ગરુડપુરાણમ્

સ્વસ્થાવસ્થે શરીરેઽત્ર વૈતરણ્યા વ્રતં ચરેત્ । દેયા ચ વિદુષે ધેનુસ્તાં નદીં તર્તુમિચ્છતા ॥ ૨,૧૬.

જ્યારે શરીર સ્વસ્થ હોય ત્યારે અહીં વૈતરણીનું વ્રત કરવું જોઈએ; અને જે એ નદી પાર કરવા ઈચ્છે એણે વિદ્વાનને ગાયનું દાન કરવું જોઈએ.

અવદન્મજ્જમાનસ્તુ નિન્દત્યાત્માનમાત્મના । પાથેયાર્થં મયા કિઞ્ચિન્ન પ્રદત્તં દ્વિજાયચ ॥ ૨,૧૬.

પણ જ્યારે એ ડૂબતો જાય છે ત્યારે પોતાને જ દોષ આપે છે: 'મારે પાથેય માટે કશું આપ્યું નથી, અને બ્રાહ્મણને પણ કશું આપ્યું નથી.'

ન દત્તં ન હુતં જપ્તં ન સ્નાતં ન કૃતં સ્તુતમ્ । યાદૃશં કર્મ ચરિતં મૂઢ ભુઙ્ક્ષ્વેતિ તાદૃશમ્ ॥ ૨,૧૬.

'ન દાન કર્યું, ન હોળી કરી, ન જપ કર્યો, ન સ્નાન કર્યું, ન સ્તુતિ કરી; જેવું કર્મ કર્યું છે, એનું ફળ હવે, અરે મૂર્ખ, ભોગવી લે.'

તદૈવ હૃદિ સંમૂઢસ્તાડિતો ભાષતે ભટૈઃ । વૈતરણ્યાઃ પરતટે ભુઙ્ક્તે દત્તં ઘટાદિકમ્ ॥ ૨,૧૬.

પછી, મનમાં ગૂંચવાઈને, યમદૂતોએ માર્યો ત્યારે એ બોલે છે; વૈતરણીના પાર કાંઠે, જે કંઈ—even એક માટલું પણ—દાન આપ્યું હોય એનો લાભ મેળવે છે.

ઊનષાણ્માસિકશ્રાદ્ધં ભુક્ત્વા ગચ્છતિ ચાગ્રતઃ । તાર્ક્ષ્ય તત્ર વિશેષેણ ભોજયીત દ્વિજાઞ્છુભાન્ ॥ ૨,૧૬.

છ મહિના પૂરાં ન થયેલા શ્રાદ્ધનું ભોજન કરીને એ આગળ વધે છે; હે તાર્ખ્ષ્ય, ત્યાં ખાસ કરીને શુભ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું જોઈએ.

ચત્વારિંશત્તથા સપ્ત યોજનાનિ શતદ્વયમ્ । પ્રયાતિ પ્રત્યહં તાર્ક્ષ્ય અહોરાત્રેણ કર્શિતઃ ॥ ૨,૧૬.

હે તાર્ખ્ષ્ય, એ દરરોજ ચાળીસ સાત અને બે સો યોજન જેટલું અંતર કાપે છે, દિવસ-રાતે થાકી જાય છે.

સપ્તમે માસિ સમ્પ્રાપ્તે પુરં બહ્વાપદં વ્રજેત્ । તત્ર ભુક્ત્વ પ્રદત્તં યચ્છ્રાદ્ધં સપ્તમમાસિકમ્ ॥ ૨,૧૬.

સાતમા મહિને પહોંચે ત્યારે એ અનેક દુઃખોથી ભરેલા શહેરમાં જાય છે; ત્યાં સાતમા મહિને કરાયેલ શ્રાદ્ધનું ભોજન કરીને આગળ વધે છે.

