ગરુડપુરાણમ્

કો ગર્વઃ ક્રિયતે તાર્ક્ષ્ય ક્ષણવિધ્વંસિભિર્નરૈઃ । દાનં વિત્તાદૃતા વાચઃ કીર્તિધર્મૌ તથાયુષઃ ॥ ૨,૧૫.

હે તાર્ખ્ષ્ય, ક્ષણમાં નાશ પામતા મનુષ્યોને શું ગર્વ? દાન, ધન, વાણી, કીર્તિ, ધર્મ અને આયુષ્ય બધું દાન પર આધાર રાખે છે.

પરોપકરણં કાયાદસતઃ સારમુદ્ધૃતમ્ । તસ્યૈવં નીયમાનસ્ય દૂતાઃ સન્તર્જયન્તિ હિ ॥ ૨,૧૫.

દુષ્ટના શરીરમાંથી ફક્ત પરોપકારના સારા કર્મોનું સાર કાઢવામાં આવે છે; જ્યારે તેને લઈ જાય છે ત્યારે દૂતોએ વારંવાર ડરાવતો રહે છે.

દર્શયન્તો ભયં તીવ્રં નરકાય પુનઃ પુનઃ । શીઘ્રં પ્રચલ દુષ્ટાત્મન્ ગતોઽસિત્વં યમાલયે ॥ ૨,૧૫.

દૂતોએ તેને વારંવાર નરકનો ભારે ભય બતાવીને કહે છે: 'દુષ્ટ આત્મા, ઝડપથી ચાલ, તું યમલોકમાં આવી ગયો છે.'

કુંભીપાકાદિનરકાંસ્ત્વાં નેષ્યામશ્ચ મા ચિરમ્ । એવં વાચસ્તદા શૃણ્વન્બન્ધૂનાં રુદિતં તથા ॥ ૨,૧૫.

'અમે તને કુંભીપાક જેવા નરકમાં જલ્દી લઈ જઈશું, મોડું કરશો નહીં.' એ વચન સાંભળીને તે પોતાના સંબંધીઓનું રડવું પણ સાંભળે છે.

ઉચ્ચૈર્હાહેતિ વિલપન્નીયતે યમકિઙ્કરૈઃ । સ્થાને શ્રાદ્ધં પ્રકુર્વીત તથા ચેકાદશેઽહનિ ॥ ૨,૧૫.

યમના દૂતોએ તેને 'હા હા' કહીને ઉંચા અવાજે રડતો લઈ જાય છે; એ સમયે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ અને અગિયારસે પણ કરવું જોઈએ.

મૃસ્યોત્ક્રાન્તિસમયાત્ષટ્પિણ્ડાન્ક્રમશો દદેત્ । મૃતસ્થાને તથા દ્વારે ચત્વરે તાર્ક્ષ્ય કારણાત્ ॥ ૨,૧૫.

મૃત્યુ સમયે, ક્રમશઃ છ પિંડ આપવાના હોય છે; મૃત્યુના સ્થાન પર, બારણે અને ચોરાસ્તા પર, હે તાર્ખ્ષ્ય, એ માટે.

વિશ્રામે કાષ્ઠચયને તથા સઞ્ચયને ચ ષટ્ । શૃણુ તત્કારણં તાર્ક્ષ્ય ષટ્પિણ્ડપરિકલ્પને ॥ ૨,૧૫.

વિશ્રામ સ્થળે, લાકડાની ચિત પર અને એકઠા કરવાના સ્થળે પણ છ પિંડ આપવાના છે; હે તાર્ખ્ષ્ય, છ પિંડ આપવાની કારણ પણ સાંભળ.

મૃતસ્થાને શવો નામ તેન નામ્ના પ્રદીયતે । તેન દત્તેન તૃપ્યન્તિ ગૃહવાસ્ત્વધિદેવતાઃ ॥ ૨,૧૫.

મરણ થયેલા સ્થળે 'શવ' નામે એક દાન આપવામાં આવે છે. એ દાનથી ઘરનાં વાસ્તુદેવતાઓ અને રક્ષક દેવતાઓ સંતોષ પામે છે.

તેન ભૂમિર્ભવેત્તુષ્ટાતદધિષ્ઠાતૃદેવતા । દ્વારે તુ પિણ્ડં દેયં ચ પાન્થમિત્યભિધાય તુ ॥ ૨,૧૫.

એ દાનથી ધરતી અને એની અધિષ્ઠાત્રી દેવતા પ્રસન્ન થાય છે. ઘરના દ્વારે 'પાંથ' નામે એક પિંડ આપવો જોઈએ.

દત્તેન તેન પ્રીણન્તિ દ્વારસ્થા ગૃહદેવતાઃ । ચત્વરે ખેચરો નામ તમુદ્દિશ્ય પ્રદાપયેત્ ॥ ૨,૧૫.

