ગરુડપુરાણમ્

પ્રચલન્તિ તતઃ પ્રાણા યામ્યૈર્નિકટવર્તિભિઃ । એકીભૂતં જગત્પશ્યેદ્દૈવી દૃષ્ટિઃ પ્રજાયતે ॥ ૨,૧૫.

ત્યાં પછી પ્રાણો યમના દૂતોથી ઘેરાઈને દેહ છોડે છે; અને એક દિવ્ય દૃષ્ટિથી આખું જગત એકરૂપ દેખાય છે.

બીભત્સં દારુણં રૂપં પ્રણૈઃ કણ્ઠં સમાશ્રિતૈઃ । ફેનમુદ્ગિરતે કોપિ મુખં લાલાકુલં ભવેત્ ॥ ૨,૧૫.

ત્યારે ભયાનક અને ડરામણું રૂપ દેખાય છે; શ્વાસ ગળામાં અટવાઈ જાય છે, મોઢામાંથી ફેન નીકળે છે અને મોઢું લાળથી ભરાઈ જાય છે.

દુરાત્માનશ્ચ તાડ્યન્તે કિઙ્કરૈઃ પાશબન્ધનૈઃ । સુખેન કૃતિનસ્તત્ર નીયન્તે નાકનાયકૈઃ ॥ ૨,૧૫.

દુષ્ટને યમના દૂતોએ દોરડાથી બાંધીને માર મારવામાં આવે છે; અને સારા માણસોને સ્વર્ગના દેવદૂતોએ આનંદથી લઈ જાય છે.

દુઃ ખેન પાપિનો યાન્તિ યમમાર્ગે ચ દુર્ગમે । યમશ્ચતુર્ભુજો ભૂત્વા શઙ્ખચક્રગદાદિભૃત્ ॥ ૨,૧૫.

પાપી લોકો મુશ્કેલીથી યમના કઠિન માર્ગે જાય છે; યમરાજ ચાર હાથવાળા, શંખ, ચક્ર, ગદા વગેરે ધારણ કરીને દેખાય છે.

પુણ્યકર્મરતાન્સમ્યક્શુભાન્મિત્રવદાચરેત્ । આહૂય પાપિનઃ સર્વાન્યમો દણ્ડેન રજ્જયેત્ ॥ ૨,૧૫.

જે લોકો સારા કામમાં લાગેલા હોય છે, તેમને યમરાજ મિત્રની જેમ પ્રેમથી વર્તે છે; પણ બધા પાપીઓને બોલાવીને દંડથી કાબૂમાં રાખે છે.

પ્રલયામ્બુદનિર્ઘોષસ્ત્વઞ્જનાદ્રિસમપ્રભઃ । મહિષસ્થો દુરારાધ્યો વિદ્યુત્તેજઃ સમદ્યુતિઃ ॥ ૨,૧૫.

યમરાજનું ગર્જન વાદળના ગાજ જેવું છે, કાળાં અંજના પર્વત જેવું તેજ છે, મહિષ પર સવાર છે, દુર્લભ છે અને વીજળી જેવું તેજ ધરાવે છે.

યોજનત્રયવિસ્તારદેહો રૌદ્રોઽતિભીષણઃ । લોહદણ્ડધરો ભીમઃ પાશપાણિર્દુરાકૃતિઃ ॥ ૨,૧૫.

યમરાજનું શરીર ત્રણ યોજન જેટલું વિશાળ છે, ખૂબ જ ભયાનક છે; હાથમાં લોખંડની લાઠી છે, પાશ છે અને રૂપ પણ ડરામણું છે.

વક્રનેત્રોઽતિભયદો દર્શનં યાતિ પાપિનામ્ । અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો હાહા કુર્વન્ કલેવરાત્ ॥ ૨,૧૫.

યમરાજની વાંકી આંખો પાપીઓને જોઈને ભારે ડર પેદા કરે છે; ત્યારે માણસ અંગૂઠા જેટલો નાનો થઈને 'હા હા' કહીને દેહ છોડે છે.

તદૈવ નીયતે દૂતૈર્યામ્યૈર્વોક્ષન્સ્વકં ગૃહમ્ । નિર્વિચેષ્ટં શરીરં તુ પ્રાણૈર્મુક્તં જુગુપ્સિતમ્ ॥ ૨,૧૫.

એ સમયે યમના દૂતોએ તેને તેની જ ઘર છોડાવી લઈ જાય છે; દેહમાંથી પ્રાણો નીકળી જાય છે અને એ શરીર અપ્રિય બની જાય છે.

અસ્પૃશ્યં જાયતે તૂર્ણં દુર્ગન્ધં સર્વનિન્દિતમ્ । ત્રિધાવસ્થા હિ દેહસ્ય કૃમિવિડ્મસ્મસંજ્ઞિતા ॥ ૨,૧૫.

