ગરુડપુરાણમ્

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્યહૃદયે પક્ષિન્યદ્યત્પ્રયચ્છતિ । તત્સર્વમાત્મના ભુઙ્ક્તે દાનં વેદવિદો વિદુઃ ॥ ૨,૨૧.

હૃદયપૂર્વક જે કંઈ દાન આપે છે, હે પંખી, એ બધું પોતે જ ભોગવે છે; વેદજ્ઞ લોકો આને સાચું દાન કહે છે.

પુન્નામનરકાદ્યસ્માત્પિતરં ત્રાયતે સુતઃ । તસ્માત્પુત્ત્ર ઇતિ પ્રોક્ત ઇહ ચાપિ પરત્ર ચ ॥ ૨,૨૧.

પુત્ર પિતાને પુનામ નામના નરકથી બચાવે છે; એટલે તેને 'પુત્ર' કહે છે, અહીં પણ અને પરલોકમાં પણ.

અપમૃત્યુમૃતૌ સ્યાતાં પિતરૌ કસ્યચિત્ખગ । વ્રતતીર્થાવિવાહાદિશ્રાદ્ધં સંવત્સરં ત્યજેત્ ॥ ૨,૨૧.

હે પંખી, જો માતા કે પિતા કોઈનું અકાલમૃત્યુ પામે, તો વર્ષભર વ્રત, તીર્થ, લગ્ન અને શ્રાદ્ધથી દૂર રહેવું.

સ્વપ્નાધ્યાયમિમં યસ્તુ પ્રેત લિઙ્ગનિદર્શકમ્ । યઃ પઠેચ્છૃણુયાદ્વાપિ પ્રેતચિહ્નં ન પશ્યતિ ॥ ૨,૨૧.

જે આ સ્વપ્ન અધ્યાયનું પઠન કે શ્રવણ કરે છે, જે પ્રેતના લક્ષણ બતાવે છે, તેને કદી પ્રેતના ચિહ્નો દેખાતા નથી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૨ ગરુડ ઉવાચ । સમ્ભવન્તિ કથં પ્રેતાઃ કેન તેષાં ગતિર્ભવેત્ । કીદૃક્તેષાં ભવેદ્રૂપં ભોજનં કિં ભવેત્પ્રભો ॥ ૨,૨૨.

ગરુડએ પૂછ્યું: પ્રેત કેવી રીતે થાય છે? તેમનું શું થાય છે? તેમનું સ્વરૂપ કેવું હોય છે અને તેઓ શું ખાય છે, હે પ્રભુ?

સુપ્રીતાસ્તે કથં પ્રેતાઃ ક્વ તિષ્ઠન્તિ સુરેશ્વર । પ્રસન્નઃ કૃપયા દેવ પ્રશ્રમેનં વદસ્વ મે ॥ ૨,૨૨.

હે દેવોના દેવ, મૃત્યુ પામેલા લોકો કેવી રીતે પ્રસન્ન થાય છે અને તેઓ ક્યાં રહે છે? દયાળુ અને કૃપાળુ ભગવાન, કૃપા કરીને મને આ વાત સાવધાને કહો.

શ્રીભગવાનુવાચ । પાપકર્મરતા યે વૈ પૂર્વકર્મવશાનુગાઃ । જાયન્તે તે મૃતાઃ પ્રેતાસ્તાઞ્છૃણુષ્વ વદામ્યહમ્ ॥ ૨,૨૨.

ભગવાન બોલ્યા: જે લોકો પાપમાં આનંદ લે છે અને પોતાના પૂર્વકર્મના પ્રભાવે ચાલે છે, તેઓ મૃત્યુ પછી પ્રેત તરીકે જન્મે છે. હવે હું તેમના વિષે કહું છું, તમે સાંભળો.

વાપીકૂપતડાગાંશ્ચ આરામં સુરમન્દિરમ્ । પ્રપાં સદ્મ સુવૃક્ષાંશ્ચ તથા ભોજનશાલિકાઃ ॥ ૨,૨૨.

કૂવા, તળાવ, બાવળીઓ, બાગ-બગીચા, દેવમંદિરો, પાંથશાળા, ઘર, સુંદર વૃક્ષો અને અનાજના ખેતરો—

પિતૃપૈતામહં ધર્મં કિક્રીણાતિ સ પાપભાક્ । મૃતઃ પ્રેતત્વમાપ્નોતિ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્ ॥ ૨,૨૨.

જે પાપી માણસ પિતૃઓ અને પૂર્વજોના ધર્મને વેચે છે, તે મૃત્યુ પછી સર્જનના અંત સુધી પ્રેત બની રહે છે.

ગોચરં ગ્રામસીમાં તડાગારામગહ્વરમ્ । કર્ષયન્તિ ચ યે લોભાત્પ્રેતાસ્તે વૈ ભવન્તિ હિ ॥ ૨,૨૨.

જે લોકો લોભથી ગૌચર, ગામની સીમા, તળાવ, બાગ-બગીચા કે જંગલ હડપ કરે છે, તેઓ ખરેખર પ્રેત બની જાય છે.

