ગરુડપુરાણમ્

ધર્મં ચાર્થં ચ કામં ચ મોક્ષં ચ કથયન્તિ તે । એકો હિ ધર્મમાર્ગશ્ચ દ્વિતીયશ્ચાર્થમાર્ગકઃ ॥ ૨,૧૭.

તેઓ ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ વિશે કહે છે; એક ધર્મના માર્ગે ચાલે છે, બીજો અર્થના માર્ગે.

અપરઃ કામમાર્ગશ્ચ મોક્ષમાર્ગશ્ચતુર્થકઃ । ઉત્તમા ધમમાર્ગેણ વૈનતેય પ્રયાન્તિ હિ ॥ ૨,૧૭.

અન્ય એક કામના માર્ગે ચાલે છે અને ચોથો મોક્ષના માર્ગે; પણ શ્રેષ્ઠ લોકો, હે વાઇનતેય, ધર્મના માર્ગે જ જાય છે.

અર્થદાતા વિમાનૈસ્તુ અશ્વૈઃ કામપ્રદાયકઃ । હંસયુક્તવિમાનૈશ્ચ મોક્ષાકાઙ્ક્ષી વિસર્પતિ ॥ ૨,૧૭.

ધન આપનાર ઘોડાવાળા વિમાનોમાં જાય છે; ઇચ્છા પૂરી કરનાર હંસયુક્ત વિમાનોમાં જાય છે; મોક્ષ ઇચ્છનાર ઉડી જાય છે.

ઇતરઃ પાદચારેણ ત્વસિપત્રવનાનિ ચ । પાષાણૈઃ કણ્ટકૈઃ ક્લિષ્ટઃ પાશબદ્ધોઽથ યાતિ વૈ ॥ ૨,૧૭.

બીજાઓ પગપાળા, તીખા પાંદડાવાળા જંગલોમાંથી, પથ્થરો અને કાંટાઓથી પીડાઈને, બંધાઈને આગળ વધે છે.

યઃ કશ્ચિન્માનુષે લોકે શ્રવણાન્પૂજયેદિહ । વર્ધન્યા જલપાત્રેમ પક્વાન્નપરિપૂર્ણયા ॥ ૨,૧૭.

જે મનુષ્ય અહીં શ્રવણાઓનું પૂજન કરે છે, વૃદ્ધિ માટે પાણીના પાત્ર અને પક્વ અન્નથી ભરેલા પાત્ર સાથે,

શ્રવણાન્પૂજયેત્તત્ર મયા સહ ખગેશ્વર । તસ્યાહં તત્પ્રદાસ્યામિ યત્સુરૈરપિ દુર્લભમ્ ॥ ૨,૧૭.

જે ત્યાં શ્રવણાઓનું મારા સાથે, હે ખગેશ્વર, પૂજન કરે છે, તેને હું એ આપું છું જે દેવતાઓ માટે પણ દુર્લભ છે.

સંભોજ્ય બ્રાહ્મણાન્ ભક્ત્યા ત્વેકાદશ શુભાઞ્છુચીન્ । દ્વાદશં સકલત્રં ચ મમ પ્રીત્યૈ પ્રપૂજયેત્ ॥ ૨,૧૭.

ભક્તિપૂર્વક અગિયાર શુદ્ધ અને શુભ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવ્યા પછી, બારમાને તેની પત્ની સાથે મારી પ્રસન્નતા માટે પૂજવું જોઈએ.

દેવૈઃ સર્વૈશ્ચ સંપૂજ્ય સ્વર્ગં યાન્તિ સુખેપ્સયા । તૈઃ પૂજિતૈરહ તુષ્ટશ્ચિત્રગુપ્તેન ધર્મરાટ્ ॥ ૨,૧૭.

બધા દેવતાઓ દ્વારા પૂજાયા પછી, તેઓ સુખની ઇચ્છાથી સ્વર્ગમાં જાય છે; અને જ્યારે તેઓ મને પૂજે છે, ત્યારે હું પ્રસન્ન થાઉં છું, જેમ ધર્મરાજા ચિત્રગુપ્તથી પ્રસન્ન થાય છે.

તૈસ્તુષ્ટૈર્મત્પુરં યાન્તિ લોકા ધર્મપારાયણાઃ । શ્રવણાનાં ચ માહાત્મ્યમુત્પત્તિં ચેષ્ટિતં શુભમ્ ॥ ૨,૧૭.

જ્યારે તેઓ પ્રસન્ન થાય છે, ત્યારે ધર્મમાં સ્થિર રહેલા લોકો મારા ધામે આવે છે; શ્રવણાઓનું મહાત્મ્ય, ઉત્પત્તિ અને શુભ કર્મો,

શૃણોતિ પક્ષિશાર્દૂલ સ ચ પાપૈર્ન લિપ્યતે । ઇહ લોકે સુખં ભુક્ત્વા સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥ ૨,૧૭.

