ગરુડપુરાણમ્

કુલમાર્ગાંશ્ચ સન્ત્યજ્ય પરધર્મરતસ્તથા । વિદ્યાવૃત્તવિહીનશ્ચ સ પ્રેતો જાયતેધ્રુવમ્ ॥ ૨,૨૨.

જે પોતાના કુળનો માર્ગ છોડે છે, પરધર્મમાં રસ લે છે કે વિદ્યા અને રોજગાર વિના રહે છે—એ ચોક્કસ પ્રેત બને છે.

અત્રૈવોદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ । યુધિષ્ઠિરસ્ય સંવાદં ભીષ્મેણ સહ સુવ્રત । તદહં કથયિષ્યામિ યચ્છ્રુત્વા સૌખ્યમાપ્નુયાત્ ॥ ૨,૨૨.

અહીં એક પ્રાચીન વાર્તા કહેવામાં આવે છે—યુધિષ્ઠિર અને ભીષ્મનો સંવાદ. હે સુવ્રત, હું એ કહું છું, જે સાંભળવાથી સુખ મળે છે.

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ । કેન કર્મવિપાકેન પ્રેતત્વમુપજાયતે । કેન વા મુચ્યતે કસ્માત્તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ । યચ્છ્રુત્વા ન પુનર્મોહમેવં યાસ્યા મિ સુવ્રત ॥ ૨,૨૨.

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા: કયા કર્મના પરિણામે પ્રેત યોનિ મળે છે? કયા કર્મથી મુક્તિ મળે છે અને કયાંથી? હે પિતામહ, મને કહો જેથી હું ફરીથી મોહમાં ન પડું, હે સુવ્રત.

ભીષ્મ ઉવાચ । યેનૈવ જાયતે પ્રેતો યેનૈવ સ વિમુચ્યતે । પ્રાપ્નોતિ નરકં ઘોરં દુસ્તરં દૈવતૈરપિ ॥ ૨,૨૨.

ભીષ્મ કહે છે: જે કારણે મનુષ્ય પ્રેત બને છે, એ જ કારણથી તે મુક્ત પણ થાય છે; નહિંતર, તે એવો ભયાનક નરક પામે છે કે જ્યાં દેવતાઓ માટે પણ પાર પડવું અઘરું છે.

સતતં શ્રવણાદ્યસ્ય પુણ્યશ્રવણકીર્તનાત્ । માનવા વિપ્રમુચ્યન્તે આપન્નાઃ પ્રેતયોનિષુ ॥ ૨,૨૨.

જેના પુણ્યમય કથાઓનું સતત શ્રવણ અને કીર્તન કરવામાં આવે છે, તેના કારણે મનુષ્યો પ્રેતયોનિમાં પડવાથી મુક્ત થાય છે.

શ્રૂયતે હિ પુરા વત્સ બ્રાહ્મણઃ શંસિતવ્રતઃ । નામ્ના સન્તપ્તકઃ ખ્યાત સ્તપોર્ઽથે વનમાશ્રિતઃ ॥ ૨,૨૨.

પહેલાંના સમયમાં સંતપ્તક નામના એક બ્રાહ્મણ હતા, જે પોતાના કડક વ્રતો માટે પ્રસિદ્ધ હતા અને તપ માટે જંગલમાં રહેવા ગયા હતા, એવી વાર્તા સાંભળવામાં આવે છે.

સ્વાધ્યાયયુક્તો હોમેન યો (યા) ગયુક્તો દયાન્વિતઃ । યજન્સ સકલાન્યજ્ઞાન્યુક્ત્યા કાલં ચ વિક્ષિપન્ ॥ ૨,૨૨.

તેઓ સ્વાધ્યાયમાં લાગેલા, હવન કરતા, દયાળુ અને સર્વ યજ્ઞો યોગ્ય રીતે કરતા, અને આવું જ જીવન વિતાવતા હતા.