આ રીતે આપેલા દાનથી ઘરના દ્વારે રહેનારા દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે. ચૌકમાં 'ખેચર' નામે પિંડ આપવો જોઈએ.

ન ચોપઘાતં કુર્વન્તિ ભૂતાદ્યા દેવયોનયઃ । વિશ્રામે ભૂતસંજ્ઞોઽયં તેન તત્ર પ્રદાપયેત્ ॥ ૨,૧૫.

આ પછી ભૂતાદિ દેવયોનિ વાળા પ્રાણીઓ કોઈ નુકસાન કરતાં નથી. આરામની જગ્યા પર 'ભૂત' નામે પિંડ આપવો જોઈએ.

પિશાચા રાક્ષસા યક્ષા યે ચાન્યે દિશિ વાસિનઃ । તસ્ય હોતવ્યદેહસ્યનૈવાયોગ્યત્વકારકાઃ ॥ ૨,૧૫.

પિશાચ, રાક્ષસ, યક્ષ અને દિશાઓમાં રહેતા બીજાં પ્રાણીઓ મૃતદેહને અયોગ્ય નથી બનાવતાં.

ચિતાપિણ્ઢપ્રભૃતિતઃ પ્રેતત્વમુપજાયતે । ચિતાયાં સાધકં નામ વદન્ત્યેકે ખગેશ્વર ॥ ૨,૧૫.

ચિતાપિંડ અને આવા અન્ય કર્મોથી પ્રેત અવસ્થા આવે છે. કેટલાક લોકો ચિતાએ આપેલા પિંડને 'સાધક' કહે છે, હે ખગરાજ!

કેચિત્તં પ્રેતમેવાહુર્યથા કલ્પવિદો બુધાઃ । તદાદિ તત્રતત્રાપિ પ્રેતનામ્ના પ્રદીયતે ॥ ૨,૧૫.

કેટલાક તેને 'પ્રેત' પણ કહે છે, જેમ વિધિ જાણનારા પંડિતો કહે છે. ત્યારથી વિવિધ સ્થળે 'પ્રેત' નામે પિંડ આપવામાં આવે છે.

ઇત્યેવં પઞ્ચભિઃ પિણ્ડૈઃ શવસ્યાહુતિયોગ્યતા । અન્યથા ચોપઘાતાય પૂર્વોક્તાસ્તે ભવન્તિ હિ ॥ ૨,૧૫.

આ રીતે પાંચ પિંડ આપવાથી શવ યજ્ઞ માટે યોગ્ય બને છે. નહીં તો, અગાઉ જણાવ્યા મુજબ, એ પ્રાણીઓ નુકસાન કરે છે.

ઉત્ક્રામે પ્રથમં પિણ્ડં તથા ચાર્ધપયેપિ ચ । ચિતાયાં તુ તૃતીયં સ્યાત્ત્રયઃ પિણ્ડાશ્ચ કલ્પિતાઃ ॥ ૨,૧૫.

પ્રથમ પિંડ ઉત્ક્રમણ સ્થળે, બીજું અડધા રસ્તે અને ત્રીજું ચિતાએ આપવું જોઈએ. આમ ત્રણ પિંડ નિર્ધારિત છે.

વિધાતા પ્રથમે પિણ્ડે દ્વિતીયે ગરુડધ્વજઃ । તૃતીયે યમદૂતાશ્ચ પ્રયોગઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ ૨,૧૫.

પ્રથમ પિંડમાં વિધાતા, બીજા પિંડમાં ગરુડધ્વજ અને ત્રીજા પિંડમાં યમદૂતોને સ્મરણ કરવામાં આવે છે.

દત્તે તૃતીયે પિણ્ડેઽસ્મિન્દેહદોષૈઃ પ્રમુચ્યતે । આધારભૂતજીવશ્ચજ્વલનૈર્જ્વાલયેચ્ચિતામ્ ॥ ૨,૧૫.

આ ત્રીજો પિંડ આપ્યા પછી જીવ દેહના દોષોથી મુક્ત થાય છે. પછી આધારરૂપ જીવએ અગ્નિથી ચિતાને પ્રજ્વલિત કરવી જોઈએ.

સંમૃજ્ય ચોપલિપ્યાથ ઉલ્લિખ્યોદ્ધૃત્ય વેદિકામ્ । અભ્યુક્ષ્યોપસમાધાય વહ્નિં તત્રઃ વિધાનતઃ ॥ ૨,૧૫.

સૌપ્રથમ ચિતા સાફ કરી, લિપાઈ કરીને, ચિહ્નો દોરી, ચિતાને ઊંચી બનાવી, પાણી છાંટી અને વિધિ પ્રમાણે અગ્નિ સ્થાપિત કરવી જોઈએ.

