસ્થેન યો મૃતઃ । દુર્મૃત્યુના મૃતો યશ્ચ સ પ્રેતો જાયતે નરઃ ॥ ૨,૨૨.

જે મનુષ્ય શૂદ્રના હાથનું ખાધેલું પેટમાં લઈને મરે, અથવા અશુભ મૃત્યુ પામે, એ પિતૃ બને છે.

અયાજ્યયાજકશ્ચૈવ યાજ્યાનાં ચ વિવર્જકઃ । કારુભિશ્ચ રતો નિત્યં સ પ્રેતો જાયતે નરઃ ॥ ૨,૨૨.

જે અયોગ્યને યજ્ઞ કરાવે, યોગ્ય માટે યજ્ઞ ન કરે, અથવા હંમેશા કારગરો સાથે રહે, એ પિતૃ બને છે.

કૃત્વા મદ્યપસમ્પર્કં મદ્યપસ્ત્રીનિષેવણમ્ । અજ્ઞાનાદ્ભક્ષયન્માંસં સ પ્રેતો જાયતે નરઃ ॥ ૨,૨૨.

જે દારૂ પીનાર સાથે સંકળાય, દારૂ પીતી સ્ત્રીઓ સાથે રહે, અથવા અજ્ઞાનવશ માંસ ખાય, એ પિતૃ બને છે.

દેવદ્રવ્યં ચ બ્રહ્મસ્વં ગુરુદ્રવ્યં તથૈવ ચ । કન્યાં દદાતિ શુલ્કેન સ પ્રેતો જાયતે નરઃ ॥ ૨,૨૨.

જે દેવ, બ્રાહ્મણ કે ગુરુનું ધન આપે, અથવા કન્યાને મૂલ્ય પર વિવાહે આપે, એ પિતૃ બને છે.

માતરં ભગિનીં ભાર્યાં સ્નુષાં દુહિતરં તથાઃ । અદૃષ્ટદોષાસ્ત્યજતિ સ પ્રેતો જાદૃ ॥ ૨,૨૨.

જે પોતાની માતા, બહેન, પત્ની, વહુ કે દીકરીને કોઈ દોષ વિના ત્યાગે, એ પિતૃ બને છે.

ન્યાસાપહર્તા મિત્રધ્રુક્પરદારરતઃ સદા । વિશ્વાસઘાતી કૂટશ્ચ સ પ્રેદૃ ॥ ૨,૨૨.

જે amanat ચોરી કરે, મિત્ર સાથે દગો કરે, પરસ્ત્રી સાથે સદા સંકળાય, વિશ્વાસઘાત કરે અથવા કપટ કરે, એ પિતૃ બને છે.

ભ્રાતૃધ્રુગ્બ્રહ્મહા ગોઘ્નઃ સુરાપો ગુરુતલ્પગઃ । કુલમાર્ગં પરિત્યજ્ય હ્યનૃતોક્તૌ સદા રતઃ । હર્તા હેમ્નશ્ચ ભૂમેશ્ચ સ પ્રેદૃ ॥ ૨,૨૨.

જે ભાઈને દગો આપે છે, બ્રાહ્મણનો વધ કરે છે, ગાયને મારે છે, દારૂ પીવે છે, ગુરુની પત્ની સાથે દુર્વ્યવહાર કરે છે, કુટુંબની પરંપરા છોડે છે, હંમેશા ખોટું બોલે છે, સોનાં કે જમીન ચોરી કરે છે—એવો મનુષ્ય મૃત્યુ પછી ભૂત બની જાય છે.

ભીષ્મ ઉવાચ । એવં બ્રુવતિ વૈ વિપ્રે આકાશે દુન્દુભિસ્વનઃ । અપતત્પુષ્પવર્ષં ચ દેવર્મુક્તં દ્વિજોપરિ ॥ ૨,૨૨.

ભીષ્મ કહે છે: જ્યારે બ્રાહ્મણે આવું કહ્યું, ત્યારે આકાશમાં દેવદુંદુભિ વાગી, અને દેવો દ્વારા છોડાયેલા ફૂલોનો વરસાદ બ્રાહ્મણ પર પડ્યો.