ગરુડપુરાણમ્

માનુષ્યં યઃ સમાસાદ્ય સ્વર્ગમેક્ષૈકસાધકમ્ । તયોર્ન સાધયેદેકં તેનાત્મા વઞ્ચિતો ધ્રુવમ્ ॥ ૨,૧૨.

જેને માનવ જન્મ મળ્યો છે, જે માત્ર સ્વર્ગ મેળવવાનો એકમાત્ર ઉપાય છે, અને છતાં તે કોઈ પ્રયત્ન કરતો નથી, તે નિશ્ચિતપણે પોતાને છેતી કરે છે.

ઇચ્છતિ શતી સહસ્રં સહસ્રી લક્ષમીહતે કર્તુમ્ । લક્ષાધિપતી રાજ્યં રાજાપિ સકલાં ધરાં લબ્ધુમ્ ॥ ૨,૧૨.

જેનામાં સો ઈચ્છાઓ હોય છે, તે હજાર ઈચ્છે છે; જે પાસે હજાર છે, તે લાખ મેળવવા પ્રયત્ન કરે છે; લાખપતિ રાજ્ય ઈચ્છે છે અને રાજા આખી ધરતી મેળવવાની ઈચ્છા રાખે છે.

ચક્રધરોઽપિ સુરત્વં સુરભાવે સકલસુરપતિર્ભવિતુમ્ । સુરપતિરૂર્ધ્વગતિત્વં તથાપિ નનિવર્તતે તૃષ્ણા ॥ ૨,૧૨.

ચક્રધારી પણ દેવ બનવાની ઈચ્છા રાખે છે, દેવ બનીને સર્વ દેવોના સ્વામી થવાની ઈચ્છા કરે છે, અને દેવોના સ્વામી બનીને પણ વધુ ઊંચું સ્થાન મેળવવા ઇચ્છે છે—પણ તૃષ્ણા ક્યારેય શાંત થતી નથી.

તૃષ્ણયા ચાભિભૂતસ્તુ નરકં પ્રતિપદ્યતે । તૃષ્ણામુક્તાસ્તુ યે કેચિત્સ્વર્ગવાસં લભન્તિ તે ॥ ૨,૧૨.

જેને તૃષ્ણા વશ કરી લે છે, તે નરકમાં જાય છે; અને જે તૃષ્ણાથી મુક્ત થાય છે, તેઓ સ્વર્ગમાં રહે છે.

આત્માધીનઃ પુમાંલ્લોકે સુખી ભવતિ નિશ્ચિતમ્ । શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધશ્ચ તદ્ગુણાઃ ॥ ૨,૧૨.

જે માણસ પોતાને કાબૂમાં રાખે છે, તે નિશ્ચિતપણે સુખી રહે છે. અવાજ, સ્પર્શ, રૂપ, સ્વાદ અને સુગંધ—આ બધાં તેમના ગુણ છે.

તથા ચ વિષયાધીનો દુઃ ખી ભવતિ નિશ્ચિતમ્ ॥ ૨,૧૨.

અને જે વિષયોના વશમાં રહે છે, તે નિશ્ચિતપણે દુઃખી રહે છે.

કુરઙ્ગમતાઙ્ગપતઙ્ગભૃઙ્ગમીના હતાઃ પઞ્ચભિરેવ પઞ્ચ । એકઃ પ્રમાદી સ કથં ન હન્યતે યઃ સેવતે પઞ્ચભિરેવ પઞ્ચ ॥ ૨,૧૨.

હરણ, હાથી, પતંગિયા, મધમાખી અને માછલી—આ બધાં માત્ર એક જ ઇન્દ્રિયથી નાશ પામે છે. તો જે માણસ પાંચેય ઇન્દ્રિયોમાં લિપ્ત રહે છે, તે કેવી રીતે બચી શકે?

પિતૃમાતૃમયો બાલ્યે યૌવને દયિતામયઃ । પુત્રપૌત્રમયશ્ચાન્તે મૂઢો નાત્મમયઃ ક્વચિત્ ॥ ૨,૧૨.

બાળપણમાં માતા-પિતા પ્રત્યે મમતા રહે છે, યુવાનીમાં પ્રિયજન પ્રત્યે અને અંતે સંતાન-પૌત્ર પ્રત્યે મમતા રહે છે; મૂર્ખ માણસ ક્યારેય પોતાનાં પ્રત્યે મમતા રાખતો નથી.

લોહદારુમયૈઃ પાશૈઃ પુમાન્બદ્ધો વિમુચ્યતે । પુત્રદારમયૈઃ પાશૈર્નૈવ બદ્ધો વિમુચ્યતે ॥ ૨,૧૨.

લોખંડ કે લાકડાના બંધનથી માણસ છૂટે શકે છે, પણ સંતાન અને પત્નીના બંધનથી ક્યારેય મુક્ત થતો નથી.

એકઃ કરોતિ પાપાનિ ફલં ભુઙ્ક્તે મહાજનઃ । ભોક્તારો વિપ્રયુજ્યન્તે કર્તા દોષેણ લિપ્યતે ॥ ૨,૧૨.

એક વ્યક્તિ પાપ કરે છે, પણ તેનો ફળ ઘણાં લોકો ભોગવે છે; ભોગવનાર અલગ થઈ જાય છે, પણ કરનાર પાપમાં જડાઈ જાય છે.