પુષ્પાક્ષતૈશ્ચ સમ્પૂજ્ય દેવં ક્રવ્યાદસંજ્ઞકમ્ । ત્વં ભૂતકૃજ્જગદ્યોને ત્વં લોકપરિપાલકઃ ॥ ૨,૧૫.

પુષ્પ અને અક્ષતથી ક્રવ્યાદ દેવતાની પૂજા કરીને કહેવું: 'તમે ભૂતોના સર્જનહાર, જગતના મૂળ અને લોકના રક્ષક છો.'

ઉપસંહારકસ્તસ્માદેનં સ્વર્ગં મૃતં નય । ઇતિ ક્રવ્યાદમભ્યર્ચ્ય શરીરાહુતિમાચરેત્ ॥ ૨,૧૫.

'તમે સર્વનો અંત લાવનાર છો, તેથી આ મૃત આત્માને સ્વર્ગે લઈ જાવ.' એમ ક્રવ્યાદની પૂજા કરીને શરીરની આહુતિ આપવી જોઈએ.

અર્ધદગ્ધે તથા દેહે દદ્યાદાજ્યાહુતિં તતઃ । લોમભ્યઃ સ્વોતિવાક્યેન કુર્યાદ્ધોમં યથાવિધિ ॥ ૨,૧૫.

જ્યારે દેહ અડધો દાઝાય ત્યારે ઘીથી આહુતિ આપવી. પછી યોગ્ય મંત્રથી વાળ માટે હોમ કરવો.

ચિતામારોપ્ય તં પ્રેતં હુનેદાજ્યાહુતિં તતઃ । યમાય ચાન્તકાયેતિ મૃત્યવે બ્રહ્મણે તથા ॥ ૨,૧૫.

મૃતદેહને ચિતાએ મૂકી પછી ઘીથી આહુતિ આપવી: 'યમને, અંતકને, મૃત્યુને અને બ્રહ્માને.'

જાતવેદોમુકે દેયા એકા પ્રેતમુખે તથા । ઊર્ધ્વં તુ જ્વાલયેદ્વહ્નિં પૂર્વભાગે ચિતાં પુનઃ ॥ ૨,૧૫.

એક આહુતિ અગ્નિના મુખમાં અને એક મૃતદેહના મુખમાં આપવી. પછી અગ્નિને ઉપર તરફ પ્રજ્વલિત કરવી અને ચિતાના પૂર્વ ભાગે ફરી અગ્નિ પ્રગટાવવી.

અસ્માત્ત્વમધિજાતોસિ ત્વદયં જાયતાં પુનઃ । અસૌ સ્વર્ગાય લોકાય સ્વાહા જ્વલતિ પાવકઃ ॥ ૨,૧૫.

‘તમે અહીંથી જન્મ્યા છો; ફરીથી તમારામાંથી જન્મ થાઓ. આ અગ્નિ સ્વર્ગલોક માટે પ્રજ્વલિત થાય છે—સ્વાહા!’

એવમાજ્યાહુતિં દત્ત્વા તિલમિશ્રાં સમન્ત્રકામ્ । તતો દાહઃ પ્રકર્તવ્યઃ પુત્રેણ કિલ નિશ્ચિતમ્ ॥ ૨,૧૫.

આ રીતે તિલ સાથે ઘીનું હવન મંત્રોચ્ચાર સાથે આપ્યા પછી, પછી પુત્ર દ્વારા અંત્યક્રિયા કરવી નિશ્ચિત છે.

રોદિતવ્યં તતો ગાઢમેવં તસ્ય સુખં ભવેત્ । દાહસ્યાનન્તરં તત્ર કૃત્વા સઞ્ચયનક્રિયામ્ ॥ ૨,૧૫.

પછી, ગાઢ રડવું જોઈએ; આવું કરવાથી તેને શાંતિ મળે છે. દાહ પછી ત્યાં અવશેષો એકત્ર કરવાની વિધિ કરવી જોઈએ.

પ્રેતપિણ્ડં પ્રદદ્યાચ્ચ દાહાર્તિશમનં ખગ । તાવદ્ભૂતાઃ પ્રતીક્ષન્તે તં પ્રેતં બાન્ધવાર્થિનમ્ ॥ ૨,૧૫.

પછી, મૃતાત્માની પીડા દૂર થાય તે માટે પિંડ આપવો જોઈએ, પંખી રાજા. ત્યાં સુધી ભૂતો એ મૃતને, પોતાના સગાંની આશામાં, રાહ જુએ છે.

દાહસ્યાનન્તરં કાર્યં પુત્રૈઃ સ્નાનં સચૈલકમ્ । તિલોદકં તતો દદ્યાન્નામગોત્રેણ તિષ્ઠતુ ॥ ૨,૧૫.

દાહ પછી પુત્રોએ કપડાં પહેરીને સ્નાન કરવું. પછી, નામ અને ગોત્ર ઉચ્ચારી તિલમિશ્રિત પાણી આપવું.