ગરુડપુરાણમ્

દિનાનિ દશ પિણ્ડાંશ્ચ કુર્વન્ત્યત્ર સુતાદયઃ । પ્રત્યહં તે વિભજ્યન્તે ચતુર્ભાગાઃ ખગેશ્વર ॥ ૨,૧૫.

દસ દિવસ સુધી પુત્ર અને અન્ય લોકો પિંડ બનાવે છે; દરરોજ, પંખીઓના રાજા, એ ચાર ભાગે વહેંચાય છે.

ભાગદ્વયં તુ દેહાર્થં પ્રીતિદં ભૂતપઞ્ચકે । તૃતીયં યમદૂતાનાં ચતુર્થં ચોપજીવ્યતિ ॥ ૨,૧૫.

એમાંના બે ભાગ શરીર માટે, જે પાંચ તત્ત્વોને તૃપ્તિ આપે છે; ત્રીજો ભાગ યમદૂત માટે અને ચોથો ભાગ જીવનનિર્વાહ માટે છે.

અહોરાત્રૈસ્તુ નવભિઃ પ્રેતો નિષ્પત્તિમાપ્નુયાત્ । જન્તોર્નિષ્પન્નદેહસ્ય દશમે વલવત્ક્ષુધા ॥ ૨,૧૫.

નવ દિવસ અને રાતમાં મૃતાત્મા પૂર્ણતા પામે છે; અને દસમા દિવસે, જેનું શરીર બને છે તેને ભારે ભૂખ લાગે છે.

ન વિધિર્નૈવ મન્ત્રશ્ચ ન સ્વધાવાહનાશિષઃ । નામ ગોત્રં સમુચ્ચાર્ય યદ્દત્તં તદ્દશાહિકમ્ ॥ ૨,૧૫.

કોઈ વિધિ, મંત્ર, સ્વધાની અર્પણ કે આશીર્વાદથી નહિ, માત્ર નામ અને ગોત્ર બોલીને જે કંઈ આપવામાં આવે છે, એ દસ દિવસ સુધી જ રહે છે.

દગ્ધે દેહે પુનર્દેહમેવમુત્પદ્યતે ખગ । પ્રથમેઽહનિ યઃ પિણ્ડસ્તેન મૂર્ધા પ્રજાયતે ॥ ૨,૧૫.

જ્યારે શરીર દાઝી જાય છે ત્યારે, પંખી, નવું શરીર મળે છે; પહેલા દિવસે આપેલો પિંડ વડે માથું બને છે.

ગ્રીવા સ્કન્ધૌ દ્વિતીયે ચ તૃતીયે હૃદયં ભવેત્ । ચતુર્થેન ભવેત્પૃષ્ઠં પઞ્ચમે નાભિરેવ ચ ॥ ૨,૧૫.

બીજા દિવસે ગળું અને ખભા, ત્રીજા દિવસે હૃદય, ચોથા દિવસે પીઠ અને પાંચમા દિવસે નાભિ બને છે.

ષટ્સપ્તમે કટી ગુહ્યમૃરૂ ચાપ્યષ્ટમે તથા । તાલૂ પાદૌ ચ નવમે દશમેઽહ્નિ ક્ષુધા ભવેત્ ॥ ૨,૧૫.

છઠ્ઠા અને સાતમા દિવસે કટિ અને ગુપ્તાંગ, આઠમા દિવસે જાંઘ, નવમા દિવસે તળું અને પગ, દસમો દિવસે ભૂખ આવે છે.

દેહં પ્રાપ્તઃ ક્ષુધાવિષ્ટો ગૃહે દ્વારે ચ તિષ્ઠતિ । દશમેઽહનિ યઃ પિણ્ડસ્તં દદ્યાદામિષેણ તુ ॥ ૨,૧૫.

શરીર મળ્યા પછી ભૂખથી પીડાયેલી આત્મા ઘરના દ્વારે ઊભી રહે છે; દસમા દિવસે તેને માંસ સાથે પિંડ આપવો જોઈએ.

યતો દેહે સમુત્પન્ને પ્રેતોઽતીવ ક્ષુધાન્વિતઃ । અતસ્ત્વામિષબાહ્યેન ક્ષુધા તસ્ય ન નશ્યતિ ॥ ૨,૧૫.

શરીર મળ્યા પછી પ્રેતને ખૂબ ભૂખ લાગે છે; તેથી જો પિંડમાં માંસ ન હોય તો તેની ભૂખ ટળતી નથી.

એકાદશે દ્વાદશાહે પ્રેતો ભુઙ્ક્તે દિનદ્વયમ્ । યોષિતઃ પુરુષાસ્યાપિ પ્રેતશબ્દં સમુચ્ચરેત્ ॥ ૨,૧૫.

અગિયારમા અને બારમા દિવસે પ્રેત બે દિવસ સુધી ભોજન કરે છે; સ્ત્રી કે પુરુષ, બંને માટે 'પ્રેત' શબ્દ બોલવો જોઈએ.