જે સાંભળે છે, હે પંખીઓના સિંહ, તે પાપથી અછૂતો રહે છે; આ દુનિયામાં સુખ ભોગવીને, સ્વર્ગમાં સન્માન પામે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૮ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । શ્રવણાનાં વચઃ શ્રુત્વા ક્ષણં ધ્યાત્વા પુનસ્તતઃ । યત્કૃતં તુ મનુષ્યૈશ્ચપુણ્યં પાપમહર્નિશમ્ ॥ ૨,૧૮.

શ્રીકૃષ્ણ કહે છે: શ્રવણાઓના વચન સાંભળી, થોડું ધ્યાન કરીને, પછી મનુષ્યો દિવસ-રાતે જે પુણ્ય કે પાપ કરે છે તે...

તત્સર્વં ચ પરિજ્ઞાય ચિત્રગુપ્તો નિવેદયેત્ । ચિત્રગુપ્તસ્તતઃ સર્વં કર્મ તસ્મૈ વદત્યથ ॥ ૨,૧૮.

પછી ચિત્રગુપ્ત બધું જાણી ને અહેવાલ આપે છે. ચિત્રગુપ્ત પછી એના બધા કર્મો જણાવે છે.

વાચૈવ યત્કૃતં કર્મ કૃતં ચૈવ તુ કાયિકમ્ । માનસં ચ તથા કર્મ કૃતં ભુઙ્ક્તે શુભાશુભમ્ ॥ ૨,૧૮.

માણસે જે બોલીથી, શરીરે કે મનથી જે કર્મ કરે છે, તેનું શુભ કે અશુભ ફળ એને ભોગવવું પડે છે.

એવં તે કથિતસ્તાર્ક્ષ્ય પ્રેતમાર્ગસ્ય નિર્ણયઃ । વિશ્રાન્તિ દાનિ સર્વાણિ સ્થાનાનિ કથિતાનિ તે ॥ ૨,૧૮.

હવે, તાર્ક્ષ્ય, તને મૃત્યુ પછીના માર્ગનો નિર્ણય અને રસ્તામાં આવતાં બધા વિરામસ્થાનો સમજાવી દીધાં છે.

તમુદ્દિશ્ય દદાત્યન્નં સુખં યાતિ મહાધ્વનિ । દિવા રાત્રૌ તમુદ્દિશ્ય સ્થાને દીપપ્રદો ભવેત્ ॥ ૨,૧૮.

મૃતકના નામે અન્ન આપવાથી એના મહાન પ્રવાસમાં આનંદ મળે છે; દિવસે કે રાત્રે, એ સ્થળે તેના નામે દીવો આપવો જોઈએ.

અન્ધકારે મહાઘોરે શ્વપૂર્ણે લક્ષ્યવર્જિતે । દીપ્તેઽધ્વનિ ચ તે યાન્તિ દીપો દત્તશ્ચ યૈર્નરૈઃ ॥ ૨,૧૮.

ઘોર અંધકારમાં, જ્યાં કૂતરા ભરેલા હોય અને કોઈ નિશાની ન હોય, ત્યાં પણ જેમણે દીવો આપ્યો હોય, એના લીધે મૃતક તેજસ્વી માર્ગે આગળ વધે છે.

કાર્તિકે ચ ચતુર્દશ્યાં દીપદાનં સુખાય વૈ । અથ વક્ષ્યામિ સંક્ષેપાદ્યમમાર્ગસ્ય નિષ્કૃતિમ્ ॥ ૨,૧૮.

કાર્તિક મહિનાની ચૌદસે દીવો આપવાથી ખરેખર સુખ મળે છે; હવે હું યમના માર્ગ માટે સંક્ષિપ્ત પ્રાયશ્ચિત્ત કહું છું.

વૃષોત્સર્ગસ્ય પુણ્યેન પિતૃલોકં સ ગચ્છતિ । એકાદશાહપિણ્ડેન શુદ્ધદેહો ભવેત્તતઃ ॥ ૨,૧૮.

વૃષ છોડવાનો પુણ્યથી પિતૃલોક મળે છે; એકાદશીનું પિંડદાન કરવાથી શરીર શુદ્ધ થાય છે.

ઉદકુમ્ભપ્રદાનેન કિઙ્કરાસ્તૃપ્તિમાપ્નુયુઃ ॥ ૨,૧૮.

પાણીના ઘડાની દાનથી યમના દૂતોને તૃપ્તિ મળે છે.

શય્યાદાનાદ્બિમાનસ્થો યાતિ સ્વર્ગેષુ માનવઃ । તદહ્નિ દીયતે સર્વં દ્વાદશાહે વિશેષતઃ ॥ ૨,૧૮.

