ગરુડપુરાણમ્

ન ચોપઘાતં કુર્વન્તિ ભૂતાદ્યા દેવયોનયઃ । વિશ્રામે ભૂતસંજ્ઞોઽયં તેન તત્ર પ્રદાપયેત્ ॥ ૨,૧૫.

આ પછી ભૂતાદિ દેવયોનિ વાળા પ્રાણીઓ કોઈ નુકસાન કરતાં નથી. આરામની જગ્યા પર 'ભૂત' નામે પિંડ આપવો જોઈએ.

પિશાચા રાક્ષસા યક્ષા યે ચાન્યે દિશિ વાસિનઃ । તસ્ય હોતવ્યદેહસ્યનૈવાયોગ્યત્વકારકાઃ ॥ ૨,૧૫.

પિશાચ, રાક્ષસ, યક્ષ અને દિશાઓમાં રહેતા બીજાં પ્રાણીઓ મૃતદેહને અયોગ્ય નથી બનાવતાં.

ચિતાપિણ્ઢપ્રભૃતિતઃ પ્રેતત્વમુપજાયતે । ચિતાયાં સાધકં નામ વદન્ત્યેકે ખગેશ્વર ॥ ૨,૧૫.

ચિતાપિંડ અને આવા અન્ય કર્મોથી પ્રેત અવસ્થા આવે છે. કેટલાક લોકો ચિતાએ આપેલા પિંડને 'સાધક' કહે છે, હે ખગરાજ!

કેચિત્તં પ્રેતમેવાહુર્યથા કલ્પવિદો બુધાઃ । તદાદિ તત્રતત્રાપિ પ્રેતનામ્ના પ્રદીયતે ॥ ૨,૧૫.

કેટલાક તેને 'પ્રેત' પણ કહે છે, જેમ વિધિ જાણનારા પંડિતો કહે છે. ત્યારથી વિવિધ સ્થળે 'પ્રેત' નામે પિંડ આપવામાં આવે છે.

ઇત્યેવં પઞ્ચભિઃ પિણ્ડૈઃ શવસ્યાહુતિયોગ્યતા । અન્યથા ચોપઘાતાય પૂર્વોક્તાસ્તે ભવન્તિ હિ ॥ ૨,૧૫.

આ રીતે પાંચ પિંડ આપવાથી શવ યજ્ઞ માટે યોગ્ય બને છે. નહીં તો, અગાઉ જણાવ્યા મુજબ, એ પ્રાણીઓ નુકસાન કરે છે.

ઉત્ક્રામે પ્રથમં પિણ્ડં તથા ચાર્ધપયેપિ ચ । ચિતાયાં તુ તૃતીયં સ્યાત્ત્રયઃ પિણ્ડાશ્ચ કલ્પિતાઃ ॥ ૨,૧૫.

પ્રથમ પિંડ ઉત્ક્રમણ સ્થળે, બીજું અડધા રસ્તે અને ત્રીજું ચિતાએ આપવું જોઈએ. આમ ત્રણ પિંડ નિર્ધારિત છે.

વિધાતા પ્રથમે પિણ્ડે દ્વિતીયે ગરુડધ્વજઃ । તૃતીયે યમદૂતાશ્ચ પ્રયોગઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ ૨,૧૫.

પ્રથમ પિંડમાં વિધાતા, બીજા પિંડમાં ગરુડધ્વજ અને ત્રીજા પિંડમાં યમદૂતોને સ્મરણ કરવામાં આવે છે.

દત્તે તૃતીયે પિણ્ડેઽસ્મિન્દેહદોષૈઃ પ્રમુચ્યતે । આધારભૂતજીવશ્ચજ્વલનૈર્જ્વાલયેચ્ચિતામ્ ॥ ૨,૧૫.

આ ત્રીજો પિંડ આપ્યા પછી જીવ દેહના દોષોથી મુક્ત થાય છે. પછી આધારરૂપ જીવએ અગ્નિથી ચિતાને પ્રજ્વલિત કરવી જોઈએ.

સંમૃજ્ય ચોપલિપ્યાથ ઉલ્લિખ્યોદ્ધૃત્ય વેદિકામ્ । અભ્યુક્ષ્યોપસમાધાય વહ્નિં તત્રઃ વિધાનતઃ ॥ ૨,૧૫.

સૌપ્રથમ ચિતા સાફ કરી, લિપાઈ કરીને, ચિહ્નો દોરી, ચિતાને ઊંચી બનાવી, પાણી છાંટી અને વિધિ પ્રમાણે અગ્નિ સ્થાપિત કરવી જોઈએ.

પુષ્પાક્ષતૈશ્ચ સમ્પૂજ્ય દેવં ક્રવ્યાદસંજ્ઞકમ્ । ત્વં ભૂતકૃજ્જગદ્યોને ત્વં લોકપરિપાલકઃ ॥ ૨,૧૫.