દીપમન્નં જલં વસ્ત્રં યત્કિઞ્ચિદ્વસ્તુ દીયતે । પ્રેતશબ્દેન તદ્દેયં મૃસ્યાનન્દદાયકમ્ ॥ ૨,૧૫.

દીવો, અન્ન, પાણી, કપડું કે જે કંઈ આપવું હોય, તે 'પ્રેત' શબ્દ બોલીને આપવું જોઈએ; એથી પ્રેતને આનંદ મળે છે.

ત્રયોદશેઽહ્નિ સ પ્રેતો નીયતે ચ મહાપથે । પિણ્ડજં દેહમાશ્રિત્ય દિવા નક્તં બુભુક્ષિતઃ ॥ ૨,૧૫.

તેરમા દિવસે પ્રેતને પિંડથી બનેલું શરીર મળે છે અને તે દિવસ-રાત ભૂખ્યો રહી મહામાર્ગે લઈ જવામાં આવે છે.

શીતોષ્ણશઙ્કુક્રવ્યાદવહ્નિમાર્ગસ્તુ પાપિનામ્ । ક્ષુધા તૃષ્ણાત્મિકા ચૈવ સવ્વ સૌમ્યં કૃતાત્મનામ્ ॥ ૨,૧૫.

પાપીઓ માટે રસ્તો ઠંડો, ગરમ, ભાલા, જંગલી પ્રાણીઓ અને અગ્નિથી ભરેલો હોય છે, અને ભૂખ-તરસથી પીડાય છે; સજ્જનો માટે એ માર્ગ સુખદાયી હોય છે.

માર્ગે ચૈતાનિ દુઃ ખાનિ અસિપત્રવનાન્વિતે । ક્ષુત્પિપાસાર્દિતો નિત્યં યમદૃતૈઃ પ્રપીડિતઃ ॥ ૨,૧૫.

માર્ગમાં તલવાર જેવા પાંદડાવાળા વનોમાં અનેક દુઃખો છે; સતત ભૂખ અને તરસથી પીડાય છે અને યમના દૂતોએ દુઃખ આપ્યું છે.

અહન્યહનિ વૈ પ્રેતો યોજનાનાં શતદ્વયમ્ । ચત્વારિંશત્તથા સપ્ત અહોરાત્રેણ ગચ્છતિ ॥ ૨,૧૫.

પ્રેત દરરોજ બે સો સિત્તેર યોજન જેટલું અંતર એક દિવસ-રાતમાં પાર કરે છે.

ગૃહીતો યમપાશૈશ્ચ હાહેતિ રુદિતે તુ સઃ । સ્વગૃહં તુ પરિત્યજ્ય યામ્યં પુરમનુવ્રજેત્ ॥ ૨,૧૫.

યમના ફાંસાથી બંધાઈને, 'હાય હાય' રડતો, પોતાનું ઘર છોડીને યમના શહેર તરફ જાય છે.

ક્રમેણ યાતિ સ પ્રેતઃ પુરં યામ્યં શુભાશુભમ્ । અતીત્ય તાનિતાન્યેવ માર્ગે પુરવરાણિ ચ ॥ ૨,૧૫.

પ્રેત ધીમે ધીમે શુભ કે અશુભ એવા યમના શહેર તરફ જાય છે, રસ્તામાં અનેક શહેરો પસાર કરે છે.

યામ્યં સૌરિપુરં નગેન્દ્રભવનં ગન્ધર્વશૈલાગમૌ । ક્રોઞ્ચં ક્રૂરપુરં વિચિત્રભવનં બહ્વાપદં દુઃ ખદમ્ ॥ ૨,૧૫.

યમનું શહેર, સૂર્યનું શહેર, પર્વતના સ્વામીનું ઘર, ગંધર્વ પર્વતો, ક્રૌંચ, ક્રૂર શહેર, અજાયબીભર્યું ઘર, અનેક દુઃખ અને ભયથી ભરેલું શહેર—આ બધાં રસ્તામાં આવે છે.

નાનાક્રન્દપુરં સુતપ્રભવનં રૌદ્રં પયોવર્ષણં શીતાઢ્યં બહુધર્મભીતભવનં યામ્યં પુરં ચાગ્રતઃ ॥ ૨,૧૫.

ઘણા રડવાના અવાજોનું શહેર, સંતાનોનું ઘર, ભયાનક શહેર, પાણી વરસતું શહેર, ઠંડું ભરેલું શહેર, ધર્મથી ડરાવનારાંનું ઘર અને આગળ યમનું શહેર—આ બધાં મળે છે.

ત્રયોદશેઽહ્નિ સ પ્રેતો ગૃહીતો યમકિઙ્કરૈઃ । તસ્મિન્માર્ગે બ્રજત્યેકો ગૃહીત ઇવ મર્કટઃ ॥ ૨,૧૫.

