ગરુડપુરાણમ્

કોઽપિ મૃત્યું ન જયતિ બાલો વૃદ્ધો યુવાપિ વા । સુખદુઃ ખાદિકો વાપિ પુનરાયાતિ યાતિ ચ ॥ ૨,૧૨.

કોઈ પણ મૃત્યુને જીતી શકતો નથી—બાળક હોય, વૃદ્ધ હોય કે યુવાન. સુખી કે દુઃખી હોય, દરેક ફરીથી આવે છે અને જાય છે.

સર્વેષાં પશ્યતામેવ મૃતઃ સર્વં પરિત્યજેત્ । એકઃ પ્રજાયતે જન્તુરેક એવ પ્રલીયતે ॥ ૨,૧૨.

જ્યારે બધા જોઈ રહ્યા હોય ત્યારે મનુષ્ય મરે છે અને બધું છોડીને જાય છે; એકલો જન્મે છે અને એકલો જ અંતે લય પામે છે.

એકોઽપિ ભુઙ્ક્તે સુકૃતમેક એવ ચ દુષ્કૃતમ્ । મૃતં શરીરમુત્સૃજ્ય કાષ્ઠલોષ્ટસમઙ્ક્ષિતૌ ॥ ૨,૧૨.

મનુષ્ય એકલો જ પોતાના સારા કે ખરાબ કર્મોનું ફળ ભોગવે છે; મૃત્યુ પછી શરીર લાકડાં કે માટીના ટુકડા જેવું પડી રહે છે.

બાન્ધવા વિમુખા યાન્તિ ધર્મસ્તમનુગચ્છતિ । ગૃહેષ્વર્થા નિવર્તન્તે શ્મશાનાન્મિત્રબાન્ધવાઃ ॥ ૨,૧૨.

સગાં-સંબંધીઓ પીઠ ફેરવીને ચાલ્યા જાય છે, પણ ધર્મ માણસને સાથે જ રહે છે; ધન ઘરમાં જ રહી જાય છે અને મિત્ર-સગાં માત્ર સ્મશાન સુધી જ જાય છે.

શરીરં વહ્નિરાદત્તે સુકૃતં દુષ્કૃતં વ્રજેત્ । શરીરં વહ્નિના દગ્ધં પુણ્યં પાપં સહ સ્થિતમ્ ॥ ૨,૧૨.

શરીર અગ્નિમાં ભસ્મ થઈ જાય છે, પણ સારા-ખરાબ કર્મો આત્માને જોડાયેલા જ રહે છે; શરીર અગ્નિમાં સળી જાય છે, પણ પુણ્ય અને પાપ સાથે જ રહે છે.

શુભં વા યદિ વા પાપં ભુઙ્ક્તે સર્વત્ર માનવઃ । યદનસ્તમિતે સૂર્યે ન દત્તં ધનમર્થિનામ્ ॥ ૨,૧૨.

મનુષ્ય જ્યાં જાય ત્યાં પોતાના સારા કે ખરાબ કર્મોનું ફળ ભોગવે છે, જો તે સૂર્ય અસ્ત થાય એ પહેલાં જરૂરિયાતમંદને ધન આપતું નથી.

ન જાને તસ્ય તદ્વિત્તં પ્રાતઃ કસ્ય ભવિષ્યતિ । રારટીતિ ધનં તસ્ય કો મે ભર્તા ભવિષ્યતિ ॥ ૨,૧૨.

મને ખબર નથી કે આ ધન સવાર સુધી કોણું રહેશે; જે કહે છે કે 'આ મારું ધન છે, મને કોણ વશ કરશે?'

ન દત્તં દ્વિજમુખ્યેભ્યઃ પરોપકૃતયે તથા । પૂર્વજન્મકૃતાત્પુણ્યાદ્યલ્લબ્ધં બહુ ચાલ્પકમ્ ॥ ૨,૧૨.