પુષ્પ અને અક્ષતથી ક્રવ્યાદ દેવતાની પૂજા કરીને કહેવું: 'તમે ભૂતોના સર્જનહાર, જગતના મૂળ અને લોકના રક્ષક છો.'

ઉપસંહારકસ્તસ્માદેનં સ્વર્ગં મૃતં નય । ઇતિ ક્રવ્યાદમભ્યર્ચ્ય શરીરાહુતિમાચરેત્ ॥ ૨,૧૫.

'તમે સર્વનો અંત લાવનાર છો, તેથી આ મૃત આત્માને સ્વર્ગે લઈ જાવ.' એમ ક્રવ્યાદની પૂજા કરીને શરીરની આહુતિ આપવી જોઈએ.

અર્ધદગ્ધે તથા દેહે દદ્યાદાજ્યાહુતિં તતઃ । લોમભ્યઃ સ્વોતિવાક્યેન કુર્યાદ્ધોમં યથાવિધિ ॥ ૨,૧૫.

જ્યારે દેહ અડધો દાઝાય ત્યારે ઘીથી આહુતિ આપવી. પછી યોગ્ય મંત્રથી વાળ માટે હોમ કરવો.

ચિતામારોપ્ય તં પ્રેતં હુનેદાજ્યાહુતિં તતઃ । યમાય ચાન્તકાયેતિ મૃત્યવે બ્રહ્મણે તથા ॥ ૨,૧૫.

મૃતદેહને ચિતાએ મૂકી પછી ઘીથી આહુતિ આપવી: 'યમને, અંતકને, મૃત્યુને અને બ્રહ્માને.'

જાતવેદોમુકે દેયા એકા પ્રેતમુખે તથા । ઊર્ધ્વં તુ જ્વાલયેદ્વહ્નિં પૂર્વભાગે ચિતાં પુનઃ ॥ ૨,૧૫.

એક આહુતિ અગ્નિના મુખમાં અને એક મૃતદેહના મુખમાં આપવી. પછી અગ્નિને ઉપર તરફ પ્રજ્વલિત કરવી અને ચિતાના પૂર્વ ભાગે ફરી અગ્નિ પ્રગટાવવી.

અસ્માત્ત્વમધિજાતોસિ ત્વદયં જાયતાં પુનઃ । અસૌ સ્વર્ગાય લોકાય સ્વાહા જ્વલતિ પાવકઃ ॥ ૨,૧૫.

‘તમે અહીંથી જન્મ્યા છો; ફરીથી તમારામાંથી જન્મ થાઓ. આ અગ્નિ સ્વર્ગલોક માટે પ્રજ્વલિત થાય છે—સ્વાહા!’

એવમાજ્યાહુતિં દત્ત્વા તિલમિશ્રાં સમન્ત્રકામ્ । તતો દાહઃ પ્રકર્તવ્યઃ પુત્રેણ કિલ નિશ્ચિતમ્ ॥ ૨,૧૫.

આ રીતે તિલ સાથે ઘીનું હવન મંત્રોચ્ચાર સાથે આપ્યા પછી, પછી પુત્ર દ્વારા અંત્યક્રિયા કરવી નિશ્ચિત છે.

રોદિતવ્યં તતો ગાઢમેવં તસ્ય સુખં ભવેત્ । દાહસ્યાનન્તરં તત્ર કૃત્વા સઞ્ચયનક્રિયામ્ ॥ ૨,૧૫.

પછી, ગાઢ રડવું જોઈએ; આવું કરવાથી તેને શાંતિ મળે છે. દાહ પછી ત્યાં અવશેષો એકત્ર કરવાની વિધિ કરવી જોઈએ.

પ્રેતપિણ્ડં પ્રદદ્યાચ્ચ દાહાર્તિશમનં ખગ । તાવદ્ભૂતાઃ પ્રતીક્ષન્તે તં પ્રેતં બાન્ધવાર્થિનમ્ ॥ ૨,૧૫.

પછી, મૃતાત્માની પીડા દૂર થાય તે માટે પિંડ આપવો જોઈએ, પંખી રાજા. ત્યાં સુધી ભૂતો એ મૃતને, પોતાના સગાંની આશામાં, રાહ જુએ છે.

દાહસ્યાનન્તરં કાર્યં પુત્રૈઃ સ્નાનં સચૈલકમ્ । તિલોદકં તતો દદ્યાન્નામગોત્રેણ તિષ્ઠતુ ॥ ૨,૧૫.

દાહ પછી પુત્રોએ કપડાં પહેરીને સ્નાન કરવું. પછી, નામ અને ગોત્ર ઉચ્ચારી તિલમિશ્રિત પાણી આપવું.

તતો જનપદૈઃ સર્વૈર્દાતવ્યા કરતાલિકા । વિષ્ણુર્વિષ્ણુરિતિ બ્રૂયાદ્ગુણૈઃ પ્રેતમુદીરયેત્ ॥ ૨,૧૫.

