ગરુડપુરાણમ્

અકૃત્વા મ્રિયતે યસ્તુ અપુત્રો નૈવ મુક્તિભાક્ । અપુત્રોઽપિ હિ યઃ કુર્યાત્સુખં યાતિ મહાપથે ॥ ૨,૧૪.

જે પુત્ર વિના મરી જાય અને એ યજ્ઞ ન કરે, એ મુક્તિ પામતો નથી; પણ પુત્ર વિના પણ જે એ યજ્ઞ કરે, એ મહામાર્ગે સુખથી જાય છે.

અગ્નિહોત્રાધિભિર્યજ્ઞૈર્દાનૈશ્ચ વિવિધૈરપિ । ન તાં ગતિમવાપ્નોતિ વૃષોત્સર્ગેણ યા ગતિઃ ॥ ૨,૧૪.

અગ્નિહોત્ર અને બીજા બધા યજ્ઞો કે વિવિધ દાનો દ્વારા પણ જે ગતિ વૃષોત્સર્ગથી મળે છે, એ નથી મળતી.

યજ્ઞાનાં ચૈવ સર્વેષાં વૃષયજ્ઞસ્તથોત્તમઃ । તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન વૃષયજ્ઞં સમાચરેત્ ॥ ૨,૧૪.

બધા યજ્ઞોમાં વૃષયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે; તેથી સર્વશક્તિથી એ યજ્ઞ કરવો જોઈએ.

ગરુડ ઉવાચ । કથયસ્વ પ્રસાદેન ક્ષયાહં ચૌર્ધ્વદૈહિકમ્ । કસ્મિન્કાલે તિથૌ કસ્યાં વિધિના કેન તદ્ભવેત્ ॥ ૨,૧૪.

ગરુડએ પૂછ્યું: ભગવાન, કૃપા કરીને કહો કે મૃત્યુ પછી કયા સમયે, કઈ તિથિએ, કઈ રીતે અને કોણ એ વૃષયજ્ઞ કરવો જોઈએ?

કૃત્વા કિં ફલમાપ્નોતિ એતન્મે વદ સામ્પ્રતમ્ । ત્વત્પ્રસાદેન ગોવિન્દ મુક્તે ભવતિ માનવઃ ॥ ૨,૧૪.

એ યજ્ઞ કરવાથી શું ફળ મળે છે? કૃપા કરીને મને હવે કહો. તમારી કૃપાથી, હે ગોવિંદ, મનુષ્યે મુક્તિ પામે છે.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । કાર્તિકાદિષુ માસેષુ યામ્યાયતગતે રવૌ । શુક્લપક્ષે તથા પક્ષિન્દ્વાદશ્યાદિતિથૌ શુભે ॥ ૨,૧૪.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: કાર્તિકથી શરૂ થતા મહિનાઓમાં, જ્યારે સૂર્ય દક્ષિણ દિશામાં જાય છે, શુક્લપક્ષમાં અને શુભ તિથિ જેવી કે દ્વાદશી આવે ત્યારે,

શુભે લગ્ને મુહૂર્તે વા શુચૌ દેશે સમાહિતઃ । બ્રાહ્મણં તુ સમાહૂય વિધિજ્ઞં શુભલક્ષણમ્ ॥ ૨,૧૪.

શુભ લઘ્ન કે શુભ મુહૂર્તમાં, શુદ્ધ જગ્યાએ, મન એકાગ્ર રાખીને, વિધિ જાણતા અને સારા ગુણવાળા બ્રાહ્મણને બોલાવવો જોઈએ.

જપહોમૈસ્તથા દાનૈઃ કુર્યાદ્દહેસ્ય શોધનમ્ । પુણ્યેઽભિજિત્સુનક્ષત્રે ગ્રહાન્દેવાન્સમર્ચયેત્ ॥ ૨,૧૪.

જપ, હવન અને દાન દ્વારા યજ્ઞની શુદ્ધિ કરવી જોઈએ; પુણ્ય અભિજિત કે અન્ય શુભ નક્ષત્ર આવે ત્યારે ગ્રહો અને દેવતાઓની પૂજા કરવી.

હોમં કુર્યાદ્યથાશક્તિ મન્ત્રૈશ્ચ વિવિધૈરપિ । ગ્રહાણાં સ્થાપનં કુર્યાત્પૂર્વં ચૈવ ખગેશ્વર ॥ ૨,૧૪.

પોતાની શક્તિ પ્રમાણે વિવિધ મંત્રોથી હવન કરવું, અને પહેલા ગ્રહોની સ્થાપના કરવી, હે ખગેશ્વર.

માતૄણાં પૂજનં કાર્યં વસોર્ધારાં ચ પાતયેત્ । વહ્નિં સંસ્થાપ્ય તત્રૈવ પૂર્ણં હોમં તુ કારયેત્ ॥ ૨,૧૪.

