ગરુડપુરાણમ્

પાત્રે દત્તે ખગશ્રેષ્ઠ અહન્યહનિ વર્ધતે । દાતુર્દાનમપાપાય જ્ઞાનિનાં ચ પ્રતિગ્રહઃ ॥ ૨,૧૪.

હે પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, યોગ્ય પાત્રને દાન આપવાથી એ દાન રોજે રોજ વધે છે; દાતા પર કોઈ પાપ આવતું નથી અને જ્ઞાની લોકો એ દાન નિઃશંકપણે સ્વીકારે છે.

વિષશીતાપહો મન્ત્રવહ્નિઃ કિં દોષભાજનમ્ । દાતવ્યં પ્રત્યહં પાત્રે નિમિત્તેષુ વિશેષતઃ ॥ ૨,૧૪.

મંત્રથી પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેમ ઝેર અને ઠંડી દૂર કરે છે, તેમ યોગ્ય પાત્રમાં દાન આપવાથી કોઈ દોષ રહેતો નથી; ખાસ શુભ પ્રસંગે અને રોજ યોગ્ય પાત્રને દાન આપવું જોઈએ.

નાપાત્રે વિદુષા કિઞ્ચિદાત્મનઃ શ્રેય ઇચ્છતા । અપાત્રે જાતુ ગૌર્દત્તા દાતારં નરકં નયેત્ ॥ ૨,૧૪.

જે પોતાના કલ્યાણની ઈચ્છા રાખે છે, એએ ક્યારેય અયોગ્ય પાત્રને કંઈ આપવું નહીં; અયોગ્યને ગાય આપવાથી દાતા નરકમાં જાય છે.

કુલૈકવિંશતિયુતં ગ્રહીતારં ચ પાતયેત્ । દેહાન્તરં પરિપ્રાપ્ય સ્વહસ્તેન કૃતં ચ યત્ ॥ ૨,૧૪.

ગ્રાહક પણ, પોતાના કુટુંબની એકવીસ પેઢી સાથે, પતન પામે છે; શરીર છોડ્યા પછી, પોતાના હાથથી જે કર્યું હોય એનું ફળ ભોગવવું પડે છે.

ધનં ભૂમિગતં યદ્વત્સ્વહસ્તેન નિવેશિતમ્ । તદ્વત્ફલમવાપ્નોતિ હ્યહં વચ્મિ ખગેશ્વર ॥ ૨,૧૪.

જેમ જમીનમાં પોતે મૂકી ધરાવેલું ધન ફળ આપે છે, તેમ પોતાના હાથથી આપેલું દાન પણ ફળ આપે છે, હે પંખીઓના રાજા, હું એ વાત નિશ્ચયપૂર્વક કહું છું.

અપુત્રોઽપિ વિશેષેણ ક્રિયાં ચૈવાન્ધ્વદૌહિકીમ્ । પ્રકુર્યાન્મોક્ષકામશ્ચ નિર્ધનશ્ચ વિશેષતઃ ॥ ૨,૧૪.

જેને પુત્ર ન હોય એએ પણ ખાસ કરીને પિતૃકાર્ય કરવું જોઈએ; મુક્તિ ઇચ્છનાર અને ગરીબ માણસે પણ એ કાર્ય કરવું જોઈએ.

સ્વલ્પેનાપિ હિ વિત્તેન સ્વયં હસ્તેન યત્કૃતમ્ । અક્ષયં યાતિ તત્સર્વં યથાજ્યં ચ હુતાશને ॥ ૨,૧૪.

થોડા ધનથી પણ, પોતાના હાથથી આપેલું જે કંઈ દાન હોય એ અક્ષય બને છે, જેમ અગ્નિમાં ઘી અર્પણ કરવાથી તે અક્ષય રહે છે.

એકા ચૈકસ્ય દાતવ્યા શય્યા કન્યા પયસ્વિની । સા વિક્રીતા વા દહત્યાસપ્તમં કુલમ્ ॥ ૨,૧૪.

એક જ શૈયા, એક કન્યા કે દૂધ આપતી ગાય, એક વ્યક્તિને એક જ વાર આપવી જોઈએ; જો એ વેચાય તો એ સાત પેઢી સુધી કુટુંબને દહન કરે છે.

તસ્માત્સર્વં પ્રકુર્વીત ચઞ્ચલે જીવિતે સતિ । ગૃહીતદાનપાથેયઃ સુખં યાતિ મહાધ્વનિ ॥ ૨,૧૪.

માણસનું જીવન અનિશ્ચિત છે, તેથી જીવતો હોય ત્યાં સુધી બધા કર્મો કરવું જોઈએ; દાનનું પુણ્ય લઈને જનાર મહાન માર્ગ પર સુખથી જાય છે.

અન્યથા ક્લિશ્યતે જન્તુઃ પાથેયરહિતઃ પથિ । એવં જ્ઞાત્વા ખગશ્રેષ્ઠ વૃષયજ્ઞં સમાચરેત્ ॥ ૨,૧૪.