બ્રહામચર્યસમાયુક્તો યુક્તસ્તપસિ માર્દવે । પરલોકભયોપેતઃ સત્યશૌચૈશ્ચ નિર્મલઃ ॥ ૨,૨૨.

તેઓ બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરતા, નમ્રતાથી તપ કરતા, પરલોકના ભયથી ભરેલા, અને સત્ય તથા પવિત્રતામાં શુદ્ધ હતા.

યુક્તોઽહિ ગુરુવાક્યેન યુક્તશ્ચાતિથિપૂજને । આત્મયોગે સદોદ્યુક્તઃ સર્વદ્વન્દ્વવિવર્જિતઃ ॥ ૨,૨૨.

તેઓ ગુરુના વચનનું પાલન કરતા, અતિથિનું સન્માન કરતા, આત્મનિષ્ઠામાં હંમેશા તત્પર રહેતા અને સર્વ પ્રકારના દ્વંદ્વથી પર હતા.

યોગાભ્યાસે સદા યુક્તઃ સંસારવિજિગીષયા । એવંવૃત્તઃ સદાચારો મોક્ષકાઙ્ક્ષી જિતેન્દ્રિયઃ ॥ ૨,૨૨.

તેઓ યોગાભ્યાસમાં સતત તત્પર, સંસારને જીતવાની ઇચ્છા ધરાવતા, સદાચારવાળા, મોક્ષની ઈચ્છા ધરાવતા અને ઇન્દ્રિયજિત હતા.

બહૂન્યબ્દાનિ વિજને વને તસ્ય ગતાનિ વૈ । તસ્ય બુદ્ધિસ્તતો જાતા તીર્થાનુગમનં પ્રતિ ॥ ૨,૨૨.

એમણે અનેક વર્ષો એકાંત જંગલમાં વિતાવ્યા; પછી એમના મનમાં તીર્થયાત્રા કરવાની ઇચ્છા જાગી.

પુણ્યૈસ્તીર્થજલૈરેવ શોષયિષ્યે કલેવરમ્ । સ તીર્થેત્વરિતં સ્નાત્વા તપસ્વી ભાસ્કરોદયે । કૃતજાપ્યનમસ્કારો હ્યધ્વાનં પ્રત્યપદ્યત ॥ ૨,૨૨.

'હું તીર્થોના પવિત્ર જળથી આ શરીરને ક્ષીણ કરીશ.' એમ વિચારી, તે તપસ્વીએ ભાસ્કરોદયે તીર્થમાં સ્નાન કર્યું, જપ અને પ્રણામ કર્યા અને પછી યાત્રા પર નીકળી પડ્યા.

એકસ્મિન્દિવસે વિપ્રો માર્ગભ્રષ્ટો મહાતપાઃ । દદર્શાધ્વનિ ગચ્છન્સ પઞ્ચ પ્રેતાન્ સુદારુણાન્ ॥ ૨,૨૨.

એક દિવસે, એ મહાન તપસ્વી બ્રાહ્મણ રસ્તો ભૂલી ગયા અને રસ્તામાં ચાલતા ચાલતા એમણે પાંચ ભયાનક પ્રેતોને જોયા.

અરણ્યે નિર્જને દેશે સંકટે વૃક્ષવર્જિતે । પઞ્ચૈતાન્વિકૃતાકારાન્દૃષ્ટ્વા વૈ ઘોરદર્શનાન્ । ઈષત્સન્ત્રસ્તહૃદયોઽતિષ્ઠદુન્મીલ્ય લોચને ॥ ૨,૨૨.

જંગલના એકાંતે, વૃક્ષવિહિન અને કઠિન સ્થળે, એમણે વિકૃત આકારવાળા અને ભયાનક દેખાતા એ પાંચ પ્રેતોને જોયા; એમનું હૃદય થોડું ડરી ગયું અને આંખો પહોળી કરીને ઊભા રહ્યા.

