ગરુડપુરાણમ્

દીપમન્નં જલં વસ્ત્રં યત્કિઞ્ચિદ્વસ્તુ દીયતે । પ્રેતશબ્દેન તદ્દેયં મૃસ્યાનન્દદાયકમ્ ॥ ૨,૧૫.

દીવો, અન્ન, પાણી, કપડું કે જે કંઈ આપવું હોય, તે 'પ્રેત' શબ્દ બોલીને આપવું જોઈએ; એથી પ્રેતને આનંદ મળે છે.

ત્રયોદશેઽહ્નિ સ પ્રેતો નીયતે ચ મહાપથે । પિણ્ડજં દેહમાશ્રિત્ય દિવા નક્તં બુભુક્ષિતઃ ॥ ૨,૧૫.

તેરમા દિવસે પ્રેતને પિંડથી બનેલું શરીર મળે છે અને તે દિવસ-રાત ભૂખ્યો રહી મહામાર્ગે લઈ જવામાં આવે છે.

શીતોષ્ણશઙ્કુક્રવ્યાદવહ્નિમાર્ગસ્તુ પાપિનામ્ । ક્ષુધા તૃષ્ણાત્મિકા ચૈવ સવ્વ સૌમ્યં કૃતાત્મનામ્ ॥ ૨,૧૫.

પાપીઓ માટે રસ્તો ઠંડો, ગરમ, ભાલા, જંગલી પ્રાણીઓ અને અગ્નિથી ભરેલો હોય છે, અને ભૂખ-તરસથી પીડાય છે; સજ્જનો માટે એ માર્ગ સુખદાયી હોય છે.

માર્ગે ચૈતાનિ દુઃ ખાનિ અસિપત્રવનાન્વિતે । ક્ષુત્પિપાસાર્દિતો નિત્યં યમદૃતૈઃ પ્રપીડિતઃ ॥ ૨,૧૫.

માર્ગમાં તલવાર જેવા પાંદડાવાળા વનોમાં અનેક દુઃખો છે; સતત ભૂખ અને તરસથી પીડાય છે અને યમના દૂતોએ દુઃખ આપ્યું છે.

અહન્યહનિ વૈ પ્રેતો યોજનાનાં શતદ્વયમ્ । ચત્વારિંશત્તથા સપ્ત અહોરાત્રેણ ગચ્છતિ ॥ ૨,૧૫.

પ્રેત દરરોજ બે સો સિત્તેર યોજન જેટલું અંતર એક દિવસ-રાતમાં પાર કરે છે.

ગૃહીતો યમપાશૈશ્ચ હાહેતિ રુદિતે તુ સઃ । સ્વગૃહં તુ પરિત્યજ્ય યામ્યં પુરમનુવ્રજેત્ ॥ ૨,૧૫.

યમના ફાંસાથી બંધાઈને, 'હાય હાય' રડતો, પોતાનું ઘર છોડીને યમના શહેર તરફ જાય છે.

ક્રમેણ યાતિ સ પ્રેતઃ પુરં યામ્યં શુભાશુભમ્ । અતીત્ય તાનિતાન્યેવ માર્ગે પુરવરાણિ ચ ॥ ૨,૧૫.

પ્રેત ધીમે ધીમે શુભ કે અશુભ એવા યમના શહેર તરફ જાય છે, રસ્તામાં અનેક શહેરો પસાર કરે છે.

યામ્યં સૌરિપુરં નગેન્દ્રભવનં ગન્ધર્વશૈલાગમૌ । ક્રોઞ્ચં ક્રૂરપુરં વિચિત્રભવનં બહ્વાપદં દુઃ ખદમ્ ॥ ૨,૧૫.

યમનું શહેર, સૂર્યનું શહેર, પર્વતના સ્વામીનું ઘર, ગંધર્વ પર્વતો, ક્રૌંચ, ક્રૂર શહેર, અજાયબીભર્યું ઘર, અનેક દુઃખ અને ભયથી ભરેલું શહેર—આ બધાં રસ્તામાં આવે છે.

નાનાક્રન્દપુરં સુતપ્રભવનં રૌદ્રં પયોવર્ષણં શીતાઢ્યં બહુધર્મભીતભવનં યામ્યં પુરં ચાગ્રતઃ ॥ ૨,૧૫.

ઘણા રડવાના અવાજોનું શહેર, સંતાનોનું ઘર, ભયાનક શહેર, પાણી વરસતું શહેર, ઠંડું ભરેલું શહેર, ધર્મથી ડરાવનારાંનું ઘર અને આગળ યમનું શહેર—આ બધાં મળે છે.

ત્રયોદશેઽહ્નિ સ પ્રેતો ગૃહીતો યમકિઙ્કરૈઃ । તસ્મિન્માર્ગે બ્રજત્યેકો ગૃહીત ઇવ મર્કટઃ ॥ ૨,૧૫.

તેરમા દિવસે યમના દૂતોએ પ્રેતને પકડી લીધો હોય છે; એ રસ્તે તે એકલો, વાંદરને પકડ્યા હોય એમ, જાય છે.