નહીંતર, દાનના પુણ્ય વિના જીવ પંથમાં દુઃખ ભોગવે છે; હે પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, આ જાણીને વૃષયજ્ઞ કરવો જોઈએ.

અકૃત્વા મ્રિયતે યસ્તુ અપુત્રો નૈવ મુક્તિભાક્ । અપુત્રોઽપિ હિ યઃ કુર્યાત્સુખં યાતિ મહાપથે ॥ ૨,૧૪.

જે પુત્ર વિના મરી જાય અને એ યજ્ઞ ન કરે, એ મુક્તિ પામતો નથી; પણ પુત્ર વિના પણ જે એ યજ્ઞ કરે, એ મહામાર્ગે સુખથી જાય છે.

અગ્નિહોત્રાધિભિર્યજ્ઞૈર્દાનૈશ્ચ વિવિધૈરપિ । ન તાં ગતિમવાપ્નોતિ વૃષોત્સર્ગેણ યા ગતિઃ ॥ ૨,૧૪.

અગ્નિહોત્ર અને બીજા બધા યજ્ઞો કે વિવિધ દાનો દ્વારા પણ જે ગતિ વૃષોત્સર્ગથી મળે છે, એ નથી મળતી.

યજ્ઞાનાં ચૈવ સર્વેષાં વૃષયજ્ઞસ્તથોત્તમઃ । તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન વૃષયજ્ઞં સમાચરેત્ ॥ ૨,૧૪.

બધા યજ્ઞોમાં વૃષયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે; તેથી સર્વશક્તિથી એ યજ્ઞ કરવો જોઈએ.

ગરુડ ઉવાચ । કથયસ્વ પ્રસાદેન ક્ષયાહં ચૌર્ધ્વદૈહિકમ્ । કસ્મિન્કાલે તિથૌ કસ્યાં વિધિના કેન તદ્ભવેત્ ॥ ૨,૧૪.

ગરુડએ પૂછ્યું: ભગવાન, કૃપા કરીને કહો કે મૃત્યુ પછી કયા સમયે, કઈ તિથિએ, કઈ રીતે અને કોણ એ વૃષયજ્ઞ કરવો જોઈએ?

કૃત્વા કિં ફલમાપ્નોતિ એતન્મે વદ સામ્પ્રતમ્ । ત્વત્પ્રસાદેન ગોવિન્દ મુક્તે ભવતિ માનવઃ ॥ ૨,૧૪.

એ યજ્ઞ કરવાથી શું ફળ મળે છે? કૃપા કરીને મને હવે કહો. તમારી કૃપાથી, હે ગોવિંદ, મનુષ્યે મુક્તિ પામે છે.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । કાર્તિકાદિષુ માસેષુ યામ્યાયતગતે રવૌ । શુક્લપક્ષે તથા પક્ષિન્દ્વાદશ્યાદિતિથૌ શુભે ॥ ૨,૧૪.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: કાર્તિકથી શરૂ થતા મહિનાઓમાં, જ્યારે સૂર્ય દક્ષિણ દિશામાં જાય છે, શુક્લપક્ષમાં અને શુભ તિથિ જેવી કે દ્વાદશી આવે ત્યારે,

શુભે લગ્ને મુહૂર્તે વા શુચૌ દેશે સમાહિતઃ । બ્રાહ્મણં તુ સમાહૂય વિધિજ્ઞં શુભલક્ષણમ્ ॥ ૨,૧૪.

શુભ લઘ્ન કે શુભ મુહૂર્તમાં, શુદ્ધ જગ્યાએ, મન એકાગ્ર રાખીને, વિધિ જાણતા અને સારા ગુણવાળા બ્રાહ્મણને બોલાવવો જોઈએ.

જપહોમૈસ્તથા દાનૈઃ કુર્યાદ્દહેસ્ય શોધનમ્ । પુણ્યેઽભિજિત્સુનક્ષત્રે ગ્રહાન્દેવાન્સમર્ચયેત્ ॥ ૨,૧૪.

જપ, હવન અને દાન દ્વારા યજ્ઞની શુદ્ધિ કરવી જોઈએ; પુણ્ય અભિજિત કે અન્ય શુભ નક્ષત્ર આવે ત્યારે ગ્રહો અને દેવતાઓની પૂજા કરવી.

હોમં કુર્યાદ્યથાશક્તિ મન્ત્રૈશ્ચ વિવિધૈરપિ । ગ્રહાણાં સ્થાપનં કુર્યાત્પૂર્વં ચૈવ ખગેશ્વર ॥ ૨,૧૪.

પોતાની શક્તિ પ્રમાણે વિવિધ મંત્રોથી હવન કરવું, અને પહેલા ગ્રહોની સ્થાપના કરવી, હે ખગેશ્વર.