તેરમા દિવસે યમના દૂતોએ પ્રેતને પકડી લીધો હોય છે; એ રસ્તે તે એકલો, વાંદરને પકડ્યા હોય એમ, જાય છે.

તથવ સ વ્રજન્માર્ગે પુત્રપુત્રેતિ ચ બ્રુવન્ । હાહેતિ ક્રન્દતે નિત્યં કીદૃશં તુ મયા કૃતમ્ ॥ ૨,૧૫.

માર્ગે જતા તે 'પુત્ર, પુત્ર' કહીને બોલાવે છે અને 'હાય હાય' રડતો રહે છે, 'હું શું કર્યું?' એમ પસ્તાવે છે.

માનુષ્યં લભ્યતે કસ્માદિતિ બ્રૂતે પ્રસર્પતિ । મહતા પુણ્યયોગેન માનુષ્યં જન્મ લભ્યતે ॥ ૨,૧૫.

માનવ જન્મ કેમ મળે છે? એ પ્રશ્ન થાય છે. મોટાં પુણ્યનાં સંચયથી જ માનવ જન્મ મળે છે.

ન તત્પ્રાપ્ય પ્રદત્તં હિ યાચકેભ્યઃ સ્વકં ધનમ્ । પરાધીનં તદભવદિતિ બ્રૂતે (રૌતિ) સગદ્ગદઃ ॥ ૨,૧૫.

એ મળ્યા પછી પણ, માંગનારને પોતાનું ધન આપ્યું નહીં; હવે દુઃખથી કહે છે કે, 'મારું બધું પરાધીન થઈ ગયું.'

કિઙ્કરૈઃ પીડ્યતેઽત્યર્થં સ્મરતે પૂર્વદૈહિકમ્ ॥ ૨,૧૫.

યમદૂતોએ બહુ દુઃખ આપતાં, એ પોતાનું પહેલાનું શરીર યાદ કરે છે.

સુખસ્ય દુઃ ખસ્ય ન કોપિ દાતા પરો દદાતીતિ કુબુદ્ધિરેષા । પુરા કૃતં કર્મ સદૈવ ભુજ્યતે દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૧૫.

સુખ કે દુઃખ આપનાર બીજું કોઈ નથી—આ ખોટી સમજ છે. માણસે પોતે જે કર્યું છે, એનું ફળ એને જ ભોગવવું પડે છે.

મયા ન દત્તં ન હુતં હુતાશને તપો ન તપ્તં હિમશૈલગહ્વરે । ન સેવિતં ગાઙ્ગમહો મહાજલં દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૧૫.

ન મેં દાન આપ્યું, ન અગ્નિમાં હોળી કરી, ન હિમાલયની ગુફામાં તપ કર્યું, ન ગંગાજળની સેવા કરી—શરીરધારી, તું જ્યાં પણ છે, તારે પોતે જે કર્યું છે એ ભોગવવું જ પડશે.

ન નિત્યદાનં ન ગાવાહ્નિકં કૃતં ન વેદદાનં ન ચ શાસ્ત્રપુસ્તકમ્ । પુરા નદૃષ્ટં ન ચ સેવિતોઽધ્વા દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૧૫.

ન રોજ દાન કર્યું, ન ગાયોની સેવા કરી, ન વેદ કે શાસ્ત્ર આપ્યા, ન પવિત્ર માર્ગો જોયા કે સેવા કરી—શરીરધારી, તું જ્યાં પણ છે, તારે પોતે જે કર્યું છે એ ભોગવવું જ પડશે.

જલાશયો નૈવ કૃતો હિ નિર્જલે મનુષ્યહેતોઃ પશુપક્ષિહેતવે । ગોતૃપ્તિહેતોર્ન કૃતં હિ ગોચરં દેહિન્ક્વચિન્નસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૧૫.

ન મેં પ્યાસી જગ્યા પર પાણીની તળાવ બનાવી, ન મનુષ્ય, પશુ કે પક્ષી માટે પાણી આપ્યું, ન ગાયોને ચારો આપ્યો—શરીરધારી, તું જ્યાં પણ છે, તારે પોતે જે કર્યું છે એ ભોગવવું જ પડશે.

મયા ન ભુક્તં પતિસઙ્ગસૌખ્યં વહ્નિપ્રવેશો ન કૃતો મૃતે સતિ । તસ્મિન્મૃતે તદ્વ્રતપાલનં વા દેહિન્ક્વચિન્નિસ્તર યત્ત્વયા કૃતમ્ ॥ ૨,૧૫.

ન મેં પતિસંગનો આનંદ માણ્યો, ન પતિના મૃત્યુ પછી અગ્નિમાં પ્રવેશ કર્યો, ન એના ગયા પછી વ્રત પાળ્યું—શરીરધારી, તું જ્યાં પણ છે, તારે પોતે જે કર્યું છે એ ભોગવવું જ પડશે.