તથવ સ વ્રજન્માર્ગે પુત્રપુત્રેતિ ચ બ્રુવન્ । હાહેતિ ક્રન્દતે નિત્યં કીદૃશં તુ મયા કૃતમ્ ॥ ૨,૧૫.

માર્ગે જતા તે 'પુત્ર, પુત્ર' કહીને બોલાવે છે અને 'હાય હાય' રડતો રહે છે, 'હું શું કર્યું?' એમ પસ્તાવે છે.

માનુષ્યં લભ્યતે કસ્માદિતિ બ્રૂતે પ્રસર્પતિ । મહતા પુણ્યયોગેન માનુષ્યં જન્મ લભ્યતે ॥ ૨,૧૫.

માનવ જન્મ કેમ મળે છે? એ પ્રશ્ન થાય છે. મોટાં પુણ્યનાં સંચયથી જ માનવ જન્મ મળે છે.

ન તત્પ્રાપ્ય પ્રદત્તં હિ યાચકેભ્યઃ સ્વકં ધનમ્ । પરાધીનં તદભવદિતિ બ્રૂતે (રૌતિ) સગદ્ગદઃ ॥ ૨,૧૫.

એ મળ્યા પછી પણ, માંગનારને પોતાનું ધન આપ્યું નહીં; હવે દુઃખથી કહે છે કે, 'મારું બધું પરાધીન થઈ ગયું.'

કિઙ્કરૈઃ પીડ્યતેઽત્યર્થં સ્મરતે પૂર્વદૈહિકમ્ ॥ ૨,૧૫.

યમદૂતોએ બહુ દુઃખ આપતાં, એ પોતાનું પહેલાનું શરીર યાદ કરે છે.

સુખસ્ય દુઃ ખસ્ય ન કોપિ દાતા પરો દદાતીતિ કુબુદ્ધિરેષા । પુરા કૃતં કર્મ સદૈવ ભુજ્યતે દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૧૫.

સુખ કે દુઃખ આપનાર બીજું કોઈ નથી—આ ખોટી સમજ છે. માણસે પોતે જે કર્યું છે, એનું ફળ એને જ ભોગવવું પડે છે.

મયા ન દત્તં ન હુતં હુતાશને તપો ન તપ્તં હિમશૈલગહ્વરે । ન સેવિતં ગાઙ્ગમહો મહાજલં દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૧૫.

ન મેં દાન આપ્યું, ન અગ્નિમાં હોળી કરી, ન હિમાલયની ગુફામાં તપ કર્યું, ન ગંગાજળની સેવા કરી—શરીરધારી, તું જ્યાં પણ છે, તારે પોતે જે કર્યું છે એ ભોગવવું જ પડશે.

ન નિત્યદાનં ન ગાવાહ્નિકં કૃતં ન વેદદાનં ન ચ શાસ્ત્રપુસ્તકમ્ । પુરા નદૃષ્ટં ન ચ સેવિતોઽધ્વા દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૧૫.

ન રોજ દાન કર્યું, ન ગાયોની સેવા કરી, ન વેદ કે શાસ્ત્ર આપ્યા, ન પવિત્ર માર્ગો જોયા કે સેવા કરી—શરીરધારી, તું જ્યાં પણ છે, તારે પોતે જે કર્યું છે એ ભોગવવું જ પડશે.

જલાશયો નૈવ કૃતો હિ નિર્જલે મનુષ્યહેતોઃ પશુપક્ષિહેતવે । ગોતૃપ્તિહેતોર્ન કૃતં હિ ગોચરં દેહિન્ક્વચિન્નસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૧૫.

ન મેં પ્યાસી જગ્યા પર પાણીની તળાવ બનાવી, ન મનુષ્ય, પશુ કે પક્ષી માટે પાણી આપ્યું, ન ગાયોને ચારો આપ્યો—શરીરધારી, તું જ્યાં પણ છે, તારે પોતે જે કર્યું છે એ ભોગવવું જ પડશે.

મયા ન ભુક્તં પતિસઙ્ગસૌખ્યં વહ્નિપ્રવેશો ન કૃતો મૃતે સતિ । તસ્મિન્મૃતે તદ્વ્રતપાલનં વા દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૧૫.

ન મેં પતિસંગનો આનંદ માણ્યો, ન પતિના મૃત્યુ પછી અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો, ન એના ગયા પછી વ્રત પાળ્યું—શરીરધારી, તું જ્યાં પણ છે, તારે પોતે જે કર્યું છે એ ભોગવવું જ પડશે.

માસોપવાસૈર્ન વિશોષિતં વપુશ્ચાન્દ્રાયણૈર્વા નિયમૈશ્ચ સંહતૈઃ । નારીશરીરં બહુદુઃ ખભાજનં લબ્ધં મયા પૂર્વકૃતૈર્વિકર્મભિઃ ॥ ૨,૧૫.

ન મેં માસિક ઉપવાસથી કે ચાંદ્રાયણ વ્રતથી શરીર દુર્બળ કર્યું, ન કઠોર નિયમો પાળ્યા; મારા ભૂતકાળના પાપ કર્મોથી મને સ્ત્રીનું, બહુ દુઃખ સહન કરાવતું શરીર મળ્યું છે.

