ગરુડપુરાણમ્

બહૂન્યબ્દાનિ વિજને વને તસ્ય ગતાનિ વૈ । તસ્ય બુદ્ધિસ્તતો જાતા તીર્થાનુગમનં પ્રતિ ॥ ૨,૨૨.

એમણે અનેક વર્ષો એકાંત જંગલમાં વિતાવ્યા; પછી એમના મનમાં તીર્થયાત્રા કરવાની ઇચ્છા જાગી.

પુણ્યૈસ્તીર્થજલૈરેવ શોષયિષ્યે કલેવરમ્ । સ તીર્થેત્વરિતં સ્નાત્વા તપસ્વી ભાસ્કરોદયે । કૃતજાપ્યનમસ્કારો હ્યધ્વાનં પ્રત્યપદ્યત ॥ ૨,૨૨.

'હું તીર્થોના પવિત્ર જળથી આ શરીરને ક્ષીણ કરીશ.' એમ વિચારી, તે તપસ્વીએ ભાસ્કરોદયે તીર્થમાં સ્નાન કર્યું, જપ અને પ્રણામ કર્યા અને પછી યાત્રા પર નીકળી પડ્યા.

એકસ્મિન્દિવસે વિપ્રો માર્ગભ્રષ્ટો મહાતપાઃ । દદર્શાધ્વનિ ગચ્છન્સ પઞ્ચ પ્રેતાન્ સુદારુણાન્ ॥ ૨,૨૨.

એક દિવસે, એ મહાન તપસ્વી બ્રાહ્મણ રસ્તો ભૂલી ગયા અને રસ્તામાં ચાલતા ચાલતા એમણે પાંચ ભયાનક પ્રેતોને જોયા.

અરણ્યે નિર્જને દેશે સંકટે વૃક્ષવર્જિતે । પઞ્ચૈતાન્વિકૃતાકારાન્દૃષ્ટ્વા વૈ ઘોરદર્શનાન્ । ઈષત્સન્ત્રસ્તહૃદયોઽતિષ્ઠદુન્મીલ્ય લોચને ॥ ૨,૨૨.

જંગલના એકાંતે, વૃક્ષવિહિન અને કઠિન સ્થળે, એમણે વિકૃત આકારવાળા અને ભયાનક દેખાતા એ પાંચ પ્રેતોને જોયા; એમનું હૃદય થોડું ડરી ગયું અને આંખો પહોળી કરીને ઊભા રહ્યા.

અવલમ્બ્ય તતો ધૈર્યં ભયમુત્સૃજ્ય દૂરતઃ । પપ્રચ્છ મધુરાભાષી કે યૂયં વિકૃતાનનાઃ ॥ ૨,૨૨.

પછી, ધૈર્ય રાખીને અને ભય છોડીને, તેમણે દૂરથી મીઠા શબ્દોમાં પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો, આવી વિકૃત મુખાવલિ ધરાવતા?'

કિઞ્ચાશુભં કૃતં કર્મ યેન પ્રાપ્તાઃ સ્થ વૈકૃતમ્ । કથં વા ચૈકતઃ કર્મ પ્રસ્થિતાઃ કુત્ર નિશ્ચિતમ્ ॥ ૨,૨૨.

'કયું અશુભ કર્મ કર્યું છે કે તમે આવી સ્થિતિમાં આવ્યા છો? તમે બધા કેવી રીતે એકસાથે આવ્યા અને ચોક્કસ ક્યાં જાઓ છો?'

પ્રેતરાજ ઉવાચ । સ્વૈઃ સ્વૈસ્તુ કર્મભિઃ પ્રાપ્તં પ્રેતત્વં હિ દ્વિજોત્તમ । પરદ્રોહરતાઃ સર્વે પાપમૃત્યુવશં ગતાઃ ॥ ૨,૨૨.

પ્રેતરાજ કહે છે: 'હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, અમારા પોતાના કર્મોથી અમે પ્રેતત્વ પામ્યા છીએ; અમે બધા પરદ્રોહમાં રત રહી પાપી મૃત્યુના વશમાં આવ્યા છીએ.'

ક્ષુત્પિપાસાર્દિતા નિત્યં પ્રેતત્વં સમુપાગતાઃ । હતવાક્યા હતશ્રીકા હત સંજ્ઞા વિચેતસઃ ॥ ૨,૨૨.

અમે સતત ભૂખ અને તરસથી પીડાઈએ છીએ, પ્રેતત્વમાં આવી ગયા છીએ; વાણી, વૈભવ અને સંજ્ઞાનથી વંચિત થઈ, મૂંઝાઈ ગયા છીએ.

ન જાનીમો દિશં તાત વિદિશં ચાતિદુઃ ખિતાઃ । ક્વ નુ ગચ્છામહે મૂઢાઃ પિશાચાઃ કર્મજા વયમ્ ॥ ૨,૨૨.

હે પ્રિય, અમને દિશા કે વિસ્તાર કશું જ ખબર નથી, એટલા દુઃખી છીએ; અમે મૂર્ખ પિશાચો, આપણા કર્મોથી જન્મેલા, હવે ક્યાં જઇએ તે સમજાતું નથી.

