ગરુડપુરાણમ્

યાનિ કાનિ ચ દાનાનિ સ્વયં દત્તાનિ માનવૈઃ । તાનિતાનિ ચ સર્વાણિ તૂપતિષ્ઠન્તિ ચાગ્રતઃ ॥ ૨,૧૩.

માનવોએ પોતે જે દાન આપ્યું હોય, એ બધું જ તેમના આગળ ઉભું રહે છે.

વ્યઞ્જનાનિ વિચિત્રાણિ ભક્ષ્યભોજ્યાનિ યાનિ ચ । સ્વહસ્તેન પ્રદત્તાનિ દેહાન્તે ચાક્ષયં ફલમ્ ॥ ૨,૧૩.

વિવિધ વાનગીઓ, ભોજન અને સ્વહસ્તે આપેલા ખોરાક, શરીર છોડ્યા પછી અક્ષય ફળ આપે છે.

ગોભૂહિરણ્યવાસાંસિ ભોજનાનિ પાદનિ ચ । યત્રયત્ર વસેજ્જન્તુસ્તત્રતત્રોપતિષ્ઠતિ ॥ ૨,૧૩.

ગાય, જમીન, સોનું, વસ્ત્ર, ભોજન અને પાણી—જેને જે સ્થાન મળે છે, ત્યાં એ દાન તેની સાથે જ રહે છે.

યાવત્સ્વસ્થં શરીરં હિ તાવદ્ધર્મં સમાચરેત્ । અસ્વસ્થઃ પ્રેરિતશ્ચાન્યૈર્નાકિઞ્ચિત્કર્તુમર્હતિ ॥ ૨,૧૩.

જ્યાં સુધી શરીર તંદુરસ્ત છે, ત્યાં સુધી ધર્મનું પાલન કરવું જોઈએ; બીમાર થઈને, બીજાની todayથી કોઈ કાર્ય યોગ્ય નથી.

જીવતોઽપિ મૃતસ્યેહ ન ભૂતં ચૌર્ધ્વદૈહિકમ્ । વાયુભૂતઃ ક્ષુધાવિષ્ટો ભ્રમતે ચ દિવાનિશમ્ ॥ ૨,૧૩.

આ દુનિયામાં જીવતો હોવા છતાં, જે મૃત ગણાય છે, તેને ઉત્તરક્રિયા મળતી નથી; તે વાયુરૂપ થઈ, ભૂખે તરસે, દિવસ-રાત ફરતો રહે છે.

કૃમિઃ કીટઃ પતઙ્ગો વા જાયતે મ્રિયતે પુનઃ । અસદ્ગર્ભે ભવેત્સોઽપિ જાતઃ સદ્યો વિનશ્યતિ ॥ ૨,૧૩.

એ ફરીથી કીડો, જીવાત કે પતંગિયું બની જન્મે છે અને ફરી મરે છે; ખોટા ગર્ભમાં જન્મે તો તરત જ નાશ પામે છે.

યાવત્સ્વસ્થમિદં શરીરમરુજં યાવજ્જરા દૂરતો યાવચ્ચેન્દ્રિયશક્તિરપ્રતિહતા યાવત્ક્ષયો નાયુષઃ । આત્મશ્રેયસિ તાવદેવ વિદુષા કાર્યઃ પ્રયત્નો મહાન્સન્દીપ્તે ભવને તુ કૂપખનનં પ્રત્યુદ્યમઃ કીદૃશઃ ॥ ૨,૧૩.

જ્યાં સુધી આ શરીર સ્વસ્થ છે, રોગરહિત છે, વૃદ્ધાવસ્થા દૂર છે, ઇન્દ્રિયશક્તિ અખંડિત છે અને આયુષ્ય બાકી છે, ત્યાં સુધી જ્ઞાનીએ પોતાના સારા માટે મહાન પ્રયત્ન કરવો જોઈએ; કેમ કે, ઘર સળગી રહ્યું હોય ત્યારે કૂવો ખોદવાનો શું અર્થ?

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૪ ગરુડ ઉવાચ । આર્તેન મ્રિયમાણેન યદ્દત્તં તત્ફલં વદ । સ્વસ્થાવસ્થેન દત્તેન વિધિહીનેન વા વિભો ॥ ૨,૧૪.

ગરુડએ પૂછ્યું: ભગવાન, દુઃખી અને મરણશૈયા પર રહેલા માણસે આપેલું દાન, કે સ્વસ્થ અવસ્થામાં આપેલું દાન, અથવા યોગ્ય વિધિ વિના આપેલું દાન—આ બધાનું શું ફળ મળે છે?

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । એકા ગૌઃ સ્વસ્થચિત્તસ્ય હ્યાતુરસ્ય ચ ગોશતમ્ । સહસ્રં મ્રિયમાણસ્ય દત્તં વિત્તવિવર્જિતમ્ ॥ ૨,૧૪.

શ્રીકૃષ્ણએ કહ્યું: સ્વસ્થ મનવાળા માણસે એક ગાય આપવી એ બીમાર માણસે સો ગાય આપવાની બરાબર છે, અને મરણ પામતા ગરીબે હજાર ગાય આપવી એ પણ એ જ ફળ આપે છે.