અવલમ્બ્ય તતો ધૈર્યં ભયમુત્સૃજ્ય દૂરતઃ । પપ્રચ્છ મધુરાભાષી કે યૂયં વિકૃતાનનાઃ ॥ ૨,૨૨.

પછી, ધૈર્ય રાખીને અને ભય છોડીને, તેમણે દૂરથી મીઠા શબ્દોમાં પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો, આવી વિકૃત મુખાવલિ ધરાવતા?'

કિઞ્ચાશુભં કૃતં કર્મ યેન પ્રાપ્તાઃ સ્થ વૈકૃતમ્ । કથં વા ચૈકતઃ કર્મ પ્રસ્થિતાઃ કુત્ર નિશ્ચિતમ્ ॥ ૨,૨૨.

'કયું અશુભ કર્મ કર્યું છે કે તમે આવી સ્થિતિમાં આવ્યા છો? તમે બધા કેવી રીતે એકસાથે આવ્યા અને ચોક્કસ ક્યાં જાઓ છો?'

પ્રેતરાજ ઉવાચ । સ્વૈઃ સ્વૈસ્તુ કર્મભિઃ પ્રાપ્તં પ્રેતત્વં હિ દ્વિજોત્તમ । પરદ્રોહરતાઃ સર્વે પાપમૃત્યુવશં ગતાઃ ॥ ૨,૨૨.

પ્રેતરાજ કહે છે: 'હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, અમારા પોતાના કર્મોથી અમે પ્રેતત્વ પામ્યા છીએ; અમે બધા પરદ્રોહમાં રત રહી પાપી મૃત્યુના વશમાં આવ્યા છીએ.'

ક્ષુત્પિપાસાર્દિતા નિત્યં પ્રેતત્વં સમુપાગતાઃ । હતવાક્યા હતશ્રીકા હત સંજ્ઞા વિચેતસઃ ॥ ૨,૨૨.

અમે સતત ભૂખ અને તરસથી પીડાઈએ છીએ, પ્રેતત્વમાં આવી ગયા છીએ; વાણી, વૈભવ અને સંજ્ઞાનથી વંચિત થઈ, મૂંઝાઈ ગયા છીએ.

ન જાનીમો દિશં તાત વિદિશં ચાતિદુઃ ખિતાઃ । ક્વ નુ ગચ્છામહે મૂઢાઃ પિશાચાઃ કર્મજા વયમ્ ॥ ૨,૨૨.

હે પ્રિય, અમને દિશા કે વિસ્તાર કશું જ ખબર નથી, એટલા દુઃખી છીએ; અમે મૂર્ખ પિશાચો, આપણા કર્મોથી જન્મેલા, હવે ક્યાં જઇએ તે સમજાતું નથી.

ન માતા ન પિતાસ્માકં પ્રેતત્વં કર્મભિઃ સ્વકૈઃ । પ્રાપ્તાઃ સ્મ સહસા જાતદુઃ ખોદ્વેગસમાકુલમ્ ॥ ૨,૨૨.

અમને માતા કે પિતા નથી; આપણા પોતાના કર્મોથી અચાનક આ પ્રેત અવસ્થામાં આવી ગયા છીએ, નવી પીડા અને ઉદ્વેગથી ભરેલા છીએ.

દર્શનેન ચ તે બ્રહ્મન્મુદિતાપ્યાયિતા વયમ્ । મુહૂર્તન્તિષ્ઠ વક્ષ્યામિ વૃત્તાન્તં સર્વમાદિતઃ ॥ ૨,૨૨.

હે બ્રાહ્મણ, તમારું દર્શન કરીને અમે આનંદિત અને તાજા થયા છીએ; થોડો સમય ઊભા રહો, હું આખી વાત શરૂઆતથી કહું છું.