આ દેહ તરત અસ્પર્શ્ય, દુર્ગંધયુક્ત અને બધાને નાપસંદ બની જાય છે; દેહની ત્રણ અવસ્થાઓ છે: કીડી, મલ અને રાખ.

કો ગર્વઃ ક્રિયતે તાર્ક્ષ્ય ક્ષણવિધ્વંસિભિર્નરૈઃ । દાનં વિત્તાદૃતા વાચઃ કીર્તિધર્મૌ તથાયુષઃ ॥ ૨,૧૫.

હે તાર્ખ્ષ્ય, ક્ષણમાં નાશ પામતા મનુષ્યોને શું ગર્વ? દાન, ધન, વાણી, કીર્તિ, ધર્મ અને આયુષ્ય બધું દાન પર આધાર રાખે છે.

પરોપકરણં કાયાદસતઃ સારમુદ્ધૃતમ્ । તસ્યૈવં નીયમાનસ્ય દૂતાઃ સન્તર્જયન્તિ હિ ॥ ૨,૧૫.

દુષ્ટના શરીરમાંથી ફક્ત પરોપકારના સારા કર્મોનું સાર કાઢવામાં આવે છે; જ્યારે તેને લઈ જાય છે ત્યારે દૂતોએ વારંવાર ડરાવતો રહે છે.

દર્શયન્તો ભયં તીવ્રં નરકાય પુનઃ પુનઃ । શીઘ્રં પ્રચલ દુષ્ટાત્મન્ ગતોઽસિત્વં યમાલયે ॥ ૨,૧૫.

દૂતોએ તેને વારંવાર નરકનો ભારે ભય બતાવીને કહે છે: 'દુષ્ટ આત્મા, ઝડપથી ચાલ, તું યમલોકમાં આવી ગયો છે.'

કુંભીપાકાદિનરકાંસ્ત્વાં નેષ્યામશ્ચ મા ચિરમ્ । એવં વાચસ્તદા શૃણ્વન્બન્ધૂનાં રુદિતં તથા ॥ ૨,૧૫.

'અમે તને કુંભીપાક જેવા નરકમાં જલ્દી લઈ જઈશું, મોડું કરશો નહીં.' એ વચન સાંભળીને તે પોતાના સંબંધીઓનું રડવું પણ સાંભળે છે.

ઉચ્ચૈર્હાહેતિ વિલપન્નીયતે યમકિઙ્કરૈઃ । સ્થાને શ્રાદ્ધં પ્રકુર્વીત તથા ચેકાદશેઽહનિ ॥ ૨,૧૫.

યમના દૂતોએ તેને 'હા હા' કહીને ઉંચા અવાજે રડતો લઈ જાય છે; એ સમયે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ અને અગિયારસે પણ કરવું જોઈએ.

મૃસ્યોત્ક્રાન્તિસમયાત્ષટ્પિણ્ડાન્ક્રમશો દદેત્ । મૃતસ્થાને તથા દ્વારે ચત્વરે તાર્ક્ષ્ય કારણાત્ ॥ ૨,૧૫.

મૃત્યુ સમયે, ક્રમશઃ છ પિંડ આપવાના હોય છે; મૃત્યુના સ્થાન પર, બારણે અને ચોરાસ્તા પર, હે તાર્ખ્ષ્ય, એ માટે.

વિશ્રામે કાષ્ઠચયને તથા સઞ્ચયને ચ ષટ્ । શૃણુ તત્કારણં તાર્ક્ષ્ય ષટ્પિણ્ડપરિકલ્પને ॥ ૨,૧૫.

વિશ્રામ સ્થળે, લાકડાની ચિત પર અને એકઠા કરવાના સ્થળે પણ છ પિંડ આપવાના છે; હે તાર્ખ્ષ્ય, છ પિંડ આપવાની કારણ પણ સાંભળ.

મૃતસ્થાને શવો નામ તેન નામ્ના પ્રદીયતે । તેન દત્તેન તૃપ્યન્તિ ગૃહવાસ્ત્વધિદેવતાઃ ॥ ૨,૧૫.

મરણ થયેલા સ્થળે 'શવ' નામે એક દાન આપવામાં આવે છે. એ દાનથી ઘરનાં વાસ્તુદેવતાઓ અને રક્ષક દેવતાઓ સંતોષ પામે છે.

તેન ભૂમિર્ભવેત્તુષ્ટાતદધિષ્ઠાતૃદેવતા । દ્વારે તુ પિણ્ડં દેયં ચ પાન્થમિત્યભિધાય તુ ॥ ૨,૧૫.

એ દાનથી ધરતી અને એની અધિષ્ઠાત્રી દેવતા પ્રસન્ન થાય છે. ઘરના દ્વારે 'પાંથ' નામે એક પિંડ આપવો જોઈએ.

