ગરુડપુરાણમ્

શાલગ્રામં ચ સંસ્થાપ્ય વૈષ્ણવં શ્રાદ્ધમાચરેત્ । વૃષં સમ્પૂજ્ય તત્રૈવ વસ્ત્રાલઙ્કારભૂષણૈઃ ॥ ૨,૧૪.

શાલગ્રામ સ્થાપી વૈષ્ણવ શ્રાદ્ધ કરવું; ત્યાં વાછરડાવાળા વાછરડા અને વાછરડાને વસ્ત્ર, આભૂષણ અને શણગારથી પૂજવું.

ચતસ્રો વત્સતર્યશ્ચ પૂર્વં સમધિવાસયેત્ । પ્રદક્ષિણં તતઃ કુર્યાદ્ધોમાન્તે ચ વિસર્જનમ્ ॥ ૨,૧૪.

પહેલા ચાર વાછરડાઓને સંસ્કાર આપવો, પછી પ્રદક્ષિણ કરવી અને હવન પૂરો થાય પછી વિસર્જન કરવું.

ઇમં મન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય ઉત્તરાભિમુખઃ સ્થિતઃ । ધર્મ ત્વં વૃષરૂપેણ બ્રહ્મણા નિર્મિતઃ પુરા ॥ ૨,૧૪.

ઉત્તર દિશા તરફ મોઢું કરીને આ મંત્ર બોલવો: 'ધર્મ, તું વૃષરૂપે બ્રહ્માએ પહેલા રચ્યો હતો.'

તવોત્સર્ગપ્રભાવાન્મામુદ્ધરસ્વભવાર્ણાવાત્ । અબિષિચ્ય શુભૈર્મન્ત્રૈઃ પાવનૈર્વિધિપૂર્વકમ્ ॥ ૨,૧૪.

તારી કૃપાથી મને સંસારના મહાસાગરમાંથી પાર ઉતારજે; શુભ અને પવિત્ર મંત્રોથી વિધિપૂર્વક અભિષેક કરવો.

તનક્રીડન્તિમન્ત્રેણ વૃષોત્સર્ગં તુ કારયેત્ । અભિષિઞ્ચેત્તતો નીલં રુદ્રકુમ્ભો દકેન તુ ॥ ૨,૧૪.

વાછરડાની લીલા માટેના મંત્રથી વાછરડાનું વિસર્જન કરવું, પછી દક્ષિણ હાથે રુદ્રકુંભના પાણીથી અભિષેક કરવો.

નાભિમૂલે સમાસ્થાય તદમ્બુ મૂર્ધનિ ન્યસેત્ । અન્ન (આત્મ) શ્રાદ્ધં તતઃ કુર્યાદ્દદ્યાદ્દાનં દ્વિજોત્તમે ॥ ૨,૧૪.

નાભિ પાસે બેસી એ પાણી માથા પર મૂકવું, પછી અન્ન (અથવા આત્મા)થી શ્રાદ્ધ કરવું અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને દાન આપવું.

ઉદકેચૈવ ગન્તવ્યં જલં તત્ર પ્રદાપયેત્ । યદિષ્ટં જીવતસ્ત્વાસીત્તચ્ચ દદ્યાત્સ્વશક્તિતઃ ॥ ૨,૧૪.

પાણી પાસે જઈને ત્યાં જળ અર્પણ કરવું; જો ઇચ્છિત વ્યક્તિ જીવિત હોય તો પણ પોતાની શક્તિ પ્રમાણે આપવું.

ન્યૂનં સંપૂર્ણતાં યાતિ વૃષોત્સર્ગે કૃતે સતિ । સુતૃપ્તો દુસ્તરે માર્ગે મૃતો યાતિ ન સંશયઃ ॥ ૨,૧૪.

વાછરડાનું વિસર્જન થાય ત્યારે જે ઓછું હોય તે પૂર્ણ થાય છે; મૃત આત્મા સંતોષ પામી અડચણ વગર માર્ગ પાર કરે છે, તેમાં શંકા નથી.

યમલોકં ન પશ્યન્તિ સદા દાનરતા નરાઃ । યાવન્ન દીયતે જન્તોઃ શ્રાદ્ધં ચૈકાદશાહિકમ્ ॥ ૨,૧૪.

જે લોકો હંમેશા દાનમાં તત્પર રહે છે, તેઓ યમલોકને નથી જોતા, જ્યાં સુધી એકાદશા શ્રાદ્ધ નથી થતું.

સ્વદત્તં પરદત્તં વા નેહામુત્રોપતિષ્ઠતિ । ત્રયોદશા તથા સપ્ત પઞ્ચ ત્રીણી ક્રમેણ તુ ॥ ૨,૧૪.