અષ્ટમે માસિ સમ્પ્રાપ્તે નાનાક્રન્દપુરં વ્રજેત્ । નાનાક્રન્દગણાન્દૃષ્ટ્વા ક્રન્દમાનાન્સુદારુણમ્ ॥ ૨,૧૬.

આઠમા મહિને પહોંચે ત્યારે એ અનેક રડવાના અવાજોથી ભરેલા શહેરમાં જાય છે; ત્યાં અનેક રડતાં જીવોને જોઈ, જેઓ ભયાનક રીતે રડે છે.

સ્વયં ચ શૂન્યહૃદયઃ સમાક્રન્દતિ દુઃ ખિતઃ । તન્માસિકં ચ યચ્છ્રાદ્ધં ભુક્ત્વા તત્ર સુખી ભવેત્ ॥ ૨,૧૬.

એ પોતે પણ ખાલી હૃદયથી દુઃખી થઈને રડે છે; પણ ત્યાં કરાયેલ માસિક શ્રાદ્ધનું ભોજન કરીને સુખી થાય છે.

વિહાય તત્પુરં પ્રેતો યાતિ તપ્તપુરં પ્રતિ । સુતપ્તનગરં પ્રાપ્ય નવમે માસિ સોઽશ્નુતે । દ્વિજભોજ્યં પિણ્ડદાનં કૃતં શ્રાદ્ધં સુતેન યત્ ॥ ૨,૧૬.

પછી એ શહેર છોડીને પ્રેત તપ્તપુર તરફ જાય છે; નવમા મહિને સુતપ્તનગર પહોંચીને, પુત્રે બ્રાહ્મણોને ભોજન માટે આપેલું પિંડદાન અને શ્રાદ્ધ ભોજન કરે છે.

માસિ વૈ દશમે પ્રાપ્તે રૌદ્રં સ્થાનં સ ગચ્છતિ । દશમે માસિ યદ્દત્તં તદ્ભુક્ત્વા ચ પ્રયાતિ સઃ ॥ ૨,૧૬.

દસમા મહિને પહોંચે ત્યારે એ ભયાનક સ્થળે જાય છે; દસમા મહિને આપેલું ભોજન કરીને એ આગળ વધે છે.

દશૈકમાસિકં ભુક્ત્વા પયોવર્ષણમૃચ્છતિ । મેઘાસ્તત્ર પ્રવર્ષન્તિ પ્રેતાનાં દુઃ ખદાયકાઃ ॥ ૨,૧૬.

અગિયારમા મહિને કરાયેલ શ્રાદ્ધ ભોજન કરીને એ દૂધના વરસાદવાળું સ્થળ મેળવે છે; ત્યાં મેઘો પ્રેતોને દુઃખ આપતો વરસાદ વરસાવે છે.

(તતઃ પ્રચલિતો પોતો બહુર્ઘમતૃષાર્દિતઃ) । દ્વાદશે માસિ યચ્છ્રાદ્ધં તત્ર ભુઙ્ક્તે સુદુઃ શિતઃ ॥ ૨,૧૬.

પછી, નાવ આગળ વધે છે અને એ અત્યંત તરસથી પીડાય છે; બારમા મહિને ત્યાં કરાયેલ શ્રાદ્ધનું ભોજન બહુ દુઃખી થઈને કરે છે.

કિઞ્ચિન્ન્યૂને તતો વર્ષે સાર્ધે ચૈકાદશેઽથ વા । યાતિ શીતપુરં તત્ર શીતં યત્રાતિદુઃ ખદમ્ ॥ ૨,૧૬.

જ્યારે વર્ષ થોડું ઓછું થાય છે, અથવા અગિયાર મહિના અને અડધા થાય ત્યારે એ શીતપુર જાય છે, જ્યાં અતિશય ઠંડીથી ભારે દુઃખ થાય છે.

