ગરુડપુરાણમ્

ઉપસંહારકસ્તસ્માદેનં સ્વર્ગં મૃતં નય । ઇતિ ક્રવ્યાદમભ્યર્ચ્ય શરીરાહુતિમાચરેત્ ॥ ૨,૧૫.

'તમે સર્વનો અંત લાવનાર છો, તેથી આ મૃત આત્માને સ્વર્ગે લઈ જાવ.' એમ ક્રવ્યાદની પૂજા કરીને શરીરની આહુતિ આપવી જોઈએ.

અર્ધદગ્ધે તથા દેહે દદ્યાદાજ્યાહુતિં તતઃ । લોમભ્યઃ સ્વોતિવાક્યેન કુર્યાદ્ધોમં યથાવિધિ ॥ ૨,૧૫.

જ્યારે દેહ અડધો દાઝાય ત્યારે ઘીથી આહુતિ આપવી. પછી યોગ્ય મંત્રથી વાળ માટે હોમ કરવો.

ચિતામારોપ્ય તં પ્રેતં હુનેદાજ્યાહુતિં તતઃ । યમાય ચાન્તકાયેતિ મૃત્યવે બ્રહ્મણે તથા ॥ ૨,૧૫.

મૃતદેહને ચિતાએ મૂકી પછી ઘીથી આહુતિ આપવી: 'યમને, અંતકને, મૃત્યુને અને બ્રહ્માને.'

જાતવેદોમુકે દેયા એકા પ્રેતમુખે તથા । ઊર્ધ્વં તુ જ્વાલયેદ્વહ્નિં પૂર્વભાગે ચિતાં પુનઃ ॥ ૨,૧૫.

એક આહુતિ અગ્નિના મુખમાં અને એક મૃતદેહના મુખમાં આપવી. પછી અગ્નિને ઉપર તરફ પ્રજ્વલિત કરવી અને ચિતાના પૂર્વ ભાગે ફરી અગ્નિ પ્રગટાવવી.

અસ્માત્ત્વમધિજાતોસિ ત્વદયં જાયતાં પુનઃ । અસૌ સ્વર્ગાય લોકાય સ્વાહા જ્વલતિ પાવકઃ ॥ ૨,૧૫.

‘તમે અહીંથી જન્મ્યા છો; ફરીથી તમારામાંથી જન્મ થાઓ. આ અગ્નિ સ્વર્ગલોક માટે પ્રજ્વલિત થાય છે—સ્વાહા!’

એવમાજ્યાહુતિં દત્ત્વા તિલમિશ્રાં સમન્ત્રકામ્ । તતો દાહઃ પ્રકર્તવ્યઃ પુત્રેણ કિલ નિશ્ચિતમ્ ॥ ૨,૧૫.

આ રીતે તિલ સાથે ઘીનું હવન મંત્રોચ્ચાર સાથે આપ્યા પછી, પછી પુત્ર દ્વારા અંત્યક્રિયા કરવી નિશ્ચિત છે.

રોદિતવ્યં તતો ગાઢમેવં તસ્ય સુખં ભવેત્ । દાહસ્યાનન્તરં તત્ર કૃત્વા સઞ્ચયનક્રિયામ્ ॥ ૨,૧૫.

પછી, ગાઢ રડવું જોઈએ; આવું કરવાથી તેને શાંતિ મળે છે. દાહ પછી ત્યાં અવશેષો એકત્ર કરવાની વિધિ કરવી જોઈએ.

પ્રેતપિણ્ડં પ્રદદ્યાચ્ચ દાહાર્તિશમનં ખગ । તાવદ્ભૂતાઃ પ્રતીક્ષન્તે તં પ્રેતં બાન્ધવાર્થિનમ્ ॥ ૨,૧૫.

પછી, મૃતાત્માની પીડા દૂર થાય તે માટે પિંડ આપવો જોઈએ, પંખી રાજા. ત્યાં સુધી ભૂતો એ મૃતને, પોતાના સગાંની આશામાં, રાહ જુએ છે.

દાહસ્યાનન્તરં કાર્યં પુત્રૈઃ સ્નાનં સચૈલકમ્ । તિલોદકં તતો દદ્યાન્નામગોત્રેણ તિષ્ઠતુ ॥ ૨,૧૫.

દાહ પછી પુત્રોએ કપડાં પહેરીને સ્નાન કરવું. પછી, નામ અને ગોત્ર ઉચ્ચારી તિલમિશ્રિત પાણી આપવું.

તતો જનપદૈઃ સર્વૈર્દાતવ્યા કરતાલિકા । વિષ્ણુર્વિષ્ણુરિતિ બ્રૂયાદ્ગુણૈઃ પ્રેતમુદીરયેત્ ॥ ૨,૧૫.