પથારી આપવાથી મૃતક વિમાનમાં બેઠો સ્વર્ગે જાય છે; એ દિવસે, ખાસ કરીને દ્વાદશી પર, બધું આપવું જોઈએ.

પદાનિ સર્વવસ્તૂનિ વરિષ્ઠાનિ ત્રયોદશે । યો દદાતિ મૃતસ્યેહ જીવન્નપ્યાત્મહેતવે ॥ ૨,૧૮.

મૃતક માટે કે જીવતાં પોતાનાં હિત માટે પણ, જે કોઈ શ્રેષ્ઠ વસ્તુઓ અને તે ત્રયોદશ પગલાં આપે છે, એનું ફળ અહીં મળે છે.

તદાશ્રિતો મહામાર્ગે વૈનતેય સ ગચ્છતિ । એક એવાસ્તિ સર્વત્રે વ્યવહારઃ ખગાધિપ ॥ ૨,૧૮.

એના આધારથી મહાન માર્ગ પર, વિનતા પુત્ર, તે આગળ વધે છે; સર્વત્ર, પંખીઓના રાજા, એક જ નિયમ છે.

ઉત્તમાધમમધ્યાનાં તત્તદાવર્જનં ભવેત્ । યાવદ્ભાગ્યં ભવેદ્યસ્ય તાવન્માર્ગેઽતિરિચ્યતે ॥ ૨,૧૮.

શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ કે નીચ, જેવો જેનો ભાગ્ય હોય, એ પ્રમાણે ફળ મળે છે; જેટલું ભાગ્ય હોય, એટલું જ માર્ગ પર વધે છે.

સ્વયં સ્વસ્યેન યદ્દત્તં તત્તત્રાધિકરોતિ તમ્ । મૃતે યદ્બાન્ધવૈર્દત્તં તદાશ્રિત્ય સુખી ભવેત્ ॥ ૨,૧૮.

પોતે પોતાના ધનથી જે આપ્યું હોય, એનું ફળ તેને ત્યાં મળે છે; મૃત્યુ પછી સગાંઓએ જે આપ્યું હોય, એના આધારથી સુખ મળે છે.

ગરુડ ઉવાચ । કસ્માત્પદાનિ દેયાનિ કિંવિધાનિ ત્રયોદશ । દીયતે કસ્ય દેવેશ તદ્વદસ્વ યથાતથમ્ ॥ ૨,૧૮.

ગરુડએ પૂછ્યું: પગલાં કેમ આપવાં જોઈએ અને તે ત્રયોદશ કેવી રીતે હોય છે? દેવોના સ્વામી, કોને આપવાં જોઈએ, એ સાચું સાચું કહો.

શ્રીભગવાનુવાચ । છત્ત્રોપાનહવસ્ત્રાણિ મુદ્રિકા ચ કમણ્ડલુઃ । આસનં ભાજનં ચૈવ પદં સપ્તવિધં સ્મૃતમ્ ॥ ૨,૧૮.

ભગવાને કહ્યું: છત્રી, પાદુકા, વસ્ત્ર, મુદ્રિકા, કમંડળુ, આસન અને પાત્ર—આ સાત પ્રકારના પગલાં ગણાય છે.

આતપસ્તત્ર યો રૌદ્રો દહ્યતે યેન માનવઃ । છત્રદાનેન સુચ્છાયા જાયતે પ્રેતતુષ્ટિદા ॥ ૨,૧૮.

ત્યાં, જે ભયાનક તાપથી માણસ દઝાય છે, તે છત્રી આપવાથી ઠંડક મળે છે અને મૃતકને સંતોષ મળે છે.

અસિપત્રવનં ઘોરં સોઽતિક્રામતિ વૈ ધ્રુવમ્ । અશ્વારૂઢાશ્ચ ગચ્છન્તિ દદતે ય ઉપાનહૌ ॥ ૨,૧૮.

એ ભયાનક તલવારનાં વનને તે ચોક્કસ પાર કરે છે; જે પાદુકા આપે છે, તેઓ ઘોડા ઉપર બેઠા હોય તેમ આગળ વધે છે.

આસને સ્વાગતે (ભોજને) ચૈવ દત્તં તસ્મૈ દ્વિજાયતે । સુખેન ભુઙ્ક્તે સ પ્રેતઃ પથિ ગચ્છઞ્છનૈઃ શનૈઃ ॥ ૨,૧૮.

બેઠવા કે ભોજન માટે દ્વિજને આપેલું આસન મૃતકને મળે છે; તે માર્ગે ધીમે ધીમે ચાલે છે અને આરામથી ભોજન કરે છે.