પોતે કે બીજાએ આપેલું દાન અહીં કે પરલોકમાં ફળ આપતું નથી; ક્રમશઃ તેર, સાત, પાંચ કે ત્રણ આપવું જોઈએ.

પદદાનાનિ કુર્વીત શ્રદ્ધાભક્તિસમન્વિતઃ । તિલપાત્રાણિ કુર્વીત સપ્ત પઞ્ચ યથાક્રમમ્ ॥ ૨,૧૪.

શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી પગપોશ આપવું, અને તિલના પાત્રો પણ ક્રમશઃ સાત કે પાંચ આપવું.

બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેત્પશ્ચાદેકાં ગાં ચ પ્રદાપયેત્ । વૃષં હિ શન્નોદેવીતિ વેદોક્તવિધિના તતઃ ॥ ૨,૧૪.

પછી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને એક ગાય દાન આપવી; પછી વેદોક્ત વિધિ પ્રમાણે 'શન્નો દેવી' મંત્ર બોલી વાછરડો દાન આપવો.

ચતસૃભિર્વત્સતરીભિઃ પરિણયનમાચરેત્ । વામે ચક્રં પ્રદાતવ્યં ત્રિશૂલં દક્ષિણે તથા ॥ ૨,૧૪.

ચાર વાછરડીઓ સાથે વિધિવત વિધિ કરવી, ડાબી બાજુ ચક્ર અને જમણી બાજુ ત્રિશૂલ આપવું.

મૂલ્યં દદ્યાદ્વૃષસ્યાપિ તં વૃષં ચ વિસર્જયેત્ । એકોદ્દિષ્ટવિધાનેન સ્વાહાકારેણ વુદ્ધિમાન્ ॥ ૨,૧૪.

પશુનું મૂલ્ય આપી, એ વાછરડાને મુક્ત કરવું જોઈએ. એક જ વ્યક્તિ માટે, યોગ્ય રીતે 'સ્વાહા' ઉચ્ચારીને આ વિધિ કરવી જોઈએ.

કુર્યાદેકાદશાહં ચ દ્વાદશાહં ચ યત્નતઃ । સપિણ્ડીકરણાદર્વાક્કુર્યાચ્છ્રાદ્ધાનિ ષોડશ ॥ ૨,૧૪.

એગિયાર અને બાર દિવસની વિધિઓ સતર્કતાથી કરવી, પછી ક્રમશઃ સોળ શ્રાદ્ધ વિધિઓ, જેમાં સપીંડીકરણ પણ આવે છે, પૂરી કરવી.

બ્રાહ્મણાન્ ભોજયિત્વા તુ પદદાનાનિ દાપયેત્ । કાપોસોપરિ સંસ્થાપ્ય તામ્રપાત્રે તથાચ્યુતમ્ ॥ ૨,૧૪.

બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવ્યા પછી, પગ મૂકવાની પાટલી આપવી અને લાકડાની પાટ પર રાખીને તાંબાના વાસણ પણ આપવા.

વસ્ત્રેણાચ્છાદ્ય તત્રસ્થમર્ઘં દદ્યાચ્છુભૈઃ ફલૈઃ । નાવમિક્ષુમયીં કૃત્વા પટ્ટસૂત્રેણ વેષ્ટયેત્ ॥ ૨,૧૪.

ત્યાં રાખેલા વસ્તુને કપડાંથી ઢાંકી, શુભ ફળો સાથે અર્ઘ્ય આપવું. ઈખમાંથી નાવ બનાવી, રેશમી દોરાથી બાંધવી.

કાંસ્યપાત્રે ઘૃતં સ્થાપ્ય વૈતરણ્યા નિમિત્તતઃ । નાવારોહણં કુર્યાત્પૂજયેદ્ગરુડધ્વજમ્ ॥ ૨,૧૪.

વૈતરણી નદી પાર કરવા માટે કાંસ્યના વાસણમાં ઘી મૂકી, નાવ પર ચડવાની વિધિ કરવી અને ગરુડધ્વજની પૂજા કરવી.

આત્મવિત્તાનુસારેણ તચ્ચ દાનમનન્તકમ્ । ભવસાગરમગ્નાનાં શોકતાપાર્તિદુઃ ખિનામ્ ॥ ૨,૧૪.

પોતાની શક્તિ પ્રમાણે, એ અનંત દાન આપવું, જે સંસારના દરિયામાં ડૂબેલા, દુઃખ અને શોકથી પીડિત લોકોને ઉદ્ધાર કરે છે.

ધર્મપ્લવવિહીનાનાં તારકો હિ જનાર્દનઃ । તિલા લોહં હિરણ્યં ચ કાર્પાસં લવણં તથા ॥ ૨,૧૪.