જો ધન શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો કે પરોપકાર માટે ન આપાય, તો જે કંઈ મળે છે, વધારે કે ઓછું, એ બધું પૂર્વજન્મના પુણ્યના કારણે મળે છે.

તદીદૃશં પરિજ્ઞાય ધર્માર્થે દીયતે ધનમ્ । ધનેન ધાર્યતે ધર્મઃ શ્રદ્ધાપૂતેન ચેતસા ॥ ૨,૧૨.

આવું સમજીને, ધન ધર્મ અને કલ્યાણ માટે આપવું જોઈએ; ધર્મ ધનથી જ ટકે છે, પણ શ્રદ્ધાથી શુદ્ધ મનથી આપવું જરૂરી છે.

શ્રદ્ધાવિરહિતો ધર્મો નેહામુત્ર ચ તત્ફલમ્ । ધર્માચ્ચ જાયતે હ્યર્થો ધર્માત્કામોઽપિ જાયતે ॥ ૨,૧૨.

શ્રદ્ધા વગરનો ધર્મ અહીં કે પરલોકમાં ફળ આપતો નથી; ધર્મથી જ ધન મળે છે અને ધર્મથી જ ઇચ્છાઓ પણ પૂર્ણ થાય છે.

ધર્મ એવાપવર્ગાય તસ્માદ્ધર્મં સમાચરેત્ । શ્રદ્ધયા સાધ્યતે ધર્મો બહુભિર્નાર્થરાશિભિઃ ॥ ૨,૧૨.

મોક્ષ માટે માત્ર ધર્મ જ ઉપાય છે, એટલે ધર્મનું પાલન કરવું જોઈએ; ધર્મ શ્રદ્ધાથી સિદ્ધ થાય છે, ધનના ઢગલાંથી નહીં.

અકિઞ્ચના હિ મુનયઃ શ્રદ્ધાવન્તો દિવં ગતાઃ । અશ્રદ્ધયા હુતં દત્તં તપસ્તપ્તં કૃતં ચ યત્ । અસદિત્યુચ્યતે પક્ષિન્પ્રેત્ય ચેહ ન તત્ફલમ્ ॥ ૨,૧૨.

જે ઋષિઓ પાસે કંઈ નહોતું, પણ શ્રદ્ધાથી સ્વર્ગ પામ્યા; શ્રદ્ધા વિના જે કંઈ અર્પણ, દાન કે તપ કરાય છે, એ બધું અસત્ય ગણાય છે અને અહીં કે પરલોકમાં ફળ આપતું નથી.

thumb|500px|ઓંકારેશ્વર ક્ષેત્રે નન્દિનઃ પ્રતિમાનિ। પ્રતિમા બાહ્યમુખી અથવા અન્તર્મુખી અસ્તિ। શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૩ ગરુડ ઉવાચ । કર્મણા કેન દેવેશ પ્રેતત્વં નૈવ જાયતે । પૃથિવ્યાં સર્વજન્તૂનાં તદ્બ્રૂહિ પરમેશ્વર ॥ ૨,૧૩.

ગરુડએ પૂછ્યું: હે દેવોના દેવ, પૃથ્વી પર બધા જીવોમાં કયા કર્મથી મનુષ્ય પ્રેત નથી بنتો? હે પરમેશ્વર, મને કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । અથ વક્ષ્યામિ સંક્ષેપાત્ક્ષયાહાદૌર્ધ્વદૈહિકમ્ । સ્વહસ્તેનૈવ કર્તવ્યં મોક્ષકામૈસ્તુ માનવૈઃ ॥ ૨,૧૩.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: હવે હું તું સંક્ષિપ્તમાં ક્ષય, આહાર અને અંત્યેષ્ટિ વિધી સમજાવું છું, જે મુક્તિ ઈચ્છનાર મનુષ્યોએ પોતાના હાથે કરવી જોઈએ.

સ્ત્રીણામપિ વિશેષેણ પઞ્ચવર્ષાધિકે શિશૌ । વૃષોત્સર્ગાદિકં કર્મ પ્રેતત્વવિનિવૃત્તયે । વૃષોત્સર્ગાદૃતે નાન્યત્કિઞ્ચિદસ્તિ મહીતલે ॥ ૨,૧૩.

