ગરુડપુરાણમ્

સંક્રાન્તીનાં સહસ્રાણિ સૂર્યપર્વશતાનિ ચ । દત્ત્વા યત્ફલમાપ્નોતિ તદ્વૈ નીલવિસર્જને ॥ ૨,૧૪.

હજારો સંક્રાંતિ અને સૈંકડો સૂર્યપર્વ પર આપેલા દાન જેટલું ફળ, એ જ ફળ નીલ વાછરડાને મુક્ત કરવાથી મળે છે.

વત્સતર્યઃ પ્રદાતવ્યા બ્રાહ્મણેભ્યઃ પદાનિ ચ । તિલપાત્રાણિ દેયાનિ શિવભક્તદ્વિજેષુ ચ ॥ ૨,૧૪.

વાછરડા અને ગાયો બ્રાહ્મણોને આપવી જોઈએ, સાથે જ ચંપલના જોડી પણ આપવી. શિવભક્ત બ્રાહ્મણોને તલથી ભરેલા વાસણો પણ દાન કરવાં.

ઉમામહેશ્વરં ચૈકં પરિધાપ્ય પ્રિદાપયેત્ । અતસીપુષ્પસઙ્કાશં પીતવાસસમચ્યુતમ્ ॥ ૨,૧૪.

ઉમા અને મહેશ્વરનું મુર્તિ પીળા વસ્ત્ર પહેરાવી, જે અટસીના ફૂલ જેવી રંગીન હોય, એવી રીતે સજાવીને દાન કરવી.

યે નમસ્યન્તિ ગોવિન્દં ન તેષાં વિદ્યતે ભયમ્ । પ્રેતત્વાન્મોક્ષમિચ્છન્તો યે કરિષ્યન્તિ સત્ક્રિયામ્ ॥ ૨,૧૪.

જે લોકો ગોવિંદની ભક્તિ કરે છે, તેમને ક્યારેય કોઈ ભય રહેતું નથી. જે મૃત્યુ પછી મુક્તિ ઈચ્છે છે અને યોગ્ય વિધિ કરે છે, તેમને મુક્તિ મળે છે.

યાસ્યન્તિ તે પરાંલ્લોકાનિતિ સત્યં વચો મમ । એતત્તે સર્વમાખ્યાતં મયા ચૈવોર્ધ્વદૈહિકમ્ ॥ ૨,૧૪.

એ લોકો ઉત્તમ લોકોએ પહોંચશે—આ મારું સાચું વચન છે. મૃત્યુ પછીની વિધિ વિષે બધું હું તને સમજાવ્યું છે.

યચ્છ્રુત્વા સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ । શ્રુત્વા મહાત્મ્યમતુલં ગરુડો હર્ષમાગતઃ । માનુષાણાં હિતાર્થાય પુનઃ પ્રપચ્છકેશવમ્ ॥ ૨,૧૪.

આ સાંભળીને બધાં પાપોથી મુક્તિ મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. એ અતુલ્ય મહિમા સાંભળીને ગરુડ આનંદિત થયો અને માનવજાતના હિત માટે ફરીથી કેશવને પ્રશ્ન કર્યો.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૫ ગરુડ ઉવાચ । બગવન્બ્રૂહિ મે સર્વં યમલોકસ્ય નિર્ણયમ્ । જન્તોઃ પ્રયાણમારભ્ય માહાત્મ્યં વર્ત્મવિસ્તરમ્ ॥ ૨,૧૫.

ગરુડે કહ્યું: ભગવાન, મને યમલોકના નિર્ણય વિશે બધું કહો—જંતુના મૃત્યુ પછીની યાત્રા, તેનું મહાત્મ્ય અને એ માર્ગની વિસ્તૃતતા વિશે.

શ્રીભગવાનુવાચ । શૃણુ તાર્ક્ષ્ય પ્રવક્ષ્યામિ યમમાર્ગસ્ય નિર્ણયમ્ । પ્રયાણકાનિ સર્વાણિ નગરાણિ ચ ષોડશ ॥ ૨,૧૫.

ભગવાને કહ્યું: તુકાર્ષ્ય, સાંભળ, હું તને યમના માર્ગનો નિર્ણય, યાત્રાના બધા પડાવ અને એના સોળ શહેરો વિશે સમજાવું છું.

ષાડશીતિસહસ્રાણિ યોજનાનાં પ્રમાણતઃ । યમલોકસ્ય ચોર્ધ્વં વૈ અન્તરા માનુષસ્ય ચ ॥ ૨,૧૫.

યમલોક અને માનવલોક વચ્ચે છયાંસઠ હજાર યોજનનું અંતર છે.

કુકૃતં દુષ્કૃતં વાપિ ભુક્ત્વા લોકે યથાર્જિતમ્ । કર્મયોગાદ્યદા કશ્ચિદ્વ્યાધિરુત્પદ્યતે ખગ ॥ ૨,૧૫.

