ગરુડપુરાણમ્

નિમિત્તમાત્રં સર્વેષાં કૃતકર્માનુસારતઃ । યસ્ય યો વિહિતો મૃત્યુઃ સ તં ધ્રુવમવાપ્નુયાત્ ॥ ૨,૧૫.

બધાં માત્ર નિમિત્ત છે, બધું પોતાના કર્મના ફળ પ્રમાણે થાય છે. જેમને જે મૃત્યુ નિશ્ચિત છે, એ તેમને ચોક્કસ મળે છે.

કર્મયોગાદ્યદા દેહી મુઞ્ચત્યત્ર નિજં વપુઃ । તદા ભૂમિગતં કુર્યાદ્ગોમયેનોપલિપ્ય ચ ॥ ૨,૧૫.

કર્મના ફળે જ્યારે જીવ આત્મા પોતાનું શરીર છોડે છે, ત્યારે એ શરીરને જમીન પર મૂકી, ગોમયથી લપેટવું જોઈએ.

તિલાન્દર્ભાન્વિકીર્યાથ મુખે સ્વર્ણં વિનિઃ ક્ષિપેત્ । તુલસીંસન્નિધૌ કૃત્વા શાલગ્રામશિલાં તથા ॥ ૨,૧૫.

તલ અને દર્ભા ઘાસ છાંટવી, મોઢામાં સોનુ મૂકવું, નજીક તુલસી અને શાલગ્રામની પથ્થર રાખવી.

સેતુ (એવં) સામાદિસૂક્તૈસ્તુ મરણં મુક્તિદાયકમ્ । શલાકાસ્વર્ણવિક્ષપૈઃ પ્રતપ્રાણિગૃહેષુચ ॥ ૨,૧૫.

આ રીતે સામવેદ અને અન્ય સૂક્તો સાથે મૃત્યુ મુક્તિદાયક બને છે; મૃતકના ઘરમાં સોનાની કડીઓ વિખેરી દેવી.

એકા વક્ત્રે તુ દાતવ્યા ઘ્રાણયુગ્મે તથા પુનઃ । અક્ષ્ણોશ્ચ કર્ણયોશ્ચૈવ દ્વેદ્વે દેયે યથાક્રમમ્ ॥ ૨,૧૫.

મોઢામાં એક વસ્તુ મૂકવી, બંને નાકમાં પણ મૂકવી. આંખો અને કાનમાં બે-બે વસ્તુઓ યોગ્ય રીતે આપવી.

અથ લિઙ્ગે તથા ચૈકા ત્વેકાં બ્રહ્માણ્ડકેક્ષિપેત્ । કરયુગ્મે ચ કણ્ઠે ચ તુલસીં ચ પ્રદાપયેત્ ॥ ૨,૧૫.

પછી લિંગસ્થાને એક અને બ્રહ્માંડ (મસ્તકના શિખર) પર એક વસ્તુ મૂકવી. બંને હાથ અને ગળામાં તુલસી આપવી.

વસ્ત્રયુગ્મં ચ દાતવ્યં કઙ્કુમૈશ્ચાક્ષતૈર્યજેત્ । પુષ્પમાલાયુતં કુર્યાદન્યદ્વારેણ સન્નયેત્ ॥ ૨,૧૫.

વસ્ત્રના બે જોડી આપવી, કુંકુમ અને અક્ષતથી પૂજા કરવી. ફૂલોની માળા બનાવવી અને અન્ય સામગ્રી દ્વાર પાસે ગોઠવવી.

પુત્રસ્તુ બાન્ધવૈઃ સાર્ધં વિપ્રસ્તુ પુરવાસિભિઃ । પિતુઃ પ્રેતં સ્વયં પુત્રઃ સ્કન્ધમારોપ્ય બાન્ધવૈઃ ॥ ૨,૧૫.

પુત્રએ સંબંધીઓ સાથે અને પુજારીએ ગામના લોકો સાથે પિતાના મૃતદેહને લઈ જવું. પુત્ર પોતે સંબંધીઓની મદદથી મૃતદેહને ખભે ઉપાડે.

ગત્વા શ્મશાનદેશે તુ પ્રાડ્મુખશ્ચોત્તરામુખમ્ । અદગ્ધપૂર્વા યા ભૂમિશ્ચિતાં તત્રૈવ કારયેત્ ॥ ૨,૧૫.

શ્મશાનમાં જઈને પૂર્વ કે ઉત્તર દિશા તરફ મોં કરીને, જે જમીન પહેલાં ક્યારેય સળગાવાઈ નથી, ત્યાં ચિતા તૈયાર કરવી.

શ્રીખણ્ડતુલસીકાષ્ઠસમિત્પાલાશસંભૃતામ્ । વિકલેન્દ્રિયસઙ્ઘાતે ચૈતન્યે જડતાં ગતે ॥ ૨,૧૫.