અહં પર્યુષિતો નામ એષ સૂચીમુખસ્તથા । શીઘ્રગો રોઘ (હ) કશ્ચૈવ પઞ્ચમો લેખકઃ સ્મતૃતઃ ॥ ૨,૨૨.

હું પર્યુષિત નામે ઓળખાયો છું, આ સૂચીમુખ છે, અને એ રીતે શીઘ્રગ, રોધક અને પાંચમો લખક તરીકે ઓળખાય છે.

એવં નામ્ના ચ સર્વે વૈ સંપ્રાપ્તાઃ પ્રેતતાં વયમ્ । બ્રાહ્મણ ઉવાચ । પ્રેતાનાં કર્મજાતાનાં કથં વૈ નામસમ્ભવઃ । કિઞ્ચિત્કારણમુદિશ્ય યેન બ્રૂયાઃ સ્વનામકાન્ ॥ ૨,૨૨.

આ રીતે, આ બધા નામોથી અમે બધા પ્રેત અવસ્થામાં પહોંચ્યા છીએ. બ્રાહ્મણએ પૂછ્યું: પ્રેતો, જે વિવિધ કર્મોથી જન્મે છે, તેમને આવા નામ કેમ મળે છે? કૃપા કરીને કહો કે, કયા કારણથી દરેકને પોતાનું નામ મળ્યું છે.

પ્રેતરાજ ઉવાચ । મયા સ્વાદુ સદા ભુક્તં દત્તં પર્યુષિતં દ્વિજ ॥ ૨,૨૨.

પ્રેતરાજાએ કહ્યું: હું હંમેશાં બાસી ખોરાક જતો અને બાસી જ ખોરાક દાન કરતો, હે બ્રાહ્મણ.

શીઘ્રં ગચ્છતિ વિપ્રેણ યાચિતઃ ક્ષુધિતેન વૈ । એતત્કારણમુદ્દિશ્ય નામ પર્યુષિતં મમ ॥ ૨,૨૨.

જ્યારે ભૂખ્યા બ્રાહ્મણે માગ્યું, ત્યારે હું તરત જ જતા; એ કારણે મારું નામ પર્યુષિત પડ્યું.

શીઘ્રં ગચ્છતિ વિપ્રેણ યાચિતઃ ક્ષુધિતેન વૈ । એતત્કારણમુદ્દિશ્ય શીઘ્રગોઽયં દ્વિજોત્તમ ॥ ૨,૨૨.

જ્યારે ભૂખ્યા બ્રાહ્મણે માગ્યું, ત્યારે આ પણ તરત જ જતો; એ કારણે આનું નામ શીઘ્રગ પડ્યું, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.

સૂચિતા બહવોઽનેન વિપ્રા અન્નાધિકાઙ્ક્ષયા । એતત્કારણમુદ્દિશ્ય એષ સૂચિમુખઃ સ્મૃતઃ ॥ ૨,૨૨.

આણે ઘણાં બ્રાહ્મણોને વધારે ખોરાકની ઇચ્છાથી બતાવ્યા; એ કારણે આ સૂચીમુખ તરીકે ઓળખાય છે.

એકાકી મિષ્ટમશ્રાતિ પોષ્યવર્ગમૃતે સદા । બ્રાહ્મણાનામભાવેન રોધ (હ) કસ્તેન ચોચ્યતે ॥ ૨,૨૨.

આ હંમેશાં પોતે જ મીઠું ખાઈ લેતો, સિવાય તેના પરિવારના, અને બ્રાહ્મણો ન હોય ત્યારે તેને રોધક કહેવામાં આવે છે.

પુરાયં મૌનમાસ્થાય યાચિતો વિલિખેદ્ભુવમ્ । તેન કર્મવિપાકેન લેખકો નામ ચોચ્યતે ॥ ૨,૨૨.

પહેલાં, જ્યારે કોઈ માગતો ત્યારે આ મૌન રહી જમીન ખૂંચતો; એ કર્મના પરિણામે તેને લખક નામ મળ્યું છે.