ગરુડપુરાણમ્

ધર્મ એવાપવર્ગાય તસ્માદ્ધર્મં સમાચરેત્ । શ્રદ્ધયા સાધ્યતે ધર્મો બહુભિર્નાર્થરાશિભિઃ ॥ ૨,૧૨.

મોક્ષ માટે માત્ર ધર્મ જ ઉપાય છે, એટલે ધર્મનું પાલન કરવું જોઈએ; ધર્મ શ્રદ્ધાથી સિદ્ધ થાય છે, ધનના ઢગલાંથી નહીં.

અકિઞ્ચના હિ મુનયઃ શ્રદ્ધાવન્તો દિવં ગતાઃ । અશ્રદ્ધયા હુતં દત્તં તપસ્તપ્તં કૃતં ચ યત્ । અસદિત્યુચ્યતે પક્ષિન્પ્રેત્ય ચેહ ન તત્ફલમ્ ॥ ૨,૧૨.

જે ઋષિઓ પાસે કંઈ નહોતું, પણ શ્રદ્ધાથી સ્વર્ગ પામ્યા; શ્રદ્ધા વિના જે કંઈ અર્પણ, દાન કે તપ કરાય છે, એ બધું અસત્ય ગણાય છે અને અહીં કે પરલોકમાં ફળ આપતું નથી.

thumb|500px|ઓંકારેશ્વર ક્ષેત્રે નન્દિનઃ પ્રતિમાનિ। પ્રતિમા બાહ્યમુખી અથવા અન્તર્મુખી અસ્તિ। શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૩ ગરુડ ઉવાચ । કર્મણા કેન દેવેશ પ્રેતત્વં નૈવ જાયતે । પૃથિવ્યાં સર્વજન્તૂનાં તદ્બ્રૂહિ પરમેશ્વર ॥ ૨,૧૩.

ગરુડએ પૂછ્યું: હે દેવોના દેવ, પૃથ્વી પર બધા જીવોમાં કયા કર્મથી મનુષ્ય પ્રેત નથી بنتો? હે પરમેશ્વર, મને કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । અથ વક્ષ્યામિ સંક્ષેપાત્ક્ષયાહાદૌર્ધ્વદૈહિકમ્ । સ્વહસ્તેનૈવ કર્તવ્યં મોક્ષકામૈસ્તુ માનવૈઃ ॥ ૨,૧૩.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: હવે હું તું સંક્ષિપ્તમાં ક્ષય, આહાર અને અંત્યેષ્ટિ વિધી સમજાવું છું, જે મુક્તિ ઈચ્છનાર મનુષ્યોએ પોતાના હાથે કરવી જોઈએ.

સ્ત્રીણામપિ વિશેષેણ પઞ્ચવર્ષાધિકે શિશૌ । વૃષોત્સર્ગાદિકં કર્મ પ્રેતત્વવિનિવૃત્તયે । વૃષોત્સર્ગાદૃતે નાન્યત્કિઞ્ચિદસ્તિ મહીતલે ॥ ૨,૧૩.

ખાસ કરીને સ્ત્રીઓ માટે અને પાંચ વર્ષથી વધુના બાળક માટે, વૃષોત્સર્ગ અને અન્ય વિધિઓ પ્રેતત્વ દૂર કરવા માટે કરવી જોઈએ; વૃષોત્સર્ગ સિવાય પૃથ્વી પર બીજું કંઈ નથી.

જીવન્વાપિ મૃતો વાપિ વૃષોત્સર્ગં કરોતિ યઃ । પ્રેતત્વં ન ભવેત્તસ્ય વિના દાનમખવ્રતૈઃ ॥ ૨,૧૩.

જીવતો હોય કે મરેલો, જે વૃષોત્સર્ગ કરે છે, તેને દાન કે યજ્ઞ વિના પણ પ્રેતત્વ નથી રહેતું.

ગરુડ ઉવાચ । કસ્મિન્કાલે વૃષોત્સર્ગં જીવન્વાપિ મૃતોઽપિ વા । કુર્યાત્સુરવરશ્રેષ્ઠ બ્રૂહિ મે મધુસૂદન ॥ ૨,૧૩.

