ગરુડપુરાણમ્

માસિ વૈ દશમે પ્રાપ્તે રૌદ્રં સ્થાનં સ ગચ્છતિ । દશમે માસિ યદ્દત્તં તદ્ભુક્ત્વા ચ પ્રયાતિ સઃ ॥ ૨,૧૬.

દસમા મહિને પહોંચે ત્યારે એ ભયાનક સ્થળે જાય છે; દસમા મહિને આપેલું ભોજન કરીને એ આગળ વધે છે.

દશૈકમાસિકં ભુક્ત્વા પયોવર્ષણમૃચ્છતિ । મેઘાસ્તત્ર પ્રવર્ષન્તિ પ્રેતાનાં દુઃ ખદાયકાઃ ॥ ૨,૧૬.

અગિયારમા મહિને કરાયેલ શ્રાદ્ધ ભોજન કરીને એ દૂધના વરસાદવાળું સ્થળ મેળવે છે; ત્યાં મેઘો પ્રેતોને દુઃખ આપતો વરસાદ વરસાવે છે.

(તતઃ પ્રચલિતો પોતો બહુર્ઘમતૃષાર્દિતઃ) । દ્વાદશે માસિ યચ્છ્રાદ્ધં તત્ર ભુઙ્ક્તે સુદુઃ શિતઃ ॥ ૨,૧૬.

પછી, નાવ આગળ વધે છે અને એ અત્યંત તરસથી પીડાય છે; બારમા મહિને ત્યાં કરાયેલ શ્રાદ્ધનું ભોજન બહુ દુઃખી થઈને કરે છે.

કિઞ્ચિન્ન્યૂને તતો વર્ષે સાર્ધે ચૈકાદશેઽથ વા । યાતિ શીતપુરં તત્ર શીતં યત્રાતિદુઃ ખદમ્ ॥ ૨,૧૬.

જ્યારે વર્ષ થોડું ઓછું થાય છે, અથવા અગિયાર મહિના અને અડધા થાય ત્યારે એ શીતપુર જાય છે, જ્યાં અતિશય ઠંડીથી ભારે દુઃખ થાય છે.

શીતાર્તઃ ક્ષુધિતઃ સોઽથ વીક્ષતે હિ દિશો દશ । તિષ્ઠેત્તુ બાન્ધવઃ કોઽપિ યો મે દુઃખં વ્યપોહતિ ॥ ૨,૧૬.

ઠંડી અને ભૂખથી પીડાઈને એ દસેય દિશામાં જુએ છે—'શું કોઈ સગો છે જે મારું દુઃખ દૂર કરે?' એમ વિચારે છે.

કિઙ્કરાસ્તં વદન્ત્યેવં ક્વ તે પુણ્યં હિ તાદૃશમ્ । શ્રુત્વા તેષાં તુ તદ્વાક્યં હા દૈવ ઇતિ ભાષતે ॥ ૨,૧૬.

કિંકરોએ તેને પૂછ્યું: 'તું જેવું પુણ્ય કમાવ્યું હતું, એ ક્યાં ગયું?' એમ તેઓના વચન સાંભળી, એ મનુષ્ય દુઃખી થઈને બોલે છે: 'હાય, નસીબ!'

દૈવં હિ પૂર્વસુકૃતં તન્મયા નૈવ સઞ્ચિતમ્ । એવં સઞ્ચિન્ત્ય બહુશો ધૈર્યમાલમ્બતે પુનઃ ॥ ૨,૧૬.

'નસીબ તો એ પહેલાંના સારા કર્મોનું ફળ છે, પણ મેં તો એવાં સારા કર્મો કર્યા જ નથી.' એમ વારંવાર વિચારીને, પછી એ પોતાનું મન મજબૂત કરે છે.

ચત્વારિંશદ્યોજનાનિ ચતુર્યુક્તાનિ વૈ તતઃ । ધર્મરાજપુરં રમ્યં ગન્ધર્વાપ્સરાકુલમ્ ॥ ૨,૧૬.

પછી ચાળીસ યોજન જેટલું વિશાળ અને સુંદર ધર્મરાજાનું શહેર આવે છે, જ્યાં ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ ભરપૂર છે.

ચતુરશીતિલક્ષૈશ્ચ મૂર્તામૂર્તૈરધિષ્ઠિતમ્ । ત્રયોદશ પ્રતીહારા ધર્મરાજપુરે સ્થિતાઃ ॥ ૨,૧૬.

એ શહેરમાં ચોર્યાસી લાખ જીવાતમાઓ, દેહધારી અને બિનદેહી, રહે છે. ધર્મરાજાના શહેરમાં તેર દ્વારપાળ ઊભા છે.

શુભાશુભં તુ યત્કર્મ તે વિચાર્ય પુનઃ પુનઃ । શ્રવણા બ્રહ્મણઃ પુત્રા મનુષ્યાણાં ચ ચેષ્ટિતમ્ । કથયન્તિ તદા લોકે પૂજિતાઃ પૂજિતાઃ સ્વયમ્ ॥ ૨,૧૬.