ઉક્તાનિ વાચ્યાનિ મયા નરાણામતઃ શૃણુષ્વાવહિતોઽપિ પક્ષિન્ । સ્ત્રીણાં શરીરં પ્રતિલભ્ય દેહી બ્રવીતિ કર્માણિ કૃતાનિ પૂર્વમ્ ॥ ૨,૧૫.

પુરુષોના બોલાયેલા શબ્દો કહી દીધા; હવે, પક્ષીરાજ, ધ્યાનથી સાંભળ. સ્ત્રીનું શરીર મળ્યા પછી, જીવ પોતે કરેલા કર્મો યાદ કરે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૬ શ્રીભગવાનુવાચ । એવં વિલપતસ્તસ્ય પ્રેતસ્યૈવં ખગેશ્વર । ક્રન્દમાનસ્ય નિતરાં પીડિતસ્ય ચ કિઙ્કરૈઃ ॥ ૨,૧૬.

ભગવાન બોલ્યા: હે ખગરાજ, એ પ્રેત આત્મા જ્યારે આ રીતે રડે છે, યમદૂતોએ એને બહુ દુઃખ આપ્યું છે અને એ સતત રડતો રહે છે—

સપ્તદશ દિનાન્યેકો વાયુમાર્ગે વિકૃષ્યતે । અષ્ટાદશે ત્વહોરાત્રે પૂર્વં યામ્યપુરં વ્રજેત્ ॥ ૨,૧૬.

સત્તર દિવસ સુધી એ વાયુમાર્ગે ખેંચાય છે; અઢારમો દિવસ અને રાત આવે ત્યારે એ યમપુર પહોચે છે.

તસ્મિન્પુરવરે રમ્યે પ્રેતાનાં ચ ગણો મહાન્ । પુષ્પભદ્રા નદી તત્રન્યગ્રોધઃ પ્રિયદર્શનઃ ॥ ૨,૧૬.

એ સુંદર યમપુરમાં અનેક પ્રેત આત્માઓનો મોટો સમૂહ છે; ત્યાં પુષ્પભદ્રા નદી વહે છે અને એક સુંદર વડનું વૃક્ષ છે.

પુરે સ તત્ર વિશ્રામં પ્રાપ્યતે યમકિઙ્કરૈઃ । જાયાપુત્રાદિકં સૌખ્યં સ્મરેત્તત્ર સુદુઃ ખિતઃ ॥ ૨,૧૬.

એ શહેરમાં યમદૂતોએ એને આરામ આપ્યો છે; પણ એ ખૂબ દુઃખી થઈને પત્ની, સંતાન અને બીજા સૌના સુખ યાદ કરે છે.

રુદતે કરુણૈર્વાક્યૈ સ્તૃષાર્તઃ શ્રમપીડિતઃ । સ્વધનં સ્વકલત્રાણિ ગૃહં પુત્રાઃ સુખાનિ ચ ॥ ૨,૧૬.

એ તરસ અને થાકથી પીડાય છે, દુઃખી થઈને કરુણ શબ્દોમાં રડે છે; પોતાનું ધન, પત્ની, ઘર, સંતાન અને સુખ યાદ કરે છે.

ભૃત્યમિત્રાણિ ચાન્યચ્ચ સર્વં શોચતિ વૈ તદા । ક્ષુધાર્તસ્ય પુરે તસ્મિન્કિઙ્કરૈસ્તસ્ય ચોચ્યતે ॥ ૨,૧૬.

પછી એ પોતાના દાસ, મિત્ર અને બધું જ યાદ કરીને દુઃખ કરે છે; એ શહેરમાં, ભૂખથી પીડાતા એને યમદૂતોએ કહ્યું—

કિઙ્કરા ઊચુઃ । ક્વ ધનં ક્વ સુતા જાયા ક્વ ગૃહં ક્વ ત્વમીદૃશઃ । સ્વકર્મોપાર્જિતં ભુઙ્ક્ષ્વ ચિરં ગચ્છ મહાપથે ॥ ૨,૧૬.

યમદૂતોએ કહ્યું: તારું ધન ક્યાં છે? સંતાન ક્યાં છે? પત્ની ક્યાં છે? ઘર ક્યાં છે? અને તું આવો કેમ થયો? હવે તારે પોતાના કર્મોનું ફળ ભોગવવું છે અને લાંબો માર્ગ ચાલવો છે.

જાનાસિ શંબલવશં બલમધ્વગાનાં નો શંબલઃ પ્રયતતે પરલોકપાન્થ । ગન્તવ્યમસ્તિ તવ નિશ્ચિતમેવ તેન માર્ગેણ યત્ર ભવતઃ ક્રયવિક્રયૌ ન ॥ ૨,૧૬.

તને યમદંડની શક્તિ ખબર છે? પરલોકના પંથમાં તને કોઈ યમદૂત બચાવતો નથી. એ માર્ગે તારે જવું જ પડશે, જ્યાં તારા માટે ખરીદી કે વેચાણ કંઈ જ નથી.