ગરુડએ પૂછ્યું: હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, જીવતો કે મરેલો હોય ત્યારે ક્યારે વૃષોત્સર્ગ કરવો જોઈએ? મને કહો, હે મધુસૂદન.

કિં ફલં તુ ભવેદન્તે કૃતૈઃ શ્રાદ્ધૈસ્તુ ષોડશૈઃ ॥ ૨,૧૩.

છેલ્લે કરેલા સોળ શ્રાદ્ધ વિધિઓનું શું ફળ મળે છે?

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । અકૃત્વા તુ વૃષોત્સર્ગં કુરુતે પિણ્ડપાતનમ્ । નોપતિષ્ઠતિ તચ્છ્રેયો દાતુઃ પ્રેતસ્ય નિષ્ફલમ્ ॥ ૨,૧૩.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: જો વૃષોત્સર્ગ ન કરવામાં આવે અને માત્ર પિંડદાન કરવામાં આવે, તો એ કર્મથી પ્રેતને કોઈ લાભ થતો નથી; એ વ્યર્થ જાય છે.

એકાદશાહે પ્રેતસ્ય યસ્ય નોત્સૃજ્યતે વૃષઃ । પ્રેતત્વં સુસ્થિરં તસ્ય દત્તૈઃ શ્રાદ્ધશતૈરપિ ॥ ૨,૧૩.

એકાદશી દિવસે જો મૃત વ્યક્તિ માટે વાછરડું છોડવામાં ન આવે, તો એનું પ્રેતત્વ મજબૂત રહે છે, ભલેને શત શ્રાદ્ધો કરાય.

ગરુડ ઉવાચ । સર્પાદ્ધિ પ્રાપ્તમૃત્યૂનામગ્નિદાહાદિ ન ક્રિયા । જલેન શૃઙ્ગિણા વાપિ શસ્ત્રાદ્યૈર્મ્રિયતે યદિ ॥ ૨,૧૩.

ગરુડએ પૂછ્યું: જે લોકો સાપના દંશથી, અગ્નિમાં સળી જવાથી કે આવા અન્ય કારણોથી મરે છે, અને જેમની ક્રિયાઓ કરવામાં આવતી નથી, એ લોકો પાણીમાં, શિંગાવાળા પ્રાણીઓથી કે શસ્ત્રથી પણ મરે હોય—

અસન્મૃત્યુમૃતાનાં ચ કથં શુદ્ધિર્ભવત્પ્રભો । એતન્મે સંશયં દેવ ચ્છેત્તુમર્હસ્યશેષતઃ ॥ ૨,૧૩.

પ્રભુ, જે લોકો અસામાન્ય રીતે મરે છે, તેમની શુદ્ધિ કેવી રીતે થાય છે? હે દેવ, કૃપા કરીને મારી આ શંકા પૂરી રીતે દૂર કરો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । ષણ્માસૈર્બ્રાહ્મણઃ શુધ્યેદ્યુગ્મે સાર્ધે તુ બાહુજઃ । સાર્ધમાસેન વૈશ્યસ્તુ શૂદ્રો માસેન શુધ્યતિ ॥ ૨,૧૩.

શ્રીકૃષ્ણએ કહ્યું: બ્રાહ્મણ છ મહિને શુદ્ધ થાય છે; ક્ષત્રિય દોઢ વર્ષે; વૈશ્ય દોઢ મહિનામાં અને શૂદ્ર એક મહિનામાં શુદ્ધ થાય છે.

દત્ત્વા દાનાન્યશેષાણિ સુતીર્થે મ્રિયતે યદિ । બ્રહ્મચારી શુચિર્ભૂત્વા ન સ યાતીહ દુર્ગતિમ્ ॥ ૨,૧૩.

જે વ્યક્તિ સર્વ પ્રકારના દાન આપી, પવિત્ર તીર્થમાં બ્રહ્મચારી અને શુદ્ધ રહી મરે, તેને અહીં ક્યારેય દુર્ગતિ નથી ભોગવવી પડતી.