આ દુનિયામાં જે કર્મ પ્રમાણે સુખ-દુઃખ ભોગવ્યા પછી, જ્યારે સમય આવે છે, ત્યારે કર્મના ફળે કોઈને રોગ થાય છે, હે પંખી.

નિમિત્તમાત્રં સર્વેષાં કૃતકર્માનુસારતઃ । યસ્ય યો વિહિતો મૃત્યુઃ સ તં ધ્રુવમવાપ્નુયાત્ ॥ ૨,૧૫.

બધાં માત્ર નિમિત્ત છે, બધું પોતાના કર્મના ફળ પ્રમાણે થાય છે. જેમને જે મૃત્યુ નિશ્ચિત છે, એ તેમને ચોક્કસ મળે છે.

કર્મયોગાદ્યદા દેહી મુઞ્ચત્યત્ર નિજં વપુઃ । તદા ભૂમિગતં કુર્યાદ્ગોમયેનોપલિપ્ય ચ ॥ ૨,૧૫.

કર્મના ફળે જ્યારે જીવ આત્મા પોતાનું શરીર છોડે છે, ત્યારે એ શરીરને જમીન પર મૂકી, ગોમયથી લપેટવું જોઈએ.

તિલાન્દર્ભાન્વિકીર્યાથ મુખે સ્વર્ણં વિનિઃ ક્ષિપેત્ । તુલસીંસન્નિધૌ કૃત્વા શાલગ્રામશિલાં તથા ॥ ૨,૧૫.

તલ અને દર્ભા ઘાસ છાંટવી, મોઢામાં સોનુ મૂકવું, નજીક તુલસી અને શાલગ્રામની પથ્થર રાખવી.

સેતુ (એવં) સામાદિસૂક્તૈસ્તુ મરણં મુક્તિદાયકમ્ । શલાકાસ્વર્ણવિક્ષપૈઃ પ્રતપ્રાણિગૃહેષુચ ॥ ૨,૧૫.

આ રીતે સામવેદ અને અન્ય સૂક્તો સાથે મૃત્યુ મુક્તિદાયક બને છે; મૃતકના ઘરમાં સોનાની કડીઓ વિખેરી દેવી.

એકા વક્ત્રે તુ દાતવ્યા ઘ્રાણયુગ્મે તથા પુનઃ । અક્ષ્ણોશ્ચ કર્ણયોશ્ચૈવ દ્વેદ્વે દેયે યથાક્રમમ્ ॥ ૨,૧૫.

મોઢામાં એક વસ્તુ મૂકવી, બંને નાકમાં પણ મૂકવી. આંખો અને કાનમાં બે-બે વસ્તુઓ યોગ્ય રીતે આપવી.

અથ લિઙ્ગે તથા ચૈકા ત્વેકાં બ્રહ્માણ્ડકેક્ષિપેત્ । કરયુગ્મે ચ કણ્ઠે ચ તુલસીં ચ પ્રદાપયેત્ ॥ ૨,૧૫.

પછી લિંગસ્થાને એક અને બ્રહ્માંડ (મસ્તકના શિખર) પર એક વસ્તુ મૂકવી. બંને હાથ અને ગળામાં તુલસી આપવી.

વસ્ત્રયુગ્મં ચ દાતવ્યં કઙ્કુમૈશ્ચાક્ષતૈર્યજેત્ । પુષ્પમાલાયુતં કુર્યાદન્યદ્વારેણ સન્નયેત્ ॥ ૨,૧૫.

વસ્ત્રના બે જોડી આપવી, કુંકુમ અને અક્ષતથી પૂજા કરવી. ફૂલોની માળા બનાવવી અને અન્ય સામગ્રી દ્વાર પાસે ગોઠવવી.

પુત્રસ્તુ બાન્ધવૈઃ સાર્ધં વિપ્રસ્તુ પુરવાસિભિઃ । પિતુઃ પ્રેતં સ્વયં પુત્રઃ સ્કન્ધમારોપ્ય બાન્ધવૈઃ ॥ ૨,૧૫.

પુત્રએ સંબંધીઓ સાથે અને પુજારીએ ગામના લોકો સાથે પિતાના મૃતદેહને લઈ જવું. પુત્ર પોતે સંબંધીઓની મદદથી મૃતદેહને ખભે ઉપાડે.

ગત્વા શ્મશાનદેશે તુ પ્રાડ્મુખશ્ચોત્તરામુખમ્ । અદગ્ધપૂર્વા યા ભૂમિશ્ચિતાં તત્રૈવ કારયેત્ ॥ ૨,૧૫.

શ્મશાનમાં જઈને પૂર્વ કે ઉત્તર દિશા તરફ મોં કરીને, જે જમીન પહેલાં ક્યારેય સળગાવાઈ નથી, ત્યાં ચિતા તૈયાર કરવી.