જ્યારે ચંદન, તુલસી, કુશ, સમિદ અને પાલાશ એકઠાં કરવામાં આવે છે, અને ઇન્દ્રિયો બેધાન થઈ જાય છે, ચેતના પણ બેભાન બની જાય છે,

પ્રચલન્તિ તતઃ પ્રાણા યામ્યૈર્નિકટવર્તિભિઃ । એકીભૂતં જગત્પશ્યેદ્દૈવી દૃષ્ટિઃ પ્રજાયતે ॥ ૨,૧૫.

ત્યાં પછી પ્રાણો યમના દૂતોથી ઘેરાઈને દેહ છોડે છે; અને એક દિવ્ય દૃષ્ટિથી આખું જગત એકરૂપ દેખાય છે.

બીભત્સં દારુણં રૂપં પ્રણૈઃ કણ્ઠં સમાશ્રિતૈઃ । ફેનમુદ્ગિરતે કોપિ મુખં લાલાકુલં ભવેત્ ॥ ૨,૧૫.

ત્યારે ભયાનક અને ડરામણું રૂપ દેખાય છે; શ્વાસ ગળામાં અટવાઈ જાય છે, મોઢામાંથી ફેન નીકળે છે અને મોઢું લાળથી ભરાઈ જાય છે.

દુરાત્માનશ્ચ તાડ્યન્તે કિઙ્કરૈઃ પાશબન્ધનૈઃ । સુખેન કૃતિનસ્તત્ર નીયન્તે નાકનાયકૈઃ ॥ ૨,૧૫.

દુષ્ટને યમના દૂતોએ દોરડાથી બાંધીને માર મારવામાં આવે છે; અને સારા માણસોને સ્વર્ગના દેવદૂતોએ આનંદથી લઈ જાય છે.

દુઃ ખેન પાપિનો યાન્તિ યમમાર્ગે ચ દુર્ગમે । યમશ્ચતુર્ભુજો ભૂત્વા શઙ્ખચક્રગદાદિભૃત્ ॥ ૨,૧૫.

પાપી લોકો મુશ્કેલીથી યમના કઠિન માર્ગે જાય છે; યમરાજ ચાર હાથવાળા, શંખ, ચક્ર, ગદા વગેરે ધારણ કરીને દેખાય છે.

પુણ્યકર્મરતાન્સમ્યક્શુભાન્મિત્રવદાચરેત્ । આહૂય પાપિનઃ સર્વાન્યમો દણ્ડેન રજ્જયેત્ ॥ ૨,૧૫.

જે લોકો સારા કામમાં લાગેલા હોય છે, તેમને યમરાજ મિત્રની જેમ પ્રેમથી વર્તે છે; પણ બધા પાપીઓને બોલાવીને દંડથી કાબૂમાં રાખે છે.

પ્રલયામ્બુદનિર્ઘોષસ્ત્વઞ્જનાદ્રિસમપ્રભઃ । મહિષસ્થો દુરારાધ્યો વિદ્યુત્તેજઃ સમદ્યુતિઃ ॥ ૨,૧૫.

યમરાજનું ગર્જન વાદળના ગાજ જેવું છે, કાળાં અંજના પર્વત જેવું તેજ છે, મહિષ પર સવાર છે, દુર્લભ છે અને વીજળી જેવું તેજ ધરાવે છે.

યોજનત્રયવિસ્તારદેહો રૌદ્રોઽતિભીષણઃ । લોહદણ્ડધરો ભીમઃ પાશપાણિર્દુરાકૃતિઃ ॥ ૨,૧૫.

યમરાજનું શરીર ત્રણ યોજન જેટલું વિશાળ છે, ખૂબ જ ભયાનક છે; હાથમાં લોખંડની લાઠી છે, પાશ છે અને રૂપ પણ ડરામણું છે.

વક્રનેત્રોઽતિભયદો દર્શનં યાતિ પાપિનામ્ । અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો હાહા કુર્વન્ કલેવરાત્ ॥ ૨,૧૫.

યમરાજની વાંકી આંખો પાપીઓને જોઈને ભારે ડર પેદા કરે છે; ત્યારે માણસ અંગૂઠા જેટલો નાનો થઈને 'હા હા' કહીને દેહ છોડે છે.

તદૈવ નીયતે દૂતૈર્યામ્યૈર્વોક્ષન્સ્વકં ગૃહમ્ । નિર્વિચેષ્ટં શરીરં તુ પ્રાણૈર્મુક્તં જુગુપ્સિતમ્ ॥ ૨,૧૫.

એ સમયે યમના દૂતોએ તેને તેની જ ઘર છોડાવી લઈ જાય છે; દેહમાંથી પ્રાણો નીકળી જાય છે અને એ શરીર અપ્રિય બની જાય છે.

અસ્પૃશ્યં જાયતે તૂર્ણં દુર્ગન્ધં સર્વનિન્દિતમ્ । ત્રિધાવસ્થા હિ દેહસ્ય કૃમિવિડ્મસ્મસંજ્ઞિતા ॥ ૨,૧૫.