વૃષોત્સર્ગાદિકં કૃત્વા યતિધર્મં સમાચરેત્ । યતિત્વે મૃત્યુમાપ્નોતિ સ ગચ્છેદ્બ્રહ્મશાખ્વતમ્ ॥ ૨,૧૩.

વાછરડું છોડવું અને અન્ય વિધિઓ કરી, યતિધર્મનું પાલન કરવું જોઈએ; અને જો યતિ અવસ્થામાં મૃત્યુ આવે, તો તે બ્રહ્મના શ્રેષ્ઠ સ્થાનને પામે છે.

વિકર્મ કુરુતે યસ્તુ શિષ્ટાચારવિવર્જિતઃ । વૃષોત્સર્ગાદિકં કૃત્વા ન ગચ્છેદ્યમશાસનમ્ ॥ ૨,૧૩.

જે વ્યક્તિ સારા લોકોની આચરણને અવગણે છે અને ખોટા કામ કરે છે, પણ વાછરડું છોડવું વગેરે વિધિઓ કરે છે, તો પણ તે યમના રાજ્યમાં નથી જતો.

પુત્ત્રો વા સોદરો વાપિ પૌત્રો બન્ધુજનસ્તથા । ગોત્રિણશ્ચાર્થભાગી ચ મૃતે કુર્યાદ્વૃષોત્સવમ્ ॥ ૨,૧૩.

પુત્ર, ભાઈ, પૌત્ર, સંબંધીઓ, ગોત્રજ કે વારસદાર—મૃત વ્યક્તિ માટે વાછરડું છોડવાની વિધિ કરવી જોઈએ.

પુત્રાભાવે તુ પત્ની સ્યાદ્દૌહિત્ત્રો દુહીતાપિ વા । પુત્ત્રેષુ વિદ્યમાનેષુ વૃષં નાન્યેન કારયેત્ ॥ ૨,૧૩.

જો પુત્ર ન હોય, તો પત્ની, દીકરીનો પુત્ર કે દીકરી પણ આ વિધિ કરી શકે; પણ પુત્રો હાજર હોય, તો બીજાએ વાછરડું છોડવું નહીં.

ગરુડ ઉવાચ । પુત્ત્રા યસ્ય ન વિદ્યન્તે નરા નાર્યઃ સુરેશ્વર । એતન્મે સંશયં દેવ ચ્છેતુમર્હસ્યશેષતઃ ॥ ૨,૧૩.

ગરુડએ પૂછ્યું: હે દેવોના સ્વામી, જો કોઈને પુત્ર કે સ્ત્રીઓ ન હોય, તો મારા આ સંશયને સંપૂર્ણપણે દૂર કરો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । અપુત્ત્રસ્ય ગતિર્નાસ્તિ સ્વર્ગો નૈવ ચ નૈવ ચ । તસ્માત્કેનાપ્યુપાયેન પુત્ત્રસ્ય જનનં ચરેત્ ॥ ૨,૧૩.

શ્રીકૃષ્ણએ કહ્યું: જેને પુત્ર નથી, તેને કોઈ માર્ગ કે સ્વર્ગ નથી; તેથી, કોઈ પણ રીતે પુત્રની પ્રાપ્તિ માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

યાનિ કાનિ ચ દાનાનિ સ્વયં દત્તાનિ માનવૈઃ । તાનિતાનિ ચ સર્વાણિ તૂપતિષ્ઠન્તિ ચાગ્રતઃ ॥ ૨,૧૩.

માનવોએ પોતે જે દાન આપ્યું હોય, એ બધું જ તેમના આગળ ઉભું રહે છે.

વ્યઞ્જનાનિ વિચિત્રાણિ ભક્ષ્યભોજ્યાનિ યાનિ ચ । સ્વહસ્તેન પ્રદત્તાનિ દેહાન્તે ચાક્ષયં ફલમ્ ॥ ૨,૧૩.

વિવિધ વાનગીઓ, ભોજન અને સ્વહસ્તે આપેલા ખોરાક, શરીર છોડ્યા પછી અક્ષય ફળ આપે છે.

ગોભૂહિરણ્યવાસાંસિ ભોજનાનિ પાદનિ ચ । યત્રયત્ર વસેજ્જન્તુસ્તત્રતત્રોપતિષ્ઠતિ ॥ ૨,૧૩.