શીતાર્તઃ ક્ષુધિતઃ સોઽથ વીક્ષતે હિ દિશો દશ । તિષ્ઠેત્તુ બાન્ધવઃ કોઽપિ યો મે દુઃખં વ્યપોહતિ ॥ ૨,૧૬.

ઠંડી અને ભૂખથી પીડાઈને એ દસેય દિશામાં જુએ છે—'શું કોઈ સગો છે જે મારું દુઃખ દૂર કરે?' એમ વિચારે છે.

કિઙ્કરાસ્તં વદન્ત્યેવં ક્વ તે પુણ્યં હિ તાદૃશમ્ । શ્રુત્વા તેષાં તુ તદ્વાક્યં હા દૈવ ઇતિ ભાષતે ॥ ૨,૧૬.

કિંકરોએ તેને પૂછ્યું: 'તું જેવું પુણ્ય કમાવ્યું હતું, એ ક્યાં ગયું?' એમ તેઓના વચન સાંભળી, એ મનુષ્ય દુઃખી થઈને બોલે છે: 'હાય, નસીબ!'

દૈવં હિ પૂર્વસુકૃતં તન્મયા નૈવ સઞ્ચિતમ્ । એવં સઞ્ચિન્ત્ય બહુશો ધૈર્યમાલમ્બતે પુનઃ ॥ ૨,૧૬.

'નસીબ તો એ પહેલાંના સારા કર્મોનું ફળ છે, પણ મેં તો એવાં સારા કર્મો કર્યા જ નથી.' એમ વારંવાર વિચારીને, પછી એ પોતાનું મન મજબૂત કરે છે.

ચત્વારિંશદ્યોજનાનિ ચતુર્યુક્તાનિ વૈ તતઃ । ધર્મરાજપુરં રમ્યં ગન્ધર્વાપ્સરાકુલમ્ ॥ ૨,૧૬.

પછી ચાળીસ યોજન જેટલું વિશાળ અને સુંદર ધર્મરાજાનું શહેર આવે છે, જ્યાં ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ ભરપૂર છે.

ચતુરશીતિલક્ષૈશ્ચ મૂર્તામૂર્તૈરધિષ્ઠિતમ્ । ત્રયોદશ પ્રતીહારા ધર્મરાજપુરે સ્થિતાઃ ॥ ૨,૧૬.

એ શહેરમાં ચોર્યાસી લાખ જીવાતમાઓ, દેહધારી અને બિનદેહી, રહે છે. ધર્મરાજાના શહેરમાં તેર દ્વારપાળ ઊભા છે.

શુભાશુભં તુ યત્કર્મ તે વિચાર્ય પુનઃ પુનઃ । શ્રવણા બ્રહ્મણઃ પુત્રા મનુષ્યાણાં ચ ચેષ્ટિતમ્ । કથયન્તિ તદા લોકે પૂજિતાઃ પૂજિતાઃ સ્વયમ્ ॥ ૨,૧૬.

તેઓ મનુષ્યોએ કરેલા સારા અને ખરાબ કર્મો વારંવાર તપાસે છે. બ્રહ્માના પુત્રો, શ્રવણાઓ, મનુષ્યોના બધા કાર્યો જગતમાં કહે છે અને પોતે પણ બહુ માન પામે છે.

નરૈસ્તુષ્ટૈશ્ચ પુષ્ટૈશ્ચ યત્પ્રોક્તં ચ કૃતં ચ યત્ । સર્વમાવેદયન્તિ સ્મ ચિત્રગુપ્તે યમે ચ તત્ ॥ ૨,૧૬.

મનુષ્યો જે કંઈ કહે છે કે કરે છે, એ બધું તેઓ ચિત્રગુપ્ત અને યમને જાણાવે છે.

દૂરાચ્છ્રવણવિજ્ઞાના દૂરાદ્દર્શનગોચરાઃ । એવઞ્ચેષ્ટાસ્તુ તે હ્યષ્ટૌ સ્વર્ભૂપાતાલચારિણઃ ॥ ૨,૧૬.