ધર્મરૂપ નાવ વગરના લોકોને જનાર્દન જ ઉદ્ધાર કરે છે. તલ, લોહ, સોનુ, કપાસ અને મીઠું પણ આપવું.

સપ્તધાન્યં ક્ષિતિર્ગાવો હ્યેકૈકં પાવનં સ્મૃતમ્ । તિલપાત્રાણિ કુર્વીત શય્યાદાનં ચ દાપયેત્ ॥ ૨,૧૪.

સાત પ્રકારના અનાજ, જમીન અને ગાય — દરેક પવિત્ર માનવામાં આવે છે. તલથી ભરેલા વાસણો આપવું અને શય્યા પણ દાનમાં આપવી.

દીનાનાથવિશિષ્ટેભ્યો દદ્યાચ્છક્ત્યા ચ દક્ષિણામ્ । એવં યઃ કુરુતે તાર્ક્ષ્ય પુત્રવાનપ્યપુત્રવાન્ ॥ ૨,૧૪.

ગરીબ, અનાથ અને શ્રેષ્ઠ લોકોને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દક્ષિણાનું દાન કરવું. હે તાર્ખ્ષ્ય, જે આ રીતે કરે છે, તેને સંતાન હોય કે ન હોય —

સ સિદ્ધિં સમવાપ્નોતિ યથા તે બ્રહ્મચારિણઃ । નિત્યં નૈમિત્તિકં કુર્યાદ્યાવજ્જીવતિ માનવઃ ॥ ૨,૧૪.

એને એ જ રીતે સિદ્ધિ મળે છે જેમ બ્રહ્મચારીને મળે છે. માનવજાતે જીવનભર નિયમિત અને વિશેષ વિધિઓ કરવી જોઈએ.

યઃ કશ્ચિત્ક્રિયતે ધર્મસ્તત્ફલં ચાક્ષયં ભવેત્ । તીર્થયાત્રાવ્રતાદીનાં શ્રાદ્ધં સંવત્સરસ્ય હિ ॥ ૨,૧૪.

જે કાયમ ધર્મકર્મ થાય છે, તેનું ફળ કદી ખૂટતું નથી. તીર્થયાત્રા, વ્રત વગેરેમાં, વર્ષમાં એકવાર કરેલું શ્રાદ્ધ વિશેષ છે.

દેવતાનાં ગુરૂણાં ચ માતાપિત્રોસ્તથૈવ ચ । પુણ્યં દેયં પ્રયત્નેન પ્રત્યહં વર્ધતે ખગ ॥ ૨,૧૪.

દેવતાઓ, ગુરૂઓ અને માતા-પિતાને પુણ્ય શ્રદ્ધાપૂર્વક અર્પણ કરવું જોઈએ; એ રોજે રોજ વધે છે, હે પંખી.

અસ્મિન્યજ્ઞેઃ હિયઃ કશ્ચિદ્ભૂરિદાનં પ્રયચ્છતિ । તત્તસ્ય ચાક્ષયં સર્વં વેદિકાયાં યથા કિલ ॥ ૨,૧૪.

આ યજ્ઞમાં જે કોઈ વિશાળ દાન આપે છે, તેનું ફળ કદી ખૂટતું નથી, જેમ યજ્ઞવેદિકામાં પણ છે.

યથા પૂજ્યતમા લોકે યતયો બ્રહ્મચારિણઃ । તથૈવ પ્રતિપૂજ્યન્તે લોકે સર્વે ચ નિત્યશઃ ॥ ૨,૧૪.

જેમ યતિઓ અને બ્રહ્મચારી લોકો દુનિયામાં સૌથી વધુ પૂજનીય છે, તેમ આવા બધા લોકો હંમેશા સર્વત્ર સન્માન પામે છે.

વરદોઽહં સદા તસ્ય ચતુર્વક્ત્રસ્તથા હરઃ । તે યાન્તિ પરમાંલ્લોકાનિતિ સત્યં વચો મમ ॥ ૨,૧૪.

હું તેને હંમેશા વર આપનાર છું, અને બ્રહ્મા તથા હર પણ. એ લોકો સર્વોચ્ચ લોકને પામે છે — આ મારું સાચું વચન છે.

ઉત્સૃષ્ટો વૃષભો યત્ર પિબત્યપો જલાશયે । શૃઙ્ગેણાલિખતે વાપિ ભૂમિં નિત્યં પ્રહર્ષિતઃ ॥ ૨,૧૪.

જ્યાં મુક્ત કરેલો વાછરડો તળાવમાં પાણી પીવે છે, કે આનંદથી શિંગથી જમીન ખોદે છે —