ખાસ કરીને સ્ત્રીઓ માટે અને પાંચ વર્ષથી વધુના બાળક માટે, વૃષોત્સર્ગ અને અન્ય વિધિઓ પ્રેતત્વ દૂર કરવા માટે કરવી જોઈએ; વૃષોત્સર્ગ સિવાય પૃથ્વી પર બીજું કંઈ નથી.

જીવન્વાપિ મૃતો વાપિ વૃષોત્સર્ગં કરોતિ યઃ । પ્રેતત્વં ન ભવેત્તસ્ય વિના દાનમખવ્રતૈઃ ॥ ૨,૧૩.

જીવતો હોય કે મરેલો, જે વૃષોત્સર્ગ કરે છે, તેને દાન કે યજ્ઞ વિના પણ પ્રેતત્વ નથી રહેતું.

ગરુડ ઉવાચ । કસ્મિન્કાલે વૃષોત્સર્ગં જીવન્વાપિ મૃતોઽપિ વા । કુર્યાત્સુરવરશ્રેષ્ઠ બ્રૂહિ મે મધુસૂદન ॥ ૨,૧૩.

ગરુડએ પૂછ્યું: હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, જીવતો કે મરેલો હોય ત્યારે ક્યારે વૃષોત્સર્ગ કરવો જોઈએ? મને કહો, હે મધુસૂદન.

કિં ફલં તુ ભવેદન્તે કૃતૈઃ શ્રાદ્ધૈસ્તુ ષોડશૈઃ ॥ ૨,૧૩.

છેલ્લે કરેલા સોળ શ્રાદ્ધ વિધિઓનું શું ફળ મળે છે?

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । અકૃત્વા તુ વૃષોત્સર્ગં કુરુતે પિણ્ડપાતનમ્ । નોપતિષ્ઠતિ તચ્છ્રેયો દાતુઃ પ્રેતસ્ય નિષ્ફલમ્ ॥ ૨,૧૩.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: જો વૃષોત્સર્ગ ન કરવામાં આવે અને માત્ર પિંડદાન કરવામાં આવે, તો એ કર્મથી પ્રેતને કોઈ લાભ થતો નથી; એ વ્યર્થ જાય છે.

એકાદશાહે પ્રેતસ્ય યસ્ય નોત્સૃજ્યતે વૃષઃ । પ્રેતત્વં સુસ્થિરં તસ્ય દત્તૈઃ શ્રાદ્ધશતૈરપિ ॥ ૨,૧૩.

એકાદશી દિવસે જો મૃત વ્યક્તિ માટે વાછરડું છોડવામાં ન આવે, તો એનું પ્રેતત્વ મજબૂત રહે છે, ભલેને શત શ્રાદ્ધો કરાય.

ગરુડ ઉવાચ । સર્પાદ્ધિ પ્રાપ્તમૃત્યૂનામગ્નિદાહાદિ ન ક્રિયા । જલેન શૃઙ્ગિણા વાપિ શસ્ત્રાદ્યૈર્મ્રિયતે યદિ ॥ ૨,૧૩.

ગરુડએ પૂછ્યું: જે લોકો સાપના દંશથી, અગ્નિમાં સળી જવાથી કે આવા અન્ય કારણોથી મરે છે, અને જેમની ક્રિયાઓ કરવામાં આવતી નથી, એ લોકો પાણીમાં, શિંગાવાળા પ્રાણીઓથી કે શસ્ત્રથી પણ મરે હોય—

અસન્મૃત્યુમૃતાનાં ચ કથં શુદ્ધિર્ભવત્પ્રભો । એતન્મે સંશયં દેવ ચ્છેત્તુમર્હસ્યશેષતઃ ॥ ૨,૧૩.