તેઓ મનુષ્યોએ કરેલા સારા અને ખરાબ કર્મો વારંવાર તપાસે છે. બ્રહ્માના પુત્રો, શ્રવણાઓ, મનુષ્યોના બધા કાર્યો જગતમાં કહે છે અને પોતે પણ બહુ માન પામે છે.

નરૈસ્તુષ્ટૈશ્ચ પુષ્ટૈશ્ચ યત્પ્રોક્તં ચ કૃતં ચ યત્ । સર્વમાવેદયન્તિ સ્મ ચિત્રગુપ્તે યમે ચ તત્ ॥ ૨,૧૬.

મનુષ્યો જે કંઈ કહે છે કે કરે છે, એ બધું તેઓ ચિત્રગુપ્ત અને યમને જાણાવે છે.

દૂરાચ્છ્રવણવિજ્ઞાના દૂરાદ્દર્શનગોચરાઃ । એવઞ્ચેષ્ટાસ્તુ તે હ્યષ્ટૌ સ્વર્ભૂપાતાલચારિણઃ ॥ ૨,૧૬.

તેઓ દૂરથી સાંભળવાની અને દૂરથી જોવાની શક્તિ ધરાવે છે. આ આઠ જણ સ્વર્ગ, પૃથ્વી અને પાતાળમાં ફરતા રહે છે અને એમ જ કાર્ય કરે છે.

તેષાં પત્ન્યસ્તથૈ વોગ્રા શ્રવણ્યઃ પૃથગાહ્વયાઃ । એવં તેષાં શક્તિરસ્તિ યર્ત્યે મર્ત્યાધિકારિણઃ ॥ ૨,૧૬.

તેમની પત્નીઓ પણ ભયાનક છે અને 'શ્રવણીઓ' તરીકે અલગ ઓળખાય છે. એમને મનુષ્યો પર એવી શક્તિ છે.

વ્રતૈર્દાનૈસ્તવૈર્યશ્ચ પૂજયેદિહ માનવઃ । જાયન્તે તસ્ય તે સૌમ્યાઃ સુખમૃત્યુપ્રદાયિનઃ ॥ ૨,૧૬.

જો કોઈ મનુષ્ય વ્રત, દાન અને પૂજા દ્વારા એમની સેવા કરે, તો એ શ્રવણાઓ એના માટે સૌમ્ય બની જાય છે અને તેને સુખથી મૃત્યુ આપે છે.

શ્રીગરુડમાહાપુરાણમ્ ૧૭ ગરુડ ઉવાચ । એકો મે સંશયો દેવ હૃદયે સમ્પ્રબાધતે । શ્રમણાઃ કસ્ય પુત્રાશ્ચ કથં યમપુરે સ્થિતાઃ ॥ ૨,૧૭.

ગરુડએ પૂછ્યું: 'પ્રભુ, મારા મનમાં એક શંકા છે—આ શ્રવણાઓ કોના પુત્ર છે અને તેઓ યમના શહેરમાં કેવી રીતે રહે છે?'

માનુષૈશ્ચ કૃતં કર્મ કસ્માજ્જાનન્તિ તે પ્રભો । કથં શૃણ્વન્તિ તે સર્વે કસ્માજ્જ્ઞાનં સમાગતમ્ ॥ ૨,૧૭.

'પ્રભુ, મનુષ્યોએ જે કર્મ કર્યું છે, એ શ્રવણાઓને કેવી રીતે ખબર પડે છે? તેઓ બધું કેવી રીતે સાંભળે છે અને એમને જ્ઞાન કેવી રીતે મળે છે?'

કુત્ર ભુઞ્જન્તિ દેવેશ ક્રથયસ્વ પ્રસાદતઃ । પક્ષિરાજવચઃ શ્રુત્વા ભગવાન્વાક્યમબ્રવીત્ ॥ ૨,૧૭.

'દેવેશ, તેઓ ક્યાં રહે છે? કૃપા કરીને મને સમજાવો.' પંખીઓના રાજા ગરુડના આ શબ્દો સાંભળીને ભગવાન બોલ્યા.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । શૃણુષ્વ વચનં સત્યં સર્વેષાં સૌખ્યદાયકમ્ । તદહં કથયિષ્યામિ શ્રવણાનાં વિચેષ્ટિતમ્ ॥ ૨,૧૭.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: 'હું તને સાચું અને સૌને સુખ આપનારું વચન કહું છું. હવે હું તને શ્રવણાઓના કાર્યો વિશે કહું છું.'

એકીભૂતં યદા સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । ક્ષીરોદસાગરે પૂર્વં મયિ સુપ્તે જગત્પતૌ ॥ ૨,૧૭.

'જ્યારે આખું જગત, ચળવળતું અને અચળ, એકરૂપ થઈ ગયું હતું, એ સમયે, દુધના દરિયામાં, હું જગતના સ્વામી ઊંઘતો હતો.'