માતૄણાં પૂજનં કાર્યં વસોર્ધારાં ચ પાતયેત્ । વહ્નિં સંસ્થાપ્ય તત્રૈવ પૂર્ણં હોમં તુ કારયેત્ ॥ ૨,૧૪.

માતૃકાઓની પૂજા કરવી અને ઘીનો ધારો વહાવવો; ત્યાં અગ્નિ સ્થાપી પૂર્ણ હવન કરવો.

શાલગ્રામં ચ સંસ્થાપ્ય વૈષ્ણવં શ્રાદ્ધમાચરેત્ । વૃષં સમ્પૂજ્ય તત્રૈવ વસ્ત્રાલઙ્કારભૂષણૈઃ ॥ ૨,૧૪.

શાલગ્રામ સ્થાપી વૈષ્ણવ શ્રાદ્ધ કરવું; ત્યાં વાછરડાવાળા વાછરડા અને વાછરડાને વસ્ત્ર, આભૂષણ અને શણગારથી પૂજવું.

ચતસ્રો વત્સતર્યશ્ચ પૂર્વં સમધિવાસયેત્ । પ્રદક્ષિણં તતઃ કુર્યાદ્ધોમાન્તે ચ વિસર્જનમ્ ॥ ૨,૧૪.

પહેલા ચાર વાછરડાઓને સંસ્કાર આપવો, પછી પ્રદક્ષિણ કરવી અને હવન પૂરો થાય પછી વિસર્જન કરવું.

ઇમં મન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય ઉત્તરાભિમુખઃ સ્થિતઃ । ધર્મ ત્વં વૃષરૂપેણ બ્રહ્મણા નિર્મિતઃ પુરા ॥ ૨,૧૪.

ઉત્તર દિશા તરફ મોઢું કરીને આ મંત્ર બોલવો: 'ધર્મ, તું વૃષરૂપે બ્રહ્માએ પહેલા રચ્યો હતો.'

તવોત્સર્ગપ્રભાવાન્મામુદ્ધરસ્વભવાર્ણાવાત્ । અબિષિચ્ય શુભૈર્મન્ત્રૈઃ પાવનૈર્વિધિપૂર્વકમ્ ॥ ૨,૧૪.

તારી કૃપાથી મને સંસારના મહાસાગરમાંથી પાર ઉતારજે; શુભ અને પવિત્ર મંત્રોથી વિધિપૂર્વક અભિષેક કરવો.

તનક્રીડન્તિમન્ત્રેણ વૃષોત્સર્ગં તુ કારયેત્ । અભિષિઞ્ચેત્તતો નીલં રુદ્રકુમ્ભો દકેન તુ ॥ ૨,૧૪.

વાછરડાની લીલા માટેના મંત્રથી વાછરડાનું વિસર્જન કરવું, પછી દક્ષિણ હાથે રુદ્રકુંભના પાણીથી અભિષેક કરવો.

નાભિમૂલે સમાસ્થાય તદમ્બુ મૂર્ધનિ ન્યસેત્ । અન્ન (આત્મ) શ્રાદ્ધં તતઃ કુર્યાદ્દદ્યાદ્દાનં દ્વિજોત્તમે ॥ ૨,૧૪.

નાભિ પાસે બેસી એ પાણી માથા પર મૂકવું, પછી અન્ન (અથવા આત્મા)થી શ્રાદ્ધ કરવું અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને દાન આપવું.

ઉદકેચૈવ ગન્તવ્યં જલં તત્ર પ્રદાપયેત્ । યદિષ્ટં જીવતસ્ત્વાસીત્તચ્ચ દદ્યાત્સ્વશક્તિતઃ ॥ ૨,૧૪.

પાણી પાસે જઈને ત્યાં જળ અર્પણ કરવું; જો ઇચ્છિત વ્યક્તિ જીવિત હોય તો પણ પોતાની શક્તિ પ્રમાણે આપવું.

ન્યૂનં સંપૂર્ણતાં યાતિ વૃષોત્સર્ગે કૃતે સતિ । સુતૃપ્તો દુસ્તરે માર્ગે મૃતો યાતિ ન સંશયઃ ॥ ૨,૧૪.

વાછરડાનું વિસર્જન થાય ત્યારે જે ઓછું હોય તે પૂર્ણ થાય છે; મૃત આત્મા સંતોષ પામી અડચણ વગર માર્ગ પાર કરે છે, તેમાં શંકા નથી.

યમલોકં ન પશ્યન્તિ સદા દાનરતા નરાઃ । યાવન્ન દીયતે જન્તોઃ શ્રાદ્ધં ચૈકાદશાહિકમ્ ॥ ૨,૧૪.

જે લોકો હંમેશા દાનમાં તત્પર રહે છે, તેઓ યમલોકને નથી જોતા, જ્યાં સુધી એકાદશા શ્રાદ્ધ નથી થતું.