ન માતા ન પિતાસ્માકં પ્રેતત્વં કર્મભિઃ સ્વકૈઃ । પ્રાપ્તાઃ સ્મ સહસા જાતદુઃ ખોદ્વેગસમાકુલમ્ ॥ ૨,૨૨.

અમને માતા કે પિતા નથી; આપણા પોતાના કર્મોથી અચાનક આ પ્રેત અવસ્થામાં આવી ગયા છીએ, નવી પીડા અને ઉદ્વેગથી ભરેલા છીએ.

દર્શનેન ચ તે બ્રહ્મન્મુદિતાપ્યાયિતા વયમ્ । મુહૂર્તન્તિષ્ઠ વક્ષ્યામિ વૃત્તાન્તં સર્વમાદિતઃ ॥ ૨,૨૨.

હે બ્રાહ્મણ, તમારું દર્શન કરીને અમે આનંદિત અને તાજા થયા છીએ; થોડો સમય ઊભા રહો, હું આખી વાત શરૂઆતથી કહું છું.

અહં પર્યુષિતો નામ એષ સૂચીમુખસ્તથા । શીઘ્રગો રોઘ (હ) કશ્ચૈવ પઞ્ચમો લેખકઃ સ્મતૃતઃ ॥ ૨,૨૨.

હું પર્યુષિત નામે ઓળખાયો છું, આ સૂચીમુખ છે, અને એ રીતે શીઘ્રગ, રોધક અને પાંચમો લખક તરીકે ઓળખાય છે.

એવં નામ્ના ચ સર્વે વૈ સંપ્રાપ્તાઃ પ્રેતતાં વયમ્ । બ્રાહ્મણ ઉવાચ । પ્રેતાનાં કર્મજાતાનાં કથં વૈ નામસમ્ભવઃ । કિઞ્ચિત્કારણમુદિશ્ય યેન બ્રૂયાઃ સ્વનામકાન્ ॥ ૨,૨૨.

આ રીતે, આ બધા નામોથી અમે બધા પ્રેત અવસ્થામાં પહોંચ્યા છીએ. બ્રાહ્મણએ પૂછ્યું: પ્રેતો, જે વિવિધ કર્મોથી જન્મે છે, તેમને આવા નામ કેમ મળે છે? કૃપા કરીને કહો કે, કયા કારણથી દરેકને પોતાનું નામ મળ્યું છે.

પ્રેતરાજ ઉવાચ । મયા સ્વાદુ સદા ભુક્તં દત્તં પર્યુષિતં દ્વિજ ॥ ૨,૨૨.

પ્રેતરાજાએ કહ્યું: હું હંમેશાં બાસી ખોરાક જતો અને બાસી જ ખોરાક દાન કરતો, હે બ્રાહ્મણ.

શીઘ્રં ગચ્છતિ વિપ્રેણ યાચિતઃ ક્ષુધિતેન વૈ । એતત્કારણમુદ્દિશ્ય નામ પર્યુષિતં મમ ॥ ૨,૨૨.

જ્યારે ભૂખ્યા બ્રાહ્મણે માગ્યું, ત્યારે હું તરત જ જતા; એ કારણે મારું નામ પર્યુષિત પડ્યું.

શીઘ્રં ગચ્છતિ વિપ્રેણ યાચિતઃ ક્ષુધિતેન વૈ । એતત્કારણમુદ્દિશ્ય શીઘ્રગોઽયં દ્વિજોત્તમ ॥ ૨,૨૨.

જ્યારે ભૂખ્યા બ્રાહ્મણે માગ્યું, ત્યારે આ પણ તરત જ જતો; એ કારણે આનું નામ શીઘ્રગ પડ્યું, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.

સૂચિતા બહવોઽનેન વિપ્રા અન્નાધિકાઙ્ક્ષયા । એતત્કારણમુદ્દિશ્ય એષ સૂચિમુખઃ સ્મૃતઃ ॥ ૨,૨૨.

આણે ઘણાં બ્રાહ્મણોને વધારે ખોરાકની ઇચ્છાથી બતાવ્યા; એ કારણે આ સૂચીમુખ તરીકે ઓળખાય છે.

એકાકી મિષ્ટમશ્રાતિ પોષ્યવર્ગમૃતે સદા । બ્રાહ્મણાનામભાવેન રોધ (હ) કસ્તેન ચોચ્યતે ॥ ૨,૨૨.

આ હંમેશાં પોતે જ મીઠું ખાઈ લેતો, સિવાય તેના પરિવારના, અને બ્રાહ્મણો ન હોય ત્યારે તેને રોધક કહેવામાં આવે છે.

પુરાયં મૌનમાસ્થાય યાચિતો વિલિખેદ્ભુવમ્ । તેન કર્મવિપાકેન લેખકો નામ ચોચ્યતે ॥ ૨,૨૨.

પહેલાં, જ્યારે કોઈ માગતો ત્યારે આ મૌન રહી જમીન ખૂંચતો; એ કર્મના પરિણામે તેને લખક નામ મળ્યું છે.