ચણ્ડાલાદુદકાત્સર્પાદ્બ્રાહ્મણાદ્બૈદ્યુતાગ્નિતઃ । દંષ્ટ્રિભ્યશ્ચ પશુભ્યશ્ચ મરણં પાપકર્મિણામ્ ॥ ૨,૨૨.

પાપી લોકો ચંડાળ, પાણી, સાપ, બ્રાહ્મણ, વીજળી, દાંતવાળા પ્રાણીઓ કે અન્ય પશુઓના કારણે મૃત્યુ પામે છે.

ઉદ્બન્ધનમૃતા યે ચ વિષશસ્ત્રહતાશ્ચ યે । આત્મોપઘાતિનો યે ચ વિષૂચ્યાદિહતાસ્તથા ॥ ૨,૨૨.

જે લોકો ફાંસો ખાઈને, ઝેરથી, શસ્ત્રથી, આત્મહત્યાથી કે કોલેરા જેવી બીમારીઓથી મરે છે—

મહારોગૈર્મૃતા યે ચ પાપરોગૈશ્ચ દસ્યુભિઃ । અસંસ્કૃતપ્રમીતા યે વિહિતાચારવર્જિતાઃ ॥ ૨,૨૨.

જે લોકો ભારે રોગોથી, પાપી રોગોથી, લૂંટારૂઓથી, વિધિવિહિન મૃત્યુ પામે છે અથવા નિયમિત આચાર છોડે છે—

વૃષોત્સર્ગાદિલુપ્તાશ્ચલુપ્તમાસિકપિણ્ડકાઃ । યસ્યાનયતિ શૂદ્રોગ્નિં તૃણકાષ્ઠહવીંષિ સઃ ॥ ૨,૨૨.

જેના અંત્યેષ્ટિ વિધિ બળદ છોડવાથી, માસિક પિંડ દાન છૂટી જવાથી, શૂદ્ર દ્વારા અગ્નિ ન લાવવામાંથી કે ઘાસ-કાંઠાની આહુતિ ન આપવાથી અધૂરી રહી જાય છે—

પતનાત્પર્વતાનાં ચ ભિત્તિપાતેન યે મૃતાઃ । રજસ્વલાદિદોષૈશ્ચ ન ચ ભૂમૌ મતાશ્ચ યે ॥ ૨,૨૨.

જે લોકો પર્વત પરથી પડીને, દિવાલ તૂટી પડવાથી, માસિક ધર્મ જેવી અશુદ્ધિથી કે જમીનમાં દફન ન થવાથી મરે છે—

અન્તરિક્ષે મૃતા યે ચ વિષ્ણુસ્મરણવર્જિતાઃ । સૂતકૈઃ શ્વાદિસંપર્કૈઃ પ્રેતભાવા ઇહ ક્ષિતૌ ॥ ૨,૨૨.

જે લોકો આકાશમાં મરે છે, વિષ્ણુનું સ્મરણ નથી કરતા, અશુદ્ધ લોકો, કૂતરા વગેરેના સંપર્કમાં આવે છે—એ બધા પૃથ્વી પર પ્રેત બને છે.

એવમાદિભિરન્યૈશ્ચ કુમૃત્યુવશગાશ્ચ યે । તે સર્વે પ્રેતયોનિસ્થા વિચરન્તિ મરુસ્થલે ॥ ૨,૨૨.

આ રીતે અને અન્ય અયોગ્ય મૃત્યુથી, જે લોકો અકાળમૃત્યુ પામે છે, તેઓ બધા રણમાં પ્રેત યોનિમાં ભટકે છે.

માતરં ભગિનીં ભાર્યાં સ્નુષાં દુહિતરં તથા । અદૃષ્ટદોષાં ત્યજતિ સ પ્રેતો જાયતેધ્રુવમ્ ॥ ૨,૨૨.

જે માણસ નિર્દોષ માતા, બહેન, પત્ની, વહુ કે દીકરીને ત્યાગે છે, તે નિશ્ચયે પ્રેત બને છે.

ભ્રાતૃધ્રુગ્બ્રહ્મહા ગોઘ્નઃ સુરાપો ગુરુતલ્પગઃ । હેમક્ષૌમહરસ્તાર્ક્ષ્ય સ વૈ પ્રેતત્વમાપ્નુયાત્ ॥ ૨,૨૨.

જે ભાઈને ધોકો આપે છે, બ્રાહ્મણહત્યા કરે છે, ગાય મારી નાખે છે, દારૂ પીવે છે, ગુરુની પત્ની સાથે દુર્વ્યવહાર કરે છે, સોનું કે વસ્ત્ર ચોરી કરે છે—એ Tarkṣya, તે ચોક્કસ પ્રેત બને છે.

ન્યાસાપહર્તા મિત્રધ્રુક્પરદારરતસ્તથા । વિશ્વાસઘાતી ક્રૂરસ્તુ સ પ્રેતો જાયતે ધ્રુવમ્ ॥ ૨,૨૨.

