ગરુડપુરાણમ્

તત્ર દત્તેન પિણ્ડેન શ્રાદ્ધેનાપ્યાયિતઃ પુરે । મુહૂર્તાર્ધં તુ વિશ્રમ્ય કમ્પમાનઃ સુદુઃ ખિતઃ ॥ ૨,૧૬.

ત્યાં પિંડ અને શ્રાદ્ધથી તૃપ્ત થઈ, શહેરમાં અડધો મુહૂર્ત આરામ કરે છે, પણ ખૂબ જ દુઃખી અને કંપતો રહે છે.

તત્પુરં સ વ્યતિક્રમ્ય તર્જિતો યમકિઙ્કરૈઃ । પ્રયાતિ ચિત્રનગરં વિચિત્રો યત્ર પાર્થિવઃ ॥ ૨,૧૬.

એ શહેર પાર કરીને, યમના દૂતોએ ધમકી આપીને, તે ચિત્રનગરી તરફ જાય છે, જ્યાં વિશિષ્ટ રાજા છે.

યમસ્યૈવાનુજઃ સૌરિર્યત્ર રાજ્યં પ્રશાસ્તિ હિ । માસૈસ્તુ પઞ્ચભિઃ સાર્ધૈરૂપષાણ્માસિકં ભવેત્ ॥ ૨,૧૬.

ત્યાં યમના ભાઈ સૌરી રાજ કરે છે. પાંચ મહિના અને અડધા મહિના પછી, છઠ્ઠું માસિક પિંડ આપવામાં આવે છે.

ઊનષાણ્માસિકં તત્ર ભુઙ્ક્તે યામ્યસમાહતઃ । માર્ગે પુનઃ પુનસ્તસ્ય બુભુક્ષા પીડયત્યલમ્ ॥ ૨,૧૬.

ત્યાં યમના દૂતોથી પીડાઈને, અધૂરો છઠ્ઠો માસિક પિંડ ખાય છે. રસ્તામાં વારંવાર તેને ભૂખ બહુ સતાવે છે.

સન્તિષ્ઠતે મૃતે કોઽપિ મદીયઃ સુતબાન્ધવઃ । સૌખ્યં યો મે જનયતિ પતતઃ શોકસાગરે ॥ ૨,૧૬.

મારા મૃત્યુ પછી જો કોઈ પુત્ર કે સગો જીવતો હોય, તો તે મને શોકના દરિયામાં ડૂબતા સુખ આપે છે.

એવં માર્ગે વિલપતિ વાર્યમાણશ્ચ કિઙ્કરૈઃ । આયાન્તિ સંમુખાસ્તત્ર કૈવર્તાસ્તુ સહસ્રશઃ ॥ ૨,૧૬.

આ રીતે રસ્તામાં રડતો અને યમના દૂતોએ રોકેલો, ત્યાં હજારો નાવિકો તેની સામે આવે છે.

વયં તે તર્તુકામાય મહાવૈતરણીં નદીમ્ । શતયોજનવિસ્તીર્ણાં પૂયશોણિતસંકુલામ્ ॥ ૨,૧૬.

અમે તને મહાવૈતરણી નદી પાર ઉતારવા ઈચ્છીએ છીએ, જે શતયોજન જેટલી પહોળી છે અને પુય તથા લોહીથી ભરેલી છે.

નાનાઝષસમાકીર્ણાં નાનાપક્ષિગણૈર્વૃતામ્ । વયં ત્વાં તારયિષ્યામઃ સુખેનેતિ વદન્તિ તે ॥ ૨,૧૬.

તે લોકો કહે છે: 'આ નદીમાં અનેક જાતના માછલીઓ છે અને અનેક પ્રકારના પક્ષીઓએ ઘેરી છે, છતાં અમે તને સરળતાથી પાર ઉતારી દઈશું.'

અન્તરં દેહિ ભો પાન્થ બહુલા ચેદ્રુચિસ્તવ । તેન તત્ર પ્રદત્તા ગૌસ્તયા નાવા પ્રસર્પતિ । મનુજાનાં હિતં દાનમન્તે વૈતરણી સ્મૃતા ॥ ૨,૧૬.

'અરે યાત્રિક, જો તારા પાપો વધારે હોય તો અમને રસ્તો આપ; એ માટે ત્યાં ગાયનું દાન કરવામાં આવે છે, અને એ ગાયથી નાવ આગળ વધે છે. મનુષ્યોના કલ્યાણ માટે આપેલું દાન અંતે વૈતરણી તરીકે ઓળખાય છે.'

પરાપાપં દહેત્સર્વં વિષ્ણુલોકં ચ સા નયેત્ । ન દત્તા ચેત્ખગશ્રેષ્ઠ તાં સમેત્ય સમજ્જતિ ॥ ૨,૧૬.

એ ગાયનું દાન પરમ પાપો દહન કરે છે અને ભગવાન વિષ્ણુના લોક સુધી લઈ જાય છે; પણ, હે શ્રેષ્ઠ પક્ષી, જો દાન ન આપ્યું હોય તો એ ગાયને મળ્યા પછી માણસ ડૂબી જાય છે.