પછી, ગામના બધા લોકો હાથ તાળી વગાડે. 'વિષ્ણુ, વિષ્ણુ' એમ બોલે અને મૃતના ગુણોનું સ્મરણ કરે.

જનાઃ સર્વે સમાસ્તસ્ય ગૃહમાગત્ય સર્વશઃ । દ્વારસ્ય દક્ષિણે ભાગે ગોમયં ગૌરસર્ષપાન્ ॥ ૨,૧૫.

બધા ભેગા થયેલા લોકો તેના ઘરમાં આવી, દરવાજાના દક્ષિણ ભાગે ગાયનું છાણ અને પીળા રાયના દાણા મૂકે.

નિધાય વરુણં દેવમન્તર્ધાય સ્વવેશ્મનિ । ભક્ષયેન્નિમ્બપત્રાણિ ઘૃતં પ્રાશ્ય ગૃહં વ્રજેત્ ॥ ૨,૧૫.

વરुण દેવને ઘરમાં સ્થાપિત કરી, પછી નીમની પત્તી ખાય, ઘી ચાખે અને પછી ઘરમાં પ્રવેશ કરે.

કેચિદ્દુગ્ધેન સિઞ્ચન્તિ ચિતાસ્થાનં ખગેશ્વર । અશ્રુપાતં ન કુર્વીત દદ્યાદસ્મૈ જલાઞ્જલીન્ ॥ ૨,૧૫.

કેટલાક લોકો ચિતાના સ્થળે દૂધ છાંટે છે, પંખીઓના રાજા. કોઈએ આંસુ નહીં વહાવા, પણ તેના માટે પાણી અર્પણ કરવું.

શ્લેષ્માશ્રુ બાન્ધવૈર્મુક્તં પ્રેતો ભુઙ્ક્તે યતોઽવશઃ । અતો ન રોદિતવ્યં હિ ક્રિયાઃ કાર્યાઃ સ્વશક્તિતઃ ॥ ૨,૧૫.

મૃતાત્મા સગાંઓના છૂટેલા કફ અને આંસુ મજબૂરીથી ગ્રહણ કરે છે; એટલે રડવું નહીં, પણ પોતાની શક્તિ પ્રમાણે વિધિ કરવી.

દુગ્ધં ચ મૃન્મયે પાત્રે તોયં દદ્યાદ્દિનત્રયમ્ । સૂર્યે ચાસ્તં ગતે તાર્ક્ષ્ય વલભ્યાં ચત્વરેઽપિ વા ॥ ૨,૧૫.

ત્રણ દિવસ સુધી માટીના વાસણમાં દૂધ અને પાણી આપવું, તાર્ણ્ય, અને જ્યારે સૂર્ય અસ્ત જાય ત્યારે, વાટકાં કે ઓટલાં પર પણ મૂકી શકાય.

બદ્ધઃ સંમૂઢહૃદયો દેહમિચ્છન્કૃતાનુગઃ । શ્મશાનં ચત્વરં ગેહં વીક્ષન્યામ્યૈઃ સ નીયતે ॥ ૨,૧૫.

મૃતાત્મા બંધાયેલો અને ગૂંચવાયેલો મનથી, શરીરની ઇચ્છા અને કર્મોમાં આસક્ત રહી, યમદૂતોએ તેને સ્મશાન, વાટકાં કે ઘરમાં લઈ જાય છે.

ગર્તે પિણ્ડા દશાહં ચ દાતવ્યાશ્ચ દિનેદિને । જલાઞ્જલીઃ પ્રદાતવ્યાઃ પ્રેતમુદ્દિશ્ય નિત્યશઃ ॥ ૨,૧૫.

દસ દિવસ સુધી દરરોજ ખાડામાં પિંડ આપવો અને સતત મૃતના નામે પાણી અર્પણ કરવું.

તાવદ્વૃદ્ધિશ્ચ કર્તવ્યા યાવત્પિણ્ડં દશાહિકમ્ । પુત્ત્રેણ હિ ક્રિયા કાર્યા ભાર્યયા તદભાવતઃ ॥ ૨,૧૫.

જ્યાં સુધી દસ દિવસનું પિંડદાન પૂરું ન થાય ત્યાં સુધી વધ કરવું. વિધિ પુત્ર દ્વારા કરવી, અને પુત્ર ન હોય તો પત્નીએ કરવી.

તદભાવે ચ શિષ્યેણ તદભાવે સહોદરઃ । શ્મશાને ચાન્યતીર્થે વા જલં પિણ્ડં ચ દાપયેત્ ॥ ૨,૧૫.

પત્ની ન હોય તો શિષ્યે, અને એ પણ ન હોય તો ભાઈએ કરવું. સ્મશાન કે અન્ય તીર્થસ્થાને પાણી અને પિંડ આપવું.