પછી, ગામના બધા લોકો હાથ તાળી વગાડે. 'વિષ્ણુ, વિષ્ણુ' એમ બોલે અને મૃતના ગુણોનું સ્મરણ કરે.

જનાઃ સર્વે સમાસ્તસ્ય ગૃહમાગત્ય સર્વશઃ । દ્વારસ્ય દક્ષિણે ભાગે ગોમયં ગૌરસર્ષપાન્ ॥ ૨,૧૫.

બધા ભેગા થયેલા લોકો તેના ઘરમાં આવી, દરવાજાના દક્ષિણ ભાગે ગાયનું છાણ અને પીળા રાયના દાણા મૂકે.

નિધાય વરુણં દેવમન્તર્ધાય સ્વવેશ્મનિ । ભક્ષયેન્નિમ્બપત્રાણિ ઘૃતં પ્રાશ્ય ગૃહં વ્રજેત્ ॥ ૨,૧૫.

વરुण દેવને ઘરમાં સ્થાપિત કરી, પછી નીમની પત્તી ખાય, ઘી ચાખે અને પછી ઘરમાં પ્રવેશ કરે.

કેચિદ્દુગ્ધેન સિઞ્ચન્તિ ચિતાસ્થાનં ખગેશ્વર । અશ્રુપાતં ન કુર્વીત દદ્યાદસ્મૈ જલાઞ્જલીન્ ॥ ૨,૧૫.

કેટલાક લોકો ચિતાના સ્થળે દૂધ છાંટે છે, પંખીઓના રાજા. કોઈએ આંસુ નહીં વહાવા, પણ તેના માટે પાણી અર્પણ કરવું.

શ્લેષ્માશ્રુ બાન્ધવૈર્મુક્તં પ્રેતો ભુઙ્ક્તે યતોઽવશઃ । અતો ન રોદિતવ્યં હિ ક્રિયાઃ કાર્યાઃ સ્વશક્તિતઃ ॥ ૨,૧૫.

મૃતાત્મા સગાંઓના છૂટેલા કફ અને આંસુ મજબૂરીથી ગ્રહણ કરે છે; એટલે રડવું નહીં, પણ પોતાની શક્તિ પ્રમાણે વિધિ કરવી.

દુગ્ધં ચ મૃન્મયે પાત્રે તોયં દદ્યાદ્દિનત્રયમ્ । સૂર્યે ચાસ્તં ગતે તાર્ક્ષ્ય વલભ્યાં ચત્વરેઽપિ વા ॥ ૨,૧૫.

ત્રણ દિવસ સુધી માટીના વાસણમાં દૂધ અને પાણી આપવું, તાર્ણ્ય, અને જ્યારે સૂર્ય અસ્ત જાય ત્યારે, વાટકાં કે ઓટલાં પર પણ મૂકી શકાય.

બદ્ધઃ સંમૂઢહૃદયો દેહમિચ્છન્કૃતાનુગઃ । શ્મશાનં ચત્વરં ગેહં વીક્ષન્યામ્યૈઃ સ નીયતે ॥ ૨,૧૫.

મૃતાત્મા બંધાયેલો અને ગૂંચવાયેલો મનથી, શરીરની ઇચ્છા અને કર્મોમાં આસક્ત રહી, યમદૂતોએ તેને સ્મશાન, વાટકાં કે ઘરમાં લઈ જાય છે.

ગર્તે પિણ્ડા દશાહં ચ દાતવ્યાશ્ચ દિનેદિને । જલાઞ્જલીઃ પ્રદાતવ્યાઃ પ્રેતમુદ્દિશ્ય નિત્યશઃ ॥ ૨,૧૫.

દસ દિવસ સુધી દરરોજ ખાડામાં પિંડ આપવો અને સતત મૃતના નામે પાણી અર્પણ કરવું.

તાવદ્વૃદ્ધિશ્ચ કર્તવ્યા યાવત્પિણ્ડં દશાહિકમ્ । પુત્ત્રેણ હિ ક્રિયા કાર્યા ભાર્યયા તદભાવતઃ ॥ ૨,૧૫.

જ્યાં સુધી દસ દિવસનું પિંડદાન પૂરું ન થાય ત્યાં સુધી વધ કરવું. વિધિ પુત્ર દ્વારા કરવી, અને પુત્ર ન હોય તો પત્નીએ કરવી.

તદભાવે ચ શિષ્યેણ તદભાવે સહોદરઃ । શ્મશાને ચાન્યતીર્થે વા જલં પિણ્ડં ચ દાપયેત્ ॥ ૨,૧૫.

પત્ની ન હોય તો શિષ્યે, અને એ પણ ન હોય તો ભાઈએ કરવું. સ્મશાન કે અન્ય તીર્થસ્થાને પાણી અને પિંડ આપવું.