જે જમા કરાવેલી વસ્તુ ચોરી કરે છે, મિત્રને ધોકો આપે છે, પરસ્ત્રી સાથે સંબંધ રાખે છે, વિશ્વાસ તોડે છે કે ક્રૂર હોય છે—એ ચોક્કસ પ્રેત બને છે.

કુલમાર્ગાંશ્ચ સન્ત્યજ્ય પરધર્મરતસ્તથા । વિદ્યાવૃત્તવિહીનશ્ચ સ પ્રેતો જાયતેધ્રુવમ્ ॥ ૨,૨૨.

જે પોતાના કુળનો માર્ગ છોડે છે, પરધર્મમાં રસ લે છે કે વિદ્યા અને રોજગાર વિના રહે છે—એ ચોક્કસ પ્રેત બને છે.

અત્રૈવોદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ । યુધિષ્ઠિરસ્ય સંવાદં ભીષ્મેણ સહ સુવ્રત । તદહં કથયિષ્યામિ યચ્છ્રુત્વા સૌખ્યમાપ્નુયાત્ ॥ ૨,૨૨.

અહીં એક પ્રાચીન વાર્તા કહેવામાં આવે છે—યુધિષ્ઠિર અને ભીષ્મનો સંવાદ. હે સુવ્રત, હું એ કહું છું, જે સાંભળવાથી સુખ મળે છે.

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ । કેન કર્મવિપાકેન પ્રેતત્વમુપજાયતે । કેન વા મુચ્યતે કસ્માત્તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ । યચ્છ્રુત્વા ન પુનર્મોહમેવં યાસ્યા મિ સુવ્રત ॥ ૨,૨૨.

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા: કયા કર્મના પરિણામે પ્રેત યોનિ મળે છે? કયા કર્મથી મુક્તિ મળે છે અને કયાંથી? હે પિતામહ, મને કહો જેથી હું ફરીથી મોહમાં ન પડું, હે સુવ્રત.

ભીષ્મ ઉવાચ । યેનૈવ જાયતે પ્રેતો યેનૈવ સ વિમુચ્યતે । પ્રાપ્નોતિ નરકં ઘોરં દુસ્તરં દૈવતૈરપિ ॥ ૨,૨૨.

ભીષ્મ કહે છે: જે કારણે મનુષ્ય પ્રેત બને છે, એ જ કારણથી તે મુક્ત પણ થાય છે; નહિંતર, તે એવો ભયાનક નરક પામે છે કે જ્યાં દેવતાઓ માટે પણ પાર પડવું અઘરું છે.

સતતં શ્રવણાદ્યસ્ય પુણ્યશ્રવણકીર્તનાત્ । માનવા વિપ્રમુચ્યન્તે આપન્નાઃ પ્રેતયોનિષુ ॥ ૨,૨૨.

જેના પુણ્યમય કથાઓનું સતત શ્રવણ અને કીર્તન કરવામાં આવે છે, તેના કારણે મનુષ્યો પ્રેતયોનિમાં પડવાથી મુક્ત થાય છે.

શ્રૂયતે હિ પુરા વત્સ બ્રાહ્મણઃ શંસિતવ્રતઃ । નામ્ના સન્તપ્તકઃ ખ્યાત સ્તપોર્ઽથે વનમાશ્રિતઃ ॥ ૨,૨૨.

પહેલાંના સમયમાં સંતપ્તક નામના એક બ્રાહ્મણ હતા, જે પોતાના કડક વ્રતો માટે પ્રસિદ્ધ હતા અને તપ માટે જંગલમાં રહેવા ગયા હતા, એવી વાર્તા સાંભળવામાં આવે છે.

સ્વાધ્યાયયુક્તો હોમેન યો (યા) ગયુક્તો દયાન્વિતઃ । યજન્સ સકલાન્યજ્ઞાન્યુક્ત્યા કાલં ચ વિક્ષિપન્ ॥ ૨,૨૨.

તેઓ સ્વાધ્યાયમાં લાગેલા, હવન કરતા, દયાળુ અને સર્વ યજ્ઞો યોગ્ય રીતે કરતા, અને આવું જ જીવન વિતાવતા હતા.

બ્રહામચર્યસમાયુક્તો યુક્તસ્તપસિ માર્દવે । પરલોકભયોપેતઃ સત્યશૌચૈશ્ચ નિર્મલઃ ॥ ૨,૨૨.

તેઓ બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરતા, નમ્રતાથી તપ કરતા, પરલોકના ભયથી ભરેલા, અને સત્ય તથા પવિત્રતામાં શુદ્ધ હતા.

યુક્તોઽહિ ગુરુવાક્યેન યુક્તશ્ચાતિથિપૂજને । આત્મયોગે સદોદ્યુક્તઃ સર્વદ્વન્દ્વવિવર્જિતઃ ॥ ૨,૨૨.

તેઓ ગુરુના વચનનું પાલન કરતા, અતિથિનું સન્માન કરતા, આત્મનિષ્ઠામાં હંમેશા તત્પર રહેતા અને સર્વ પ્રકારના દ્વંદ્વથી પર હતા.