ગાય, જમીન, સોનું, વસ્ત્ર, ભોજન અને પાણી—જેને જે સ્થાન મળે છે, ત્યાં એ દાન તેની સાથે જ રહે છે.

યાવત્સ્વસ્થં શરીરં હિ તાવદ્ધર્મં સમાચરેત્ । અસ્વસ્થઃ પ્રેરિતશ્ચાન્યૈર્નાકિઞ્ચિત્કર્તુમર્હતિ ॥ ૨,૧૩.

જ્યાં સુધી શરીર તંદુરસ્ત છે, ત્યાં સુધી ધર્મનું પાલન કરવું જોઈએ; બીમાર થઈને, બીજાની todayથી કોઈ કાર્ય યોગ્ય નથી.

જીવતોઽપિ મૃતસ્યેહ ન ભૂતં ચૌર્ધ્વદૈહિકમ્ । વાયુભૂતઃ ક્ષુધાવિષ્ટો ભ્રમતે ચ દિવાનિશમ્ ॥ ૨,૧૩.

આ દુનિયામાં જીવતો હોવા છતાં, જે મૃત ગણાય છે, તેને ઉત્તરક્રિયા મળતી નથી; તે વાયુરૂપ થઈ, ભૂખે તરસે, દિવસ-રાત ફરતો રહે છે.

કૃમિઃ કીટઃ પતઙ્ગો વા જાયતે મ્રિયતે પુનઃ । અસદ્ગર્ભે ભવેત્સોઽપિ જાતઃ સદ્યો વિનશ્યતિ ॥ ૨,૧૩.

એ ફરીથી કીડો, જીવાત કે પતંગિયું બની જન્મે છે અને ફરી મરે છે; ખોટા ગર્ભમાં જન્મે તો તરત જ નાશ પામે છે.

યાવત્સ્વસ્થમિદં શરીરમરુજં યાવજ્જરા દૂરતો યાવચ્ચેન્દ્રિયશક્તિરપ્રતિહતા યાવત્ક્ષયો નાયુષઃ । આત્મશ્રેયસિ તાવદેવ વિદુષા કાર્યઃ પ્રયત્નો મહાન્સન્દીપ્તે ભવને તુ કૂપખનનં પ્રત્યુદ્યમઃ કીદૃશઃ ॥ ૨,૧૩.

જ્યાં સુધી આ શરીર સ્વસ્થ છે, રોગરહિત છે, વૃદ્ધાવસ્થા દૂર છે, ઇન્દ્રિયશક્તિ અખંડિત છે અને આયુષ્ય બાકી છે, ત્યાં સુધી જ્ઞાનીએ પોતાના સારા માટે મહાન પ્રયત્ન કરવો જોઈએ; કેમ કે, ઘર સળગી રહ્યું હોય ત્યારે કૂવો ખોદવાનો શું અર્થ?

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૪ ગરુડ ઉવાચ । આર્તેન મ્રિયમાણેન યદ્દત્તં તત્ફલં વદ । સ્વસ્થાવસ્થેન દત્તેન વિધિહીનેન વા વિભો ॥ ૨,૧૪.

ગરુડએ પૂછ્યું: ભગવાન, દુઃખી અને મરણશૈયા પર રહેલા માણસે આપેલું દાન, કે સ્વસ્થ અવસ્થામાં આપેલું દાન, અથવા યોગ્ય વિધિ વિના આપેલું દાન—આ બધાનું શું ફળ મળે છે?

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । એકા ગૌઃ સ્વસ્થચિત્તસ્ય હ્યાતુરસ્ય ચ ગોશતમ્ । સહસ્રં મ્રિયમાણસ્ય દત્તં વિત્તવિવર્જિતમ્ ॥ ૨,૧૪.

શ્રીકૃષ્ણએ કહ્યું: સ્વસ્થ મનવાળા માણસે એક ગાય આપવી એ બીમાર માણસે સો ગાય આપવાની બરાબર છે, અને મરણ પામતા ગરીબે હજાર ગાય આપવી એ પણ એ જ ફળ આપે છે.