માતૃકાઓની પૂજા કરવી અને ઘીનો ધારો વહાવવો; ત્યાં અગ્નિ સ્થાપી પૂર્ણ હવન કરવો.

શાલગ્રામં ચ સંસ્થાપ્ય વૈષ્ણવં શ્રાદ્ધમાચરેત્ । વૃષં સમ્પૂજ્ય તત્રૈવ વસ્ત્રાલઙ્કારભૂષણૈઃ ॥ ૨,૧૪.

શાલગ્રામ સ્થાપી વૈષ્ણવ શ્રાદ્ધ કરવું; ત્યાં વાછરડાવાળા વાછરડા અને વાછરડાને વસ્ત્ર, આભૂષણ અને શણગારથી પૂજવું.

ચતસ્રો વત્સતર્યશ્ચ પૂર્વં સમધિવાસયેત્ । પ્રદક્ષિણં તતઃ કુર્યાદ્ધોમાન્તે ચ વિસર્જનમ્ ॥ ૨,૧૪.

પહેલા ચાર વાછરડાઓને સંસ્કાર આપવો, પછી પ્રદક્ષિણ કરવી અને હવન પૂરો થાય પછી વિસર્જન કરવું.

ઇમં મન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય ઉત્તરાભિમુખઃ સ્થિતઃ । ધર્મ ત્વં વૃષરૂપેણ બ્રહ્મણા નિર્મિતઃ પુરા ॥ ૨,૧૪.

ઉત્તર દિશા તરફ મોઢું કરીને આ મંત્ર બોલવો: 'ધર્મ, તું વૃષરૂપે બ્રહ્માએ પહેલા રચ્યો હતો.'

તવોત્સર્ગપ્રભાવાન્મામુદ્ધરસ્વભવાર્ણાવાત્ । અબિષિચ્ય શુભૈર્મન્ત્રૈઃ પાવનૈર્વિધિપૂર્વકમ્ ॥ ૨,૧૪.

તારી કૃપાથી મને સંસારના મહાસાગરમાંથી પાર ઉતારજે; શુભ અને પવિત્ર મંત્રોથી વિધિપૂર્વક અભિષેક કરવો.

તનક્રીડન્તિમન્ત્રેણ વૃષોત્સર્ગં તુ કારયેત્ । અભિષિઞ્ચેત્તતો નીલં રુદ્રકુમ્ભો દકેન તુ ॥ ૨,૧૪.

વાછરડાની લીલા માટેના મંત્રથી વાછરડાનું વિસર્જન કરવું, પછી દક્ષિણ હાથે રુદ્રકુંભના પાણીથી અભિષેક કરવો.

નાભિમૂલે સમાસ્થાય તદમ્બુ મૂર્ધનિ ન્યસેત્ । અન્ન (આત્મ) શ્રાદ્ધં તતઃ કુર્યાદ્દદ્યાદ્દાનં દ્વિજોત્તમે ॥ ૨,૧૪.

નાભિ પાસે બેસી એ પાણી માથા પર મૂકવું, પછી અન્ન (અથવા આત્મા)થી શ્રાદ્ધ કરવું અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને દાન આપવું.

ઉદકેચૈવ ગન્તવ્યં જલં તત્ર પ્રદાપયેત્ । યદિષ્ટં જીવતસ્ત્વાસીત્તચ્ચ દદ્યાત્સ્વશક્તિતઃ ॥ ૨,૧૪.

પાણી પાસે જઈને ત્યાં જળ અર્પણ કરવું; જો ઇચ્છિત વ્યક્તિ જીવિત હોય તો પણ પોતાની શક્તિ પ્રમાણે આપવું.

ન્યૂનં સંપૂર્ણતાં યાતિ વૃષોત્સર્ગે કૃતે સતિ । સુતૃપ્તો દુસ્તરે માર્ગે મૃતો યાતિ ન સંશયઃ ॥ ૨,૧૪.

વાછરડાનું વિસર્જન થાય ત્યારે જે ઓછું હોય તે પૂર્ણ થાય છે; મૃત આત્મા સંતોષ પામી અડચણ વગર માર્ગ પાર કરે છે, તેમાં શંકા નથી.

યમલોકં ન પશ્યન્તિ સદા દાનરતા નરાઃ । યાવન્ન દીયતે જન્તોઃ શ્રાદ્ધં ચૈકાદશાહિકમ્ ॥ ૨,૧૪.

જે લોકો હંમેશા દાનમાં તત્પર રહે છે, તેઓ યમલોકને નથી જોતા, જ્યાં સુધી એકાદશા શ્રાદ્ધ નથી થતું.