સ્વસ્થાવસ્થે શરીરેઽત્ર વૈતરણ્યા વ્રતં ચરેત્ । દેયા ચ વિદુષે ધેનુસ્તાં નદીં તર્તુમિચ્છતા ॥ ૨,૧૬.

જ્યારે શરીર સ્વસ્થ હોય ત્યારે અહીં વૈતરણીનું વ્રત કરવું જોઈએ; અને જે એ નદી પાર કરવા ઈચ્છે એણે વિદ્વાનને ગાયનું દાન કરવું જોઈએ.

અવદન્મજ્જમાનસ્તુ નિન્દત્યાત્માનમાત્મના । પાથેયાર્થં મયા કિઞ્ચિન્ન પ્રદત્તં દ્વિજાયચ ॥ ૨,૧૬.

પણ જ્યારે એ ડૂબતો જાય છે ત્યારે પોતાને જ દોષ આપે છે: 'મારે પાથેય માટે કશું આપ્યું નથી, અને બ્રાહ્મણને પણ કશું આપ્યું નથી.'

ન દત્તં ન હુતં જપ્તં ન સ્નાતં ન કૃતં સ્તુતમ્ । યાદૃશં કર્મ ચરિતં મૂઢ ભુઙ્ક્ષ્વેતિ તાદૃશમ્ ॥ ૨,૧૬.

'ન દાન કર્યું, ન હોળી કરી, ન જપ કર્યો, ન સ્નાન કર્યું, ન સ્તુતિ કરી; જેવું કર્મ કર્યું છે, એનું ફળ હવે, અરે મૂર્ખ, ભોગવી લે.'

તદૈવ હૃદિ સંમૂઢસ્તાડિતો ભાષતે ભટૈઃ । વૈતરણ્યાઃ પરતટે ભુઙ્ક્તે દત્તં ઘટાદિકમ્ ॥ ૨,૧૬.

પછી, મનમાં ગૂંચવાઈને, યમદૂતોએ માર્યો ત્યારે એ બોલે છે; વૈતરણીના પાર કાંઠે, જે કંઈ—even એક માટલું પણ—દાન આપ્યું હોય એનો લાભ મેળવે છે.

ઊનષાણ્માસિકશ્રાદ્ધં ભુક્ત્વા ગચ્છતિ ચાગ્રતઃ । તાર્ક્ષ્ય તત્ર વિશેષેણ ભોજયીત દ્વિજાઞ્છુભાન્ ॥ ૨,૧૬.

છ મહિના પૂરાં ન થયેલા શ્રાદ્ધનું ભોજન કરીને એ આગળ વધે છે; હે તાર્ખ્ષ્ય, ત્યાં ખાસ કરીને શુભ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું જોઈએ.

ચત્વારિંશત્તથા સપ્ત યોજનાનિ શતદ્વયમ્ । પ્રયાતિ પ્રત્યહં તાર્ક્ષ્ય અહોરાત્રેણ કર્શિતઃ ॥ ૨,૧૬.

હે તાર્ખ્ષ્ય, એ દરરોજ ચાળીસ સાત અને બે સો યોજન જેટલું અંતર કાપે છે, દિવસ-રાતે થાકી જાય છે.

સપ્તમે માસિ સમ્પ્રાપ્તે પુરં બહ્વાપદં વ્રજેત્ । તત્ર ભુક્ત્વ પ્રદત્તં યચ્છ્રાદ્ધં સપ્તમમાસિકમ્ ॥ ૨,૧૬.

સાતમા મહિને પહોંચે ત્યારે એ અનેક દુઃખોથી ભરેલા શહેરમાં જાય છે; ત્યાં સાતમા મહિને કરાયેલ શ્રાદ્ધનું ભોજન કરીને આગળ વધે છે.

અષ્ટમે માસિ સમ્પ્રાપ્તે નાનાક્રન્દપુરં વ્રજેત્ । નાનાક્રન્દગણાન્દૃષ્ટ્વા ક્રન્દમાનાન્સુદારુણમ્ ॥ ૨,૧૬.

આઠમા મહિને પહોંચે ત્યારે એ અનેક રડવાના અવાજોથી ભરેલા શહેરમાં જાય છે; ત્યાં અનેક રડતાં જીવોને જોઈ, જેઓ ભયાનક રીતે રડે છે.

સ્વયં ચ શૂન્યહૃદયઃ સમાક્રન્દતિ દુઃ ખિતઃ । તન્માસિકં ચ યચ્છ્રાદ્ધં ભુક્ત્વા તત્ર સુખી ભવેત્ ॥ ૨,૧૬.

એ પોતે પણ ખાલી હૃદયથી દુઃખી થઈને રડે છે; પણ ત્યાં કરાયેલ માસિક શ્રાદ્ધનું ભોજન કરીને સુખી થાય છે.

વિહાય તત્પુરં પ્રેતો યાતિ તપ્તપુરં પ્રતિ । સુતપ્તનગરં પ્રાપ્ય નવમે માસિ સોઽશ્નુતે । દ્વિજભોજ્યં પિણ્ડદાનં કૃતં શ્રાદ્ધં સુતેન યત્ ॥ ૨,૧૬.