તેઓ દૂરથી સાંભળવાની અને દૂરથી જોવાની શક્તિ ધરાવે છે. આ આઠ જણ સ્વર્ગ, પૃથ્વી અને પાતાળમાં ફરતા રહે છે અને એમ જ કાર્ય કરે છે.

તેષાં પત્ન્યસ્તથૈ વોગ્રા શ્રવણ્યઃ પૃથગાહ્વયાઃ । એવં તેષાં શક્તિરસ્તિ યર્ત્યે મર્ત્યાધિકારિણઃ ॥ ૨,૧૬.

તેમની પત્નીઓ પણ ભયાનક છે અને 'શ્રવણીઓ' તરીકે અલગ ઓળખાય છે. એમને મનુષ્યો પર એવી શક્તિ છે.

વ્રતૈર્દાનૈસ્તવૈર્યશ્ચ પૂજયેદિહ માનવઃ । જાયન્તે તસ્ય તે સૌમ્યાઃ સુખમૃત્યુપ્રદાયિનઃ ॥ ૨,૧૬.

જો કોઈ મનુષ્ય વ્રત, દાન અને પૂજા દ્વારા એમની સેવા કરે, તો એ શ્રવણાઓ એના માટે સૌમ્ય બની જાય છે અને તેને સુખથી મૃત્યુ આપે છે.

શ્રીગરુડમાહાપુરાણમ્ ૧૭ ગરુડ ઉવાચ । એકો મે સંશયો દેવ હૃદયે સમ્પ્રબાધતે । શ્રમણાઃ કસ્ય પુત્રાશ્ચ કથં યમપુરે સ્થિતાઃ ॥ ૨,૧૭.

ગરુડએ પૂછ્યું: 'પ્રભુ, મારા મનમાં એક શંકા છે—આ શ્રવણાઓ કોના પુત્ર છે અને તેઓ યમના શહેરમાં કેવી રીતે રહે છે?'

માનુષૈશ્ચ કૃતં કર્મ કસ્માજ્જાનન્તિ તે પ્રભો । કથં શૃણ્વન્તિ તે સર્વે કસ્માજ્જ્ઞાનં સમાગતમ્ ॥ ૨,૧૭.

'પ્રભુ, મનુષ્યોએ જે કર્મ કર્યું છે, એ શ્રવણાઓને કેવી રીતે ખબર પડે છે? તેઓ બધું કેવી રીતે સાંભળે છે અને એમને જ્ઞાન કેવી રીતે મળે છે?'

કુત્ર ભુઞ્જન્તિ દેવેશ ક્રથયસ્વ પ્રસાદતઃ । પક્ષિરાજવચઃ શ્રુત્વા ભગવાન્વાક્યમબ્રવીત્ ॥ ૨,૧૭.

'દેવેશ, તેઓ ક્યાં રહે છે? કૃપા કરીને મને સમજાવો.' પંખીઓના રાજા ગરુડના આ શબ્દો સાંભળીને ભગવાન બોલ્યા.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । શૃણુષ્વ વચનં સત્યં સર્વેષાં સૌખ્યદાયકમ્ । તદહં કથયિષ્યામિ શ્રવણાનાં વિચેષ્ટિતમ્ ॥ ૨,૧૭.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: 'હું તને સાચું અને સૌને સુખ આપનારું વચન કહું છું. હવે હું તને શ્રવણાઓના કાર્યો વિશે કહું છું.'

એકીભૂતં યદા સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । ક્ષીરોદસાગરે પૂર્વં મયિ સુપ્તે જગત્પતૌ ॥ ૨,૧૭.

'જ્યારે આખું જગત, ચળવળતું અને અચળ, એકરૂપ થઈ ગયું હતું, એ સમયે, દુધના દરિયામાં, હું જગતના સ્વામી ઊંઘતો હતો.'