પ્રેતત્વં કર્મભાવેન પ્રાપ્તં નામાનિ ચ દ્વિજ । મેષાનનો લેખકોઽયં રોધ (હ) કઃ પર્વતાનનઃ ॥ ૨,૨૨.

અમારા કર્મના કારણે અમે પ્રેત અવસ્થામાં આવ્યા અને આ નામો મળ્યા, હે બ્રાહ્મણ: મેષાનન, લખક, રોધક અને પર્વતાનન.

શીઘ્રગઃ પુશુવક્ત્રશ્ચ સૂચકઃ સૂચિવક્ત્રવાન્ । દુઃખિતા નિતરાં સ્વમિન્પશ્ય રૂપવિપર્યયમ્ ॥ ૨,૨૨.

શીઘ્રગનું મોઢું ઘેટા જેવું છે, પુશુવક્ત્ર; સૂચકનું મોઢું સૂઈ જેવું છે; અમે બહુ જ દુઃખી છીએ, સ્વામી, અમારો વિકૃત સ્વરૂપ જુઓ.

કૃત્વા માયામયં રૂપં વિચરામો મહીતલે । સર્વે ચ વિકૃતાકારા લમ્બોષ્ઠા વિકૃતાનનાઃ ॥ ૨,૨૨.

અમે માયિક સ્વરૂપ ધારણ કરી ધરા પર ભટકીએ છીએ; બધા જ વિકૃત આકારવાળા, લાંબા હોઠવાળા અને વાંકાં મોઢાવાળા છીએ.

બૃહચ્છરીરિણો રૌદ્રા જાતાઃ સ્વેનૈવ કર્મણા । એતત્તે સર્વમાખ્યાતં પ્રેતત્વે કારણં મયા ॥ ૨,૨૨.

અમારા શરીર મોટા અને ભયાનક છે, અને એ બધું આપણા પોતાના કર્મથી મળ્યું છે; આમ, મેં તને પ્રેત અવસ્થાનું કારણ બધું કહી દીધું.

જ્ઞાનિનોઽપિ વયં સર્વે જાતાઃ સ્મ તવ દર્શનાત્ । યત્ર તે શ્રવણે શ્રદ્ધા તત્પૃચ્છ કથયામિ તે ॥ ૨,૨૨.

હું જાણકાર હોવા છતાં, અમે બધા તારા દર્શનથી અહીં આવ્યા છીએ; તને જ્યાં સાંભળવામાં શ્રદ્ધા હોય, ત્યાં પૂછજે, હું તને કહું છું.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ । યે જીવા ભુવિ જીવન્તિ સર્વેઽપ્યાહારમૂલકાઃ । યુષ્માકમપિચાહારં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ॥ ૨,૨૨.

બ્રાહ્મણે પૂછ્યું: ધરા પર રહેતા બધા જીવ ખોરાક પર આધાર રાખે છે; હું પણ તમારો ખોરાક સાચો જાણવું ઈચ્છું છું.

પ્રેતા ઊચુઃ । યદિ તે શ્રવણે શ્રદ્ધા આહારાણાં દ્વિજોત્તમ । અસ્માકં તુ મહીભાગ શૃણુત્વં સુસમાહિતઃ ॥ ૨,૨૨.

પ્રેતોએ કહ્યું: જો તને અમારા ખોરાક વિશે સાંભળવામાં શ્રદ્ધા હોય, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તો ધ્યાનથી સાંભળ, હે ભાગ્યશાળી.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ । કથયન્તુ મહાપ્રેતા આહારં ચ પૃથક્પૃથક્ । ઇત્યુક્તાં બ્રાહ્મણેનેમમૂચુઃ પ્રેતાઃ પૃથકપૃથક્ ॥ ૨,૨૨.

બ્રાહ્મણે કહ્યું: મહાપ્રેતો, દરેક પોતાનો ખોરાક અલગથી કહો. બ્રાહ્મણએ આમ કહ્યું ત્યારે, પ્રેતોએ પોતપોતાનો ખોરાક કહ્યું.

પ્રેતા ઊચુઃ । શૃણુ ચાહારમસ્માકં સર્વસત્ત્બવિગર્હિતમ્ । યચ્છ્રુત્વા ગર્હસે બ્રહ્મન્ ભૂયોભૂયશ્ચ ગર્હિતમ્ ॥ ૨,૨૨.

પ્રેતોએ કહ્યું: હવે અમારા ખોરાક વિશે સાંભળ, જે બધા જીવોથી તિરસ્કૃત છે; તું સાંભળશે ત્યારે, હે બ્રાહ્મણ, તું તેને નિંદશે અને એ ખરેખર નિંદનીય છે.

શ્લેષ્મમૂત્રપુરીષોત્થં શરીરાણાં મલૈઃ સહ । ઉચ્છિષ્ટૈશ્ચૈવ ચાન્યૈશ્ચ પ્રેતાનાં ભોજનં ભવેત્ ॥ ૨,૨૨.

પ્રેતોનો ખોરાક કફ, મૂત્ર, વિસર્જન અને શરીરનાં મલ, તેમજ ઉચ્છિષ્ટ અને બીજા આવા જ વસ્તુઓથી બનેલો હોય છે.