નાભિસ્થોજસ્તપસ્તેપે વર્ષાણિ સુબહૂન્યપિ । એકીભૂતં જગત્સૃષ્ટં ભૂતગ્રામચતુર્વિધમ્ ॥ ૨,૧૭.

'મારા નાભિમાંથી નીકળેલા કમળમાંથી બ્રહ્માએ ઘણા વર્ષો સુધી તપ કર્યું. પછી આખું જગત, ચાર પ્રકારના જીવોથી ભરેલું, સર્જાયું.'

બ્રહ્મણા નિર્મિતં પૂર્વં વિષ્ણુના પાલિતં તદા । રુદ્રઃ સંહારમૂર્તિશ્ચ નિર્મિતો બ્રહ્મણા તતઃ ॥ ૨,૧૭.

'પહેલા બ્રહ્માએ જગત સર્જ્યું, પછી વિષ્ણુએ તેનું પાલન કર્યું. પછી બ્રહ્માએ જ સંહારરૂપ રુદ્રને પેદા કર્યો.'

વાયુઃ સર્વગતઃ સૃષ્ટઃ સૂર્યસ્તેજોભિવૃદ્ધિમાન્ । ધર્મરાજસ્તતઃ સૃષ્ટશ્ચિત્રગુપ્તેન સંયુત) ॥ ૨,૧૭.

'પછી સર્વત્ર વ્યાપક વાયુ પેદા થયો, તેજથી ભરપૂર સૂર્ય સર્જાયો. પછી ધર્મરાજા, ચિત્રગુપ્ત સાથે, પેદા થયા.'

સૃષ્ટ્વૈતદાદિકં સર્વં તપસ્તેપે તુ પદ્મજઃ । ગતાનિ બહુવર્ષાણિ બ્રહ્મણો નાભિપઙ્કજે ॥ ૨,૧૭.

'આ બધું સર્જીને, કમળ પર જન્મેલા બ્રહ્માએ તપ શરૂ કર્યું. બ્રહ્માના નાભિમાં આવેલા કમળમાં ઘણા વર્ષો વીતી ગયા.'

યોયો હિ નિર્મિતઃ પૂર્વં તત્તત્કર્મ સમાચરેત્ । કસ્મિંશ્ચિત્સમયે તત્ર બ્રહ્મા લોકસમન્વિતઃ ॥ ૨,૧૭.

જે દરેક જીવને જે કામ માટે બનાવાયો છે, એ કામ તે યોગ્ય સમયે બ્રહ્માજી અને બધા લોકોએ મળીને કરાવે છે.

રુદ્રો વિષ્ણુસ્તથા ધર્મઃ શાસયન્તિ વસુન્ધરામ્ । ન જાનીમો વયં કિઞ્ચિલ્લોકકૃત્યમિહોચ્યતામ્ ॥ ૨,૧૭.

રુદ્ર, વિષ્ણુ અને ધર્મ પૃથ્વીનું સંચાલન કરે છે; અમને કશુ ખબર નથી—અહીં લોકના કર્તવ્યો જણાવો.

ઇતિ ચિન્તાપરાઃ સર્વે દેવા વિમમૃશુસ્તદા । સંચિન્ત્ય બ્રહ્મણો મન્ત્રં વિબુધૈઃ પ્રેરિતસ્તદા ॥ ૨,૧૭.

આ રીતે બધા દેવતાઓ વિચારમાં લીન થઈ ચર્ચા કરવા લાગ્યા; વિદ્વાનોના પ્રેરણા થી બ્રહ્માજીના મંત્રનું ધ્યાન કરીને નિર્ણય કર્યો.

ગૃહીત્વા પુષ્પપત્રાણિ સોસૃજદ્દ્વાદશાત્મજાન્ । તેજોરાશીન્વિશાલાક્ષાન્બ્રહ્મણો વચનાત્તુ તે ॥ ૨,૧૭.

પુષ્પના પાંદડા લઈને, બ્રહ્માજીના આજ્ઞાથી તેમણે બાર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા—જે તેજસ્વી અને વિશાળ આંખો ધરાવતા હતા.

યોયં વદતિ લોકેસ્મિઞ્છુભં વા યદિ વાશુભમ્ । પ્રાપયન્તિ તતઃ શીઘ્રં બ્રહ્મણઃ કર્ણગોચરમ્ ॥ ૨,૧૭.

આ જગતમાં જે કશું પણ શુભ કે અશુભ કહેવાય છે, તે બધું તેઓ ઝડપથી બ્રહ્માજીના કાન સુધી પહોંચાડે છે.

દૂરાચ્છ્રવણવિજ્ઞાનં દૂરાદ્દર્શનગોચરમ્ । સર્વે શૃણ્વન્તિ યત્પક્ષિંસ્તેનૈવ શ્રવણા મતાઃ ॥ ૨,૧૭.

દૂરથી સાંભળવાની અને દૂરથી જોવાની શક્તિ—પંખીઓ જે કંઈ કહેવાય છે તે બધું સાંભળે છે, તેથી તેમને 'શ્રવણા' કહેવામાં આવે છે.