આ દેહ તરત અસ્પર્શ્ય, દુર્ગંધયુક્ત અને બધાને નાપસંદ બની જાય છે; દેહની ત્રણ અવસ્થાઓ છે: કીડી, મલ અને રાખ.

કો ગર્વઃ ક્રિયતે તાર્ક્ષ્ય ક્ષણવિધ્વંસિભિર્નરૈઃ । દાનં વિત્તાદૃતા વાચઃ કીર્તિધર્મૌ તથાયુષઃ ॥ ૨,૧૫.

હે તાર્ખ્ષ્ય, ક્ષણમાં નાશ પામતા મનુષ્યોને શું ગર્વ? દાન, ધન, વાણી, કીર્તિ, ધર્મ અને આયુષ્ય બધું દાન પર આધાર રાખે છે.

પરોપકરણં કાયાદસતઃ સારમુદ્ધૃતમ્ । તસ્યૈવં નીયમાનસ્ય દૂતાઃ સન્તર્જયન્તિ હિ ॥ ૨,૧૫.

દુષ્ટના શરીરમાંથી ફક્ત પરોપકારના સારા કર્મોનું સાર કાઢવામાં આવે છે; જ્યારે તેને લઈ જાય છે ત્યારે દૂતોએ વારંવાર ડરાવતો રહે છે.

દર્શયન્તો ભયં તીવ્રં નરકાય પુનઃ પુનઃ । શીઘ્રં પ્રચલ દુષ્ટાત્મન્ ગતોઽસિત્વં યમાલયે ॥ ૨,૧૫.

દૂતોએ તેને વારંવાર નરકનો ભારે ભય બતાવીને કહે છે: 'દુષ્ટ આત્મા, ઝડપથી ચાલ, તું યમલોકમાં આવી ગયો છે.'

કુંભીપાકાદિનરકાંસ્ત્વાં નેષ્યામશ્ચ મા ચિરમ્ । એવં વાચસ્તદા શૃણ્વન્બન્ધૂનાં રુદિતં તથા ॥ ૨,૧૫.

'અમે તને કુંભીપાક જેવા નરકમાં જલ્દી લઈ જઈશું, મોડું કરશો નહીં.' એ વચન સાંભળીને તે પોતાના સંબંધીઓનું રડવું પણ સાંભળે છે.

ઉચ્ચૈર્હાહેતિ વિલપન્નીયતે યમકિઙ્કરૈઃ । સ્થાને શ્રાદ્ધં પ્રકુર્વીત તથા ચેકાદશેઽહનિ ॥ ૨,૧૫.

યમના દૂતોએ તેને 'હા હા' કહીને ઉંચા અવાજે રડતો લઈ જાય છે; એ સમયે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ અને અગિયારસે પણ કરવું જોઈએ.

મૃસ્યોત્ક્રાન્તિસમયાત્ષટ્પિણ્ડાન્ક્રમશો દદેત્ । મૃતસ્થાને તથા દ્વારે ચત્વરે તાર્ક્ષ્ય કારણાત્ ॥ ૨,૧૫.

મૃત્યુ સમયે, ક્રમશઃ છ પિંડ આપવાના હોય છે; મૃત્યુના સ્થાન પર, બારણે અને ચોરાસ્તા પર, હે તાર્ખ્ષ્ય, એ માટે.

વિશ્રામે કાષ્ઠચયને તથા સઞ્ચયને ચ ષટ્ । શૃણુ તત્કારણં તાર્ક્ષ્ય ષટ્પિણ્ડપરિકલ્પને ॥ ૨,૧૫.

વિશ્રામ સ્થળે, લાકડાની ચિત પર અને એકઠા કરવાના સ્થળે પણ છ પિંડ આપવાના છે; હે તાર્ખ્ષ્ય, છ પિંડ આપવાની કારણ પણ સાંભળ.

મૃતસ્થાને શવો નામ તેન નામ્ના પ્રદીયતે । તેન દત્તેન તૃપ્યન્તિ ગૃહવાસ્ત્વધિદેવતાઃ ॥ ૨,૧૫.

મરણ થયેલા સ્થળે 'શવ' નામે એક દાન આપવામાં આવે છે. એ દાનથી ઘરનાં વાસ્તુદેવતાઓ અને રક્ષક દેવતાઓ સંતોષ પામે છે.

તેન ભૂમિર્ભવેત્તુષ્ટાતદધિષ્ઠાતૃદેવતા । દ્વારે તુ પિણ્ડં દેયં ચ પાન્થમિત્યભિધાય તુ ॥ ૨,૧૫.

એ દાનથી ધરતી અને એની અધિષ્ઠાત્રી દેવતા પ્રસન્ન થાય છે. ઘરના દ્વારે 'પાંથ' નામે એક પિંડ આપવો જોઈએ.