પ્રભુ, જે લોકો અસામાન્ય રીતે મરે છે, તેમની શુદ્ધિ કેવી રીતે થાય છે? હે દેવ, કૃપા કરીને મારી આ શંકા પૂરી રીતે દૂર કરો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । ષણ્માસૈર્બ્રાહ્મણઃ શુધ્યેદ્યુગ્મે સાર્ધે તુ બાહુજઃ । સાર્ધમાસેન વૈશ્યસ્તુ શૂદ્રો માસેન શુધ્યતિ ॥ ૨,૧૩.

શ્રીકૃષ્ણએ કહ્યું: બ્રાહ્મણ છ મહિને શુદ્ધ થાય છે; ક્ષત્રિય દોઢ વર્ષે; વૈશ્ય દોઢ મહિનામાં અને શૂદ્ર એક મહિનામાં શુદ્ધ થાય છે.

દત્ત્વા દાનાન્યશેષાણિ સુતીર્થે મ્રિયતે યદિ । બ્રહ્મચારી શુચિર્ભૂત્વા ન સ યાતીહ દુર્ગતિમ્ ॥ ૨,૧૩.

જે વ્યક્તિ સર્વ પ્રકારના દાન આપી, પવિત્ર તીર્થમાં બ્રહ્મચારી અને શુદ્ધ રહી મરે, તેને અહીં ક્યારેય દુર્ગતિ નથી ભોગવવી પડતી.

વૃષોત્સર્ગાદિકં કૃત્વા યતિધર્મં સમાચરેત્ । યતિત્વે મૃત્યુમાપ્નોતિ સ ગચ્છેદ્બ્રહ્મશાખ્વતમ્ ॥ ૨,૧૩.

વાછરડું છોડવું અને અન્ય વિધિઓ કરી, યતિધર્મનું પાલન કરવું જોઈએ; અને જો યતિ અવસ્થામાં મૃત્યુ આવે, તો તે બ્રહ્મના શ્રેષ્ઠ સ્થાનને પામે છે.

વિકર્મ કુરુતે યસ્તુ શિષ્ટાચારવિવર્જિતઃ । વૃષોત્સર્ગાદિકં કૃત્વા ન ગચ્છેદ્યમશાસનમ્ ॥ ૨,૧૩.

જે વ્યક્તિ સારા લોકોની આચરણને અવગણે છે અને ખોટા કામ કરે છે, પણ વાછરડું છોડવું વગેરે વિધિઓ કરે છે, તો પણ તે યમના રાજ્યમાં નથી જતો.

પુત્ત્રો વા સોદરો વાપિ પૌત્રો બન્ધુજનસ્તથા । ગોત્રિણશ્ચાર્થભાગી ચ મૃતે કુર્યાદ્વૃષોત્સવમ્ ॥ ૨,૧૩.

પુત્ર, ભાઈ, પૌત્ર, સંબંધીઓ, ગોત્રજ કે વારસદાર—મૃત વ્યક્તિ માટે વાછરડું છોડવાની વિધિ કરવી જોઈએ.

પુત્રાભાવે તુ પત્ની સ્યાદ્દૌહિત્ત્રો દુહીતાપિ વા । પુત્ત્રેષુ વિદ્યમાનેષુ વૃષં નાન્યેન કારયેત્ ॥ ૨,૧૩.

જો પુત્ર ન હોય, તો પત્ની, દીકરીનો પુત્ર કે દીકરી પણ આ વિધિ કરી શકે; પણ પુત્રો હાજર હોય, તો બીજાએ વાછરડું છોડવું નહીં.

ગરુડ ઉવાચ । પુત્ત્રા યસ્ય ન વિદ્યન્તે નરા નાર્યઃ સુરેશ્વર । એતન્મે સંશયં દેવ ચ્છેતુમર્હસ્યશેષતઃ ॥ ૨,૧૩.

ગરુડએ પૂછ્યું: હે દેવોના સ્વામી, જો કોઈને પુત્ર કે સ્ત્રીઓ ન હોય, તો મારા આ સંશયને સંપૂર્ણપણે દૂર કરો.