મૃતસ્યૈવ પુનર્લક્ષં વિધિપૂતં ચ તત્સમમ્ । તીર્થપાત્રસમાયોગાદેકા ગૌર્લક્ષપુણ્યદા ॥ ૨,૧૪.

મરણ પછી યોગ્ય વિધિથી લાખ ગાય આપવી એ પણ એ જ ફળ આપે છે; અને તીર્થસ્થળે એક ગાય આપવી એ લાખ પુણ્યના ફળ જેટલું છે.

પાત્રે દત્તે ખગશ્રેષ્ઠ અહન્યહનિ વર્ધતે । દાતુર્દાનમપાપાય જ્ઞાનિનાં ચ પ્રતિગ્રહઃ ॥ ૨,૧૪.

હે પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, યોગ્ય પાત્રને દાન આપવાથી એ દાન રોજે રોજ વધે છે; દાતા પર કોઈ પાપ આવતું નથી અને જ્ઞાની લોકો એ દાન નિઃશંકપણે સ્વીકારે છે.

વિષશીતાપહો મન્ત્રવહ્નિઃ કિં દોષભાજનમ્ । દાતવ્યં પ્રત્યહં પાત્રે નિમિત્તેષુ વિશેષતઃ ॥ ૨,૧૪.

મંત્રથી પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેમ ઝેર અને ઠંડી દૂર કરે છે, તેમ યોગ્ય પાત્રમાં દાન આપવાથી કોઈ દોષ રહેતો નથી; ખાસ શુભ પ્રસંગે અને રોજ યોગ્ય પાત્રને દાન આપવું જોઈએ.

નાપાત્રે વિદુષા કિઞ્ચિદાત્મનઃ શ્રેય ઇચ્છતા । અપાત્રે જાતુ ગૌર્દત્તા દાતારં નરકં નયેત્ ॥ ૨,૧૪.

જે પોતાના કલ્યાણની ઈચ્છા રાખે છે, એએ ક્યારેય અયોગ્ય પાત્રને કંઈ આપવું નહીં; અયોગ્યને ગાય આપવાથી દાતા નરકમાં જાય છે.

કુલૈકવિંશતિયુતં ગ્રહીતારં ચ પાતયેત્ । દેહાન્તરં પરિપ્રાપ્ય સ્વહસ્તેન કૃતં ચ યત્ ॥ ૨,૧૪.

ગ્રાહક પણ, પોતાના કુટુંબની એકવીસ પેઢી સાથે, પતન પામે છે; શરીર છોડ્યા પછી, પોતાના હાથથી જે કર્યું હોય એનું ફળ ભોગવવું પડે છે.

ધનં ભૂમિગતં યદ્વત્સ્વહસ્તેન નિવેશિતમ્ । તદ્વત્ફલમવાપ્નોતિ હ્યહં વચ્મિ ખગેશ્વર ॥ ૨,૧૪.

જેમ જમીનમાં પોતે મૂકી ધરાવેલું ધન ફળ આપે છે, તેમ પોતાના હાથથી આપેલું દાન પણ ફળ આપે છે, હે પંખીઓના રાજા, હું એ વાત નિશ્ચયપૂર્વક કહું છું.

અપુત્રોઽપિ વિશેષેણ ક્રિયાં ચૈવાન્ધ્વદૌહિકીમ્ । પ્રકુર્યાન્મોક્ષકામશ્ચ નિર્ધનશ્ચ વિશેષતઃ ॥ ૨,૧૪.

જેને પુત્ર ન હોય એએ પણ ખાસ કરીને પિતૃકાર્ય કરવું જોઈએ; મુક્તિ ઇચ્છનાર અને ગરીબ માણસે પણ એ કાર્ય કરવું જોઈએ.

સ્વલ્પેનાપિ હિ વિત્તેન સ્વયં હસ્તેન યત્કૃતમ્ । અક્ષયં યાતિ તત્સર્વં યથાજ્યં ચ હુતાશને ॥ ૨,૧૪.

થોડા ધનથી પણ, પોતાના હાથથી આપેલું જે કંઈ દાન હોય એ અક્ષય બને છે, જેમ અગ્નિમાં ઘી અર્પણ કરવાથી તે અક્ષય રહે છે.

એકા ચૈકસ્ય દાતવ્યા શય્યા કન્યા પયસ્વિની । સા વિક્રીતા વા દહત્યાસપ્તમં કુલમ્ ॥ ૨,૧૪.

એક જ શૈયા, એક કન્યા કે દૂધ આપતી ગાય, એક વ્યક્તિને એક જ વાર આપવી જોઈએ; જો એ વેચાય તો એ સાત પેઢી સુધી કુટુંબને દહન કરે છે.

તસ્માત્સર્વં પ્રકુર્વીત ચઞ્ચલે જીવિતે સતિ । ગૃહીતદાનપાથેયઃ સુખં યાતિ મહાધ્વનિ ॥ ૨,૧૪.

માણસનું જીવન અનિશ્ચિત છે, તેથી જીવતો હોય ત્યાં સુધી બધા કર્મો કરવું જોઈએ; દાનનું પુણ્ય લઈને જનાર મહાન માર્ગ પર સુખથી જાય છે.