દત્તેન તેન પ્રીણન્તિ દ્વારસ્થા ગૃહદેવતાઃ । ચત્વરે ખેચરો નામ તમુદ્દિશ્ય પ્રદાપયેત્ ॥ ૨,૧૫.

આ રીતે આપેલા દાનથી ઘરના દ્વારે રહેનારા દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે. ચૌકમાં 'ખેચર' નામે પિંડ આપવો જોઈએ.

ન ચોપઘાતં કુર્વન્તિ ભૂતાદ્યા દેવયોનયઃ । વિશ્રામે ભૂતસંજ્ઞોઽયં તેન તત્ર પ્રદાપયેત્ ॥ ૨,૧૫.

આ પછી ભૂતાદિ દેવયોનિ વાળા પ્રાણીઓ કોઈ નુકસાન કરતાં નથી. આરામની જગ્યા પર 'ભૂત' નામે પિંડ આપવો જોઈએ.

પિશાચા રાક્ષસા યક્ષા યે ચાન્યે દિશિ વાસિનઃ । તસ્ય હોતવ્યદેહસ્યનૈવાયોગ્યત્વકારકાઃ ॥ ૨,૧૫.

પિશાચ, રાક્ષસ, યક્ષ અને દિશાઓમાં રહેતા બીજાં પ્રાણીઓ મૃતદેહને અયોગ્ય નથી બનાવતાં.

ચિતાપિણ્ઢપ્રભૃતિતઃ પ્રેતત્વમુપજાયતે । ચિતાયાં સાધકં નામ વદન્ત્યેકે ખગેશ્વર ॥ ૨,૧૫.

ચિતાપિંડ અને આવા અન્ય કર્મોથી પ્રેત અવસ્થા આવે છે. કેટલાક લોકો ચિતાએ આપેલા પિંડને 'સાધક' કહે છે, હે ખગરાજ!

કેચિત્તં પ્રેતમેવાહુર્યથા કલ્પવિદો બુધાઃ । તદાદિ તત્રતત્રાપિ પ્રેતનામ્ના પ્રદીયતે ॥ ૨,૧૫.

કેટલાક તેને 'પ્રેત' પણ કહે છે, જેમ વિધિ જાણનારા પંડિતો કહે છે. ત્યારથી વિવિધ સ્થળે 'પ્રેત' નામે પિંડ આપવામાં આવે છે.

ઇત્યેવં પઞ્ચભિઃ પિણ્ડૈઃ શવસ્યાહુતિયોગ્યતા । અન્યથા ચોપઘાતાય પૂર્વોક્તાસ્તે ભવન્તિ હિ ॥ ૨,૧૫.

આ રીતે પાંચ પિંડ આપવાથી શવ યજ્ઞ માટે યોગ્ય બને છે. નહીં તો, અગાઉ જણાવ્યા મુજબ, એ પ્રાણીઓ નુકસાન કરે છે.

ઉત્ક્રામે પ્રથમં પિણ્ડં તથા ચાર્ધપયેપિ ચ । ચિતાયાં તુ તૃતીયં સ્યાત્ત્રયઃ પિણ્ડાશ્ચ કલ્પિતાઃ ॥ ૨,૧૫.

પ્રથમ પિંડ ઉત્ક્રમણ સ્થળે, બીજું અડધા રસ્તે અને ત્રીજું ચિતાએ આપવું જોઈએ. આમ ત્રણ પિંડ નિર્ધારિત છે.

વિધાતા પ્રથમે પિણ્ડે દ્વિતીયે ગરુડધ્વજઃ । તૃતીયે યમદૂતાશ્ચ પ્રયોગઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ ૨,૧૫.

પ્રથમ પિંડમાં વિધાતા, બીજા પિંડમાં ગરુડધ્વજ અને ત્રીજા પિંડમાં યમદૂતોને સ્મરણ કરવામાં આવે છે.

દત્તે તૃતીયે પિણ્ડેઽસ્મિન્દેહદોષૈઃ પ્રમુચ્યતે । આધારભૂતજીવશ્ચજ્વલનૈર્જ્વાલયેચ્ચિતામ્ ॥ ૨,૧૫.

આ ત્રીજો પિંડ આપ્યા પછી જીવ દેહના દોષોથી મુક્ત થાય છે. પછી આધારરૂપ જીવએ અગ્નિથી ચિતાને પ્રજ્વલિત કરવી જોઈએ.

સંમૃજ્ય ચોપલિપ્યાથ ઉલ્લિખ્યોદ્ધૃત્ય વેદિકામ્ । અભ્યુક્ષ્યોપસમાધાય વહ્નિં તત્રઃ વિધાનતઃ ॥ ૨,૧૫.

સૌપ્રથમ ચિતા સાફ કરી, લિપાઈ કરીને, ચિહ્નો દોરી, ચિતાને ઊંચી બનાવી, પાણી છાંટી અને વિધિ પ્રમાણે અગ્નિ સ્થાપિત કરવી જોઈએ.