સ્વદત્તં પરદત્તં વા નેહામુત્રોપતિષ્ઠતિ । ત્રયોદશા તથા સપ્ત પઞ્ચ ત્રીણી ક્રમેણ તુ ॥ ૨,૧૪.

પોતે કે બીજાએ આપેલું દાન અહીં કે પરલોકમાં ફળ આપતું નથી; ક્રમશઃ તેર, સાત, પાંચ કે ત્રણ આપવું જોઈએ.

પદદાનાનિ કુર્વીત શ્રદ્ધાભક્તિસમન્વિતઃ । તિલપાત્રાણિ કુર્વીત સપ્ત પઞ્ચ યથાક્રમમ્ ॥ ૨,૧૪.

શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી પગપોશ આપવું, અને તિલના પાત્રો પણ ક્રમશઃ સાત કે પાંચ આપવું.

બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેત્પશ્ચાદેકાં ગાં ચ પ્રદાપયેત્ । વૃષં હિ શન્નોદેવીતિ વેદોક્તવિધિના તતઃ ॥ ૨,૧૪.

પછી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને એક ગાય દાન આપવી; પછી વેદોક્ત વિધિ પ્રમાણે 'શન્નો દેવી' મંત્ર બોલી વાછરડો દાન આપવો.

ચતસૃભિર્વત્સતરીભિઃ પરિણયનમાચરેત્ । વામે ચક્રં પ્રદાતવ્યં ત્રિશૂલં દક્ષિણે તથા ॥ ૨,૧૪.

ચાર વાછરડીઓ સાથે વિધિવત વિધિ કરવી, ડાબી બાજુ ચક્ર અને જમણી બાજુ ત્રિશૂલ આપવું.

મૂલ્યં દદ્યાદ્વૃષસ્યાપિ તં વૃષં ચ વિસર્જયેત્ । એકોદ્દિષ્ટવિધાનેન સ્વાહાકારેણ વુદ્ધિમાન્ ॥ ૨,૧૪.

પશુનું મૂલ્ય આપી, એ વાછરડાને મુક્ત કરવું જોઈએ. એક જ વ્યક્તિ માટે, યોગ્ય રીતે 'સ્વાહા' ઉચ્ચારીને આ વિધિ કરવી જોઈએ.

કુર્યાદેકાદશાહં ચ દ્વાદશાહં ચ યત્નતઃ । સપિણ્ડીકરણાદર્વાક્કુર્યાચ્છ્રાદ્ધાનિ ષોડશ ॥ ૨,૧૪.

એગિયાર અને બાર દિવસની વિધિઓ સતર્કતાથી કરવી, પછી ક્રમશઃ સોળ શ્રાદ્ધ વિધિઓ, જેમાં સપીંડીકરણ પણ આવે છે, પૂરી કરવી.

બ્રાહ્મણાન્ ભોજયિત્વા તુ પદદાનાનિ દાપયેત્ । કાપોસોપરિ સંસ્થાપ્ય તામ્રપાત્રે તથાચ્યુતમ્ ॥ ૨,૧૪.

બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવ્યા પછી, પગ મૂકવાની પાટલી આપવી અને લાકડાની પાટ પર રાખીને તાંબાના વાસણ પણ આપવા.

વસ્ત્રેણાચ્છાદ્ય તત્રસ્થમર્ઘં દદ્યાચ્છુભૈઃ ફલૈઃ । નાવમિક્ષુમયીં કૃત્વા પટ્ટસૂત્રેણ વેષ્ટયેત્ ॥ ૨,૧૪.

ત્યાં રાખેલા વસ્તુને કપડાંથી ઢાંકી, શુભ ફળો સાથે અર્ઘ્ય આપવું. ઈખમાંથી નાવ બનાવી, રેશમી દોરાથી બાંધવી.

કાંસ્યપાત્રે ઘૃતં સ્થાપ્ય વૈતરણ્યા નિમિત્તતઃ । નાવારોહણં કુર્યાત્પૂજયેદ્ગરુડધ્વજમ્ ॥ ૨,૧૪.

વૈતરણી નદી પાર કરવા માટે કાંસ્યના વાસણમાં ઘી મૂકી, નાવ પર ચડવાની વિધિ કરવી અને ગરુડધ્વજની પૂજા કરવી.

આત્મવિત્તાનુસારેણ તચ્ચ દાનમનન્તકમ્ । ભવસાગરમગ્નાનાં શોકતાપાર્તિદુઃ ખિનામ્ ॥ ૨,૧૪.

પોતાની શક્તિ પ્રમાણે, એ અનંત દાન આપવું, જે સંસારના દરિયામાં ડૂબેલા, દુઃખ અને શોકથી પીડિત લોકોને ઉદ્ધાર કરે છે.