ઓદનાનિ ચ સક્તૂંશ્ચ શાકમૂલફલાદિના । પ્રથમેઽહનિ યદ્દદ્યાત્તદ્દદ્યાદુત્તરેઽહનિ ॥ ૨,૧૫.

પહેલા દિવસે જે ભાત, લોટ, શાક, મૂળ, ફળ વગેરે આપે છે, એ જ પછીના દિવસોમાં પણ આપવું.

દિનાનિ દશ પિણ્ડાંશ્ચ કુર્વન્ત્યત્ર સુતાદયઃ । પ્રત્યહં તે વિભજ્યન્તે ચતુર્ભાગાઃ ખગેશ્વર ॥ ૨,૧૫.

દસ દિવસ સુધી પુત્ર અને અન્ય લોકો પિંડ બનાવે છે; દરરોજ, પંખીઓના રાજા, એ ચાર ભાગે વહેંચાય છે.

ભાગદ્વયં તુ દેહાર્થં પ્રીતિદં ભૂતપઞ્ચકે । તૃતીયં યમદૂતાનાં ચતુર્થં ચોપજીવ્યતિ ॥ ૨,૧૫.

એમાંના બે ભાગ શરીર માટે, જે પાંચ તત્ત્વોને તૃપ્તિ આપે છે; ત્રીજો ભાગ યમદૂત માટે અને ચોથો ભાગ જીવનનિર્વાહ માટે છે.

અહોરાત્રૈસ્તુ નવભિઃ પ્રેતો નિષ્પત્તિમાપ્નુયાત્ । જન્તોર્નિષ્પન્નદેહસ્ય દશમે વલવત્ક્ષુધા ॥ ૨,૧૫.

નવ દિવસ અને રાતમાં મૃતાત્મા પૂર્ણતા પામે છે; અને દસમા દિવસે, જેનું શરીર બને છે તેને ભારે ભૂખ લાગે છે.

ન વિધિર્નૈવ મન્ત્રશ્ચ ન સ્વધાવાહનાશિષઃ । નામ ગોત્રં સમુચ્ચાર્ય યદ્દત્તં તદ્દશાહિકમ્ ॥ ૨,૧૫.

કોઈ વિધિ, મંત્ર, સ્વધાની અર્પણ કે આશીર્વાદથી નહિ, માત્ર નામ અને ગોત્ર બોલીને જે કંઈ આપવામાં આવે છે, એ દસ દિવસ સુધી જ રહે છે.

દગ્ધે દેહે પુનર્દેહમેવમુત્પદ્યતે ખગ । પ્રથમેઽહનિ યઃ પિણ્ડસ્તેન મૂર્ધા પ્રજાયતે ॥ ૨,૧૫.

જ્યારે શરીર દાઝી જાય છે ત્યારે, પંખી, નવું શરીર મળે છે; પહેલા દિવસે આપેલો પિંડ વડે માથું બને છે.

ગ્રીવા સ્કન્ધૌ દ્વિતીયે ચ તૃતીયે હૃદયં ભવેત્ । ચતુર્થેન ભવેત્પૃષ્ઠં પઞ્ચમે નાભિરેવ ચ ॥ ૨,૧૫.

બીજા દિવસે ગળું અને ખભા, ત્રીજા દિવસે હૃદય, ચોથા દિવસે પીઠ અને પાંચમા દિવસે નાભિ બને છે.

ષટ્સપ્તમે કટી ગુહ્યમૃરૂ ચાપ્યષ્ટમે તથા । તાલૂ પાદૌ ચ નવમે દશમેઽહ્નિ ક્ષુધા ભવેત્ ॥ ૨,૧૫.

છઠ્ઠા અને સાતમા દિવસે કટિ અને ગુપ્તાંગ, આઠમા દિવસે જાંઘ, નવમા દિવસે તળું અને પગ, દસમો દિવસે ભૂખ આવે છે.

દેહં પ્રાપ્તઃ ક્ષુધાવિષ્ટો ગૃહે દ્વારે ચ તિષ્ઠતિ । દશમેઽહનિ યઃ પિણ્ડસ્તં દદ્યાદામિષેણ તુ ॥ ૨,૧૫.

શરીર મળ્યા પછી ભૂખથી પીડાયેલી આત્મા ઘરના દ્વારે ઊભી રહે છે; દસમા દિવસે તેને માંસ સાથે પિંડ આપવો જોઈએ.

યતો દેહે સમુત્પન્ને પ્રેતોઽતીવ ક્ષુધાન્વિતઃ । અતસ્ત્વામિષબાહ્યેન ક્ષુધા તસ્ય ન નશ્યતિ ॥ ૨,૧૫.

શરીર મળ્યા પછી પ્રેતને ખૂબ ભૂખ લાગે છે; તેથી જો પિંડમાં માંસ ન હોય તો તેની ભૂખ ટળતી નથી.