પછી એ શહેર છોડીને પ્રેત તપ્તપુર તરફ જાય છે; નવમા મહિને સુતપ્તનગર પહોંચીને, પુત્રે બ્રાહ્મણોને ભોજન માટે આપેલું પિંડદાન અને શ્રાદ્ધ ભોજન કરે છે.

માસિ વૈ દશમે પ્રાપ્તે રૌદ્રં સ્થાનં સ ગચ્છતિ । દશમે માસિ યદ્દત્તં તદ્ભુક્ત્વા ચ પ્રયાતિ સઃ ॥ ૨,૧૬.

દસમા મહિને પહોંચે ત્યારે એ ભયાનક સ્થળે જાય છે; દસમા મહિને આપેલું ભોજન કરીને એ આગળ વધે છે.

દશૈકમાસિકં ભુક્ત્વા પયોવર્ષણમૃચ્છતિ । મેઘાસ્તત્ર પ્રવર્ષન્તિ પ્રેતાનાં દુઃ ખદાયકાઃ ॥ ૨,૧૬.

અગિયારમા મહિને કરાયેલ શ્રાદ્ધ ભોજન કરીને એ દૂધના વરસાદવાળું સ્થળ મેળવે છે; ત્યાં મેઘો પ્રેતોને દુઃખ આપતો વરસાદ વરસાવે છે.

(તતઃ પ્રચલિતો પોતો બહુર્ઘમતૃષાર્દિતઃ) । દ્વાદશે માસિ યચ્છ્રાદ્ધં તત્ર ભુઙ્ક્તે સુદુઃ શિતઃ ॥ ૨,૧૬.

પછી, નાવ આગળ વધે છે અને એ અત્યંત તરસથી પીડાય છે; બારમા મહિને ત્યાં કરાયેલ શ્રાદ્ધનું ભોજન બહુ દુઃખી થઈને કરે છે.

કિઞ્ચિન્ન્યૂને તતો વર્ષે સાર્ધે ચૈકાદશેઽથ વા । યાતિ શીતપુરં તત્ર શીતં યત્રાતિદુઃ ખદમ્ ॥ ૨,૧૬.

જ્યારે વર્ષ થોડું ઓછું થાય છે, અથવા અગિયાર મહિના અને અડધા થાય ત્યારે એ શીતપુર જાય છે, જ્યાં અતિશય ઠંડીથી ભારે દુઃખ થાય છે.

શીતાર્તઃ ક્ષુધિતઃ સોઽથ વીક્ષતે હિ દિશો દશ । તિષ્ઠેત્તુ બાન્ધવઃ કોઽપિ યો મે દુઃખં વ્યપોહતિ ॥ ૨,૧૬.

ઠંડી અને ભૂખથી પીડાઈને એ દસેય દિશામાં જુએ છે—'શું કોઈ સગો છે જે મારું દુઃખ દૂર કરે?' એમ વિચારે છે.

કિઙ્કરાસ્તં વદન્ત્યેવં ક્વ તે પુણ્યં હિ તાદૃશમ્ । શ્રુત્વા તેષાં તુ તદ્વાક્યં હા દૈવ ઇતિ ભાષતે ॥ ૨,૧૬.

કિંકરોએ તેને પૂછ્યું: 'તું જેવું પુણ્ય કમાવ્યું હતું, એ ક્યાં ગયું?' એમ તેઓના વચન સાંભળી, એ મનુષ્ય દુઃખી થઈને બોલે છે: 'હાય, નસીબ!'

દૈવં હિ પૂર્વસુકૃતં તન્મયા નૈવ સઞ્ચિતમ્ । એવં સઞ્ચિન્ત્ય બહુશો ધૈર્યમાલમ્બતે પુનઃ ॥ ૨,૧૬.

'નસીબ તો એ પહેલાંના સારા કર્મોનું ફળ છે, પણ મેં તો એવાં સારા કર્મો કર્યા જ નથી.' એમ વારંવાર વિચારીને, પછી એ પોતાનું મન મજબૂત કરે છે.

ચત્વારિંશદ્યોજનાનિ ચતુર્યુક્તાનિ વૈ તતઃ । ધર્મરાજપુરં રમ્યં ગન્ધર્વાપ્સરાકુલમ્ ॥ ૨,૧૬.

પછી ચાળીસ યોજન જેટલું વિશાળ અને સુંદર ધર્મરાજાનું શહેર આવે છે, જ્યાં ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ ભરપૂર છે.

ચતુરશીતિલક્ષૈશ્ચ મૂર્તામૂર્તૈરધિષ્ઠિતમ્ । ત્રયોદશ પ્રતીહારા ધર્મરાજપુરે સ્થિતાઃ ॥ ૨,૧૬.

એ શહેરમાં ચોર્યાસી લાખ જીવાતમાઓ, દેહધારી અને બિનદેહી, રહે છે. ધર્મરાજાના શહેરમાં તેર દ્વારપાળ ઊભા છે.