શ્રીખણ્ડતુલસીકાષ્ઠસમિત્પાલાશસંભૃતામ્ । વિકલેન્દ્રિયસઙ્ઘાતે ચૈતન્યે જડતાં ગતે ॥ ૨,૧૫.

જ્યારે ચંદન, તુલસી, કુશ, સમિદ અને પાલાશ એકઠાં કરવામાં આવે છે, અને ઇન્દ્રિયો બેધાન થઈ જાય છે, ચેતના પણ બેભાન બની જાય છે,

પ્રચલન્તિ તતઃ પ્રાણા યામ્યૈર્નિકટવર્તિભિઃ । એકીભૂતં જગત્પશ્યેદ્દૈવી દૃષ્ટિઃ પ્રજાયતે ॥ ૨,૧૫.

ત્યાં પછી પ્રાણો યમના દૂતોથી ઘેરાઈને દેહ છોડે છે; અને એક દિવ્ય દૃષ્ટિથી આખું જગત એકરૂપ દેખાય છે.

બીભત્સં દારુણં રૂપં પ્રણૈઃ કણ્ઠં સમાશ્રિતૈઃ । ફેનમુદ્ગિરતે કોપિ મુખં લાલાકુલં ભવેત્ ॥ ૨,૧૫.

ત્યારે ભયાનક અને ડરામણું રૂપ દેખાય છે; શ્વાસ ગળામાં અટવાઈ જાય છે, મોઢામાંથી ફેન નીકળે છે અને મોઢું લાળથી ભરાઈ જાય છે.

દુરાત્માનશ્ચ તાડ્યન્તે કિઙ્કરૈઃ પાશબન્ધનૈઃ । સુખેન કૃતિનસ્તત્ર નીયન્તે નાકનાયકૈઃ ॥ ૨,૧૫.

દુષ્ટને યમના દૂતોએ દોરડાથી બાંધીને માર મારવામાં આવે છે; અને સારા માણસોને સ્વર્ગના દેવદૂતોએ આનંદથી લઈ જાય છે.

દુઃ ખેન પાપિનો યાન્તિ યમમાર્ગે ચ દુર્ગમે । યમશ્ચતુર્ભુજો ભૂત્વા શઙ્ખચક્રગદાદિભૃત્ ॥ ૨,૧૫.

પાપી લોકો મુશ્કેલીથી યમના કઠિન માર્ગે જાય છે; યમરાજ ચાર હાથવાળા, શંખ, ચક્ર, ગદા વગેરે ધારણ કરીને દેખાય છે.

પુણ્યકર્મરતાન્સમ્યક્શુભાન્મિત્રવદાચરેત્ । આહૂય પાપિનઃ સર્વાન્યમો દણ્ડેન રજ્જયેત્ ॥ ૨,૧૫.

જે લોકો સારા કામમાં લાગેલા હોય છે, તેમને યમરાજ મિત્રની જેમ પ્રેમથી વર્તે છે; પણ બધા પાપીઓને બોલાવીને દંડથી કાબૂમાં રાખે છે.

પ્રલયામ્બુદનિર્ઘોષસ્ત્વઞ્જનાદ્રિસમપ્રભઃ । મહિષસ્થો દુરારાધ્યો વિદ્યુત્તેજઃ સમદ્યુતિઃ ॥ ૨,૧૫.

યમરાજનું ગર્જન વાદળના ગાજ જેવું છે, કાળાં અંજના પર્વત જેવું તેજ છે, મહિષ પર સવાર છે, દુર્લભ છે અને વીજળી જેવું તેજ ધરાવે છે.

યોજનત્રયવિસ્તારદેહો રૌદ્રોઽતિભીષણઃ । લોહદણ્ડધરો ભીમઃ પાશપાણિર્દુરાકૃતિઃ ॥ ૨,૧૫.

યમરાજનું શરીર ત્રણ યોજન જેટલું વિશાળ છે, ખૂબ જ ભયાનક છે; હાથમાં લોખંડની લાઠી છે, પાશ છે અને રૂપ પણ ડરામણું છે.

વક્રનેત્રોઽતિભયદો દર્શનં યાતિ પાપિનામ્ । અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો હાહા કુર્વન્ કલેવરાત્ ॥ ૨,૧૫.

યમરાજની વાંકી આંખો પાપીઓને જોઈને ભારે ડર પેદા કરે છે; ત્યારે માણસ અંગૂઠા જેટલો નાનો થઈને 'હા હા' કહીને દેહ છોડે છે.

તદૈવ નીયતે દૂતૈર્યામ્યૈર્વોક્ષન્સ્વકં ગૃહમ્ । નિર્વિચેષ્ટં શરીરં તુ પ્રાણૈર્મુક્તં જુગુપ્સિતમ્ ॥ ૨,૧૫.

એ સમયે યમના દૂતોએ તેને તેની જ ઘર છોડાવી લઈ જાય છે; દેહમાંથી પ્રાણો નીકળી જાય છે અને એ શરીર અપ્રિય બની જાય છે.