અન્યથા ક્લિશ્યતે જન્તુઃ પાથેયરહિતઃ પથિ । એવં જ્ઞાત્વા ખગશ્રેષ્ઠ વૃષયજ્ઞં સમાચરેત્ ॥ ૨,૧૪.

નહીંતર, દાનના પુણ્ય વિના જીવ પંથમાં દુઃખ ભોગવે છે; હે પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, આ જાણીને વૃષયજ્ઞ કરવો જોઈએ.

અકૃત્વા મ્રિયતે યસ્તુ અપુત્રો નૈવ મુક્તિભાક્ । અપુત્રોઽપિ હિ યઃ કુર્યાત્સુખં યાતિ મહાપથે ॥ ૨,૧૪.

જે પુત્ર વિના મરી જાય અને એ યજ્ઞ ન કરે, એ મુક્તિ પામતો નથી; પણ પુત્ર વિના પણ જે એ યજ્ઞ કરે, એ મહામાર્ગે સુખથી જાય છે.

અગ્નિહોત્રાધિભિર્યજ્ઞૈર્દાનૈશ્ચ વિવિધૈરપિ । ન તાં ગતિમવાપ્નોતિ વૃષોત્સર્ગેણ યા ગતિઃ ॥ ૨,૧૪.

અગ્નિહોત્ર અને બીજા બધા યજ્ઞો કે વિવિધ દાનો દ્વારા પણ જે ગતિ વૃષોત્સર્ગથી મળે છે, એ નથી મળતી.

યજ્ઞાનાં ચૈવ સર્વેષાં વૃષયજ્ઞસ્તથોત્તમઃ । તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન વૃષયજ્ઞં સમાચરેત્ ॥ ૨,૧૪.

બધા યજ્ઞોમાં વૃષયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે; તેથી સર્વશક્તિથી એ યજ્ઞ કરવો જોઈએ.

ગરુડ ઉવાચ । કથયસ્વ પ્રસાદેન ક્ષયાહં ચૌર્ધ્વદૈહિકમ્ । કસ્મિન્કાલે તિથૌ કસ્યાં વિધિના કેન તદ્ભવેત્ ॥ ૨,૧૪.

ગરુડએ પૂછ્યું: ભગવાન, કૃપા કરીને કહો કે મૃત્યુ પછી કયા સમયે, કઈ તિથિએ, કઈ રીતે અને કોણ એ વૃષયજ્ઞ કરવો જોઈએ?

કૃત્વા કિં ફલમાપ્નોતિ એતન્મે વદ સામ્પ્રતમ્ । ત્વત્પ્રસાદેન ગોવિન્દ મુક્તે ભવતિ માનવઃ ॥ ૨,૧૪.

એ યજ્ઞ કરવાથી શું ફળ મળે છે? કૃપા કરીને મને હવે કહો. તમારી કૃપાથી, હે ગોવિંદ, મનુષ્યે મુક્તિ પામે છે.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । કાર્તિકાદિષુ માસેષુ યામ્યાયતગતે રવૌ । શુક્લપક્ષે તથા પક્ષિન્દ્વાદશ્યાદિતિથૌ શુભે ॥ ૨,૧૪.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: કાર્તિકથી શરૂ થતા મહિનાઓમાં, જ્યારે સૂર્ય દક્ષિણ દિશામાં જાય છે, શુક્લપક્ષમાં અને શુભ તિથિ જેવી કે દ્વાદશી આવે ત્યારે,

શુભે લગ્ને મુહૂર્તે વા શુચૌ દેશે સમાહિતઃ । બ્રાહ્મણં તુ સમાહૂય વિધિજ્ઞં શુભલક્ષણમ્ ॥ ૨,૧૪.

શુભ લઘ્ન કે શુભ મુહૂર્તમાં, શુદ્ધ જગ્યાએ, મન એકાગ્ર રાખીને, વિધિ જાણતા અને સારા ગુણવાળા બ્રાહ્મણને બોલાવવો જોઈએ.

જપહોમૈસ્તથા દાનૈઃ કુર્યાદ્દહેસ્ય શોધનમ્ । પુણ્યેઽભિજિત્સુનક્ષત્રે ગ્રહાન્દેવાન્સમર્ચયેત્ ॥ ૨,૧૪.

જપ, હવન અને દાન દ્વારા યજ્ઞની શુદ્ધિ કરવી જોઈએ; પુણ્ય અભિજિત કે અન્ય શુભ નક્ષત્ર આવે ત્યારે ગ્રહો અને દેવતાઓની પૂજા કરવી.

હોમં કુર્યાદ્યથાશક્તિ મન્ત્રૈશ્ચ વિવિધૈરપિ । ગ્રહાણાં સ્થાપનં કુર્યાત્પૂર્વં ચૈવ ખગેશ્વર ॥ ૨,૧૪.

પોતાની શક્તિ પ્રમાણે વિવિધ મંત્રોથી હવન કરવું, અને પહેલા ગ્રહોની સ્થાપના કરવી, હે ખગેશ્વર.