કોઽપિ મૃત્યું ન જયતિ બાલો વૃદ્ધો યુવાપિ વા । સુખદુઃ ખાદિકો વાપિ પુનરાયાતિ યાતિ ચ ॥ ૨,૧૨.

કોઈ પણ મૃત્યુને જીતી શકતો નથી—બાળક હોય, વૃદ્ધ હોય કે યુવાન. સુખી કે દુઃખી હોય, દરેક ફરીથી આવે છે અને જાય છે.

સર્વેષાં પશ્યતામેવ મૃતઃ સર્વં પરિત્યજેત્ । એકઃ પ્રજાયતે જન્તુરેક એવ પ્રલીયતે ॥ ૨,૧૨.

જ્યારે બધા જોઈ રહ્યા હોય ત્યારે મનુષ્ય મરે છે અને બધું છોડીને જાય છે; એકલો જન્મે છે અને એકલો જ અંતે લય પામે છે.

એકોઽપિ ભુઙ્ક્તે સુકૃતમેક એવ ચ દુષ્કૃતમ્ । મૃતં શરીરમુત્સૃજ્ય કાષ્ઠલોષ્ટસમઙ્ક્ષિતૌ ॥ ૨,૧૨.

મનુષ્ય એકલો જ પોતાના સારા કે ખરાબ કર્મોનું ફળ ભોગવે છે; મૃત્યુ પછી શરીર લાકડાં કે માટીના ટુકડા જેવું પડી રહે છે.

બાન્ધવા વિમુખા યાન્તિ ધર્મસ્તમનુગચ્છતિ । ગૃહેષ્વર્થા નિવર્તન્તે શ્મશાનાન્મિત્રબાન્ધવાઃ ॥ ૨,૧૨.

સગાં-સંબંધીઓ પીઠ ફેરવીને ચાલ્યા જાય છે, પણ ધર્મ માણસને સાથે જ રહે છે; ધન ઘરમાં જ રહી જાય છે અને મિત્ર-સગાં માત્ર સ્મશાન સુધી જ જાય છે.

શરીરં વહ્નિરાદત્તે સુકૃતં દુષ્કૃતં વ્રજેત્ । શરીરં વહ્નિના દગ્ધં પુણ્યં પાપં સહ સ્થિતમ્ ॥ ૨,૧૨.

શરીર અગ્નિમાં ભસ્મ થઈ જાય છે, પણ સારા-ખરાબ કર્મો આત્માને જોડાયેલા જ રહે છે; શરીર અગ્નિમાં સળી જાય છે, પણ પુણ્ય અને પાપ સાથે જ રહે છે.

શુભં વા યદિ વા પાપં ભુઙ્ક્તે સર્વત્ર માનવઃ । યદનસ્તમિતે સૂર્યે ન દત્તં ધનમર્થિનામ્ ॥ ૨,૧૨.

મનુષ્ય જ્યાં જાય ત્યાં પોતાના સારા કે ખરાબ કર્મોનું ફળ ભોગવે છે, જો તે સૂર્ય અસ્ત થાય એ પહેલાં જરૂરિયાતમંદને ધન આપતું નથી.

ન જાને તસ્ય તદ્વિત્તં પ્રાતઃ કસ્ય ભવિષ્યતિ । રારટીતિ ધનં તસ્ય કો મે ભર્તા ભવિષ્યતિ ॥ ૨,૧૨.

મને ખબર નથી કે આ ધન સવાર સુધી કોણું રહેશે; જે કહે છે કે 'આ મારું ધન છે, મને કોણ વશ કરશે?'

ન દત્તં દ્વિજમુખ્યેભ્યઃ પરોપકૃતયે તથા । પૂર્વજન્મકૃતાત્પુણ્યાદ્યલ્લબ્ધં બહુ ચાલ્પકમ્ ॥ ૨,૧૨.

જો ધન શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો કે પરોપકાર માટે ન આપાય, તો જે કંઈ મળે છે, વધારે કે ઓછું, એ બધું પૂર્વજન્મના પુણ્યના કારણે મળે છે.

તદીદૃશં પરિજ્ઞાય ધર્માર્થે દીયતે ધનમ્ । ધનેન ધાર્યતે ધર્મઃ શ્રદ્ધાપૂતેન ચેતસા ॥ ૨,૧૨.

આવું સમજીને, ધન ધર્મ અને કલ્યાણ માટે આપવું જોઈએ; ધર્મ ધનથી જ ટકે છે, પણ શ્રદ્ધાથી શુદ્ધ મનથી આપવું જરૂરી છે.

શ્રદ્ધાવિરહિતો ધર્મો નેહામુત્ર ચ તત્ફલમ્ । ધર્માચ્ચ જાયતે હ્યર્થો ધર્માત્કામોઽપિ જાયતે ॥ ૨,૧૨.

શ્રદ્ધા વગરનો ધર્મ અહીં કે પરલોકમાં ફળ આપતો નથી; ધર્મથી જ ધન મળે છે અને ધર્મથી જ ઇચ્છાઓ પણ પૂર્ણ થાય છે.

ધર્મ એવાપવર્ગાય તસ્માદ્ધર્મં સમાચરેત્ । શ્રદ્ધયા સાધ્યતે ધર્મો બહુભિર્નાર્થરાશિભિઃ ॥ ૨,૧૨.

મોક્ષ માટે માત્ર ધર્મ જ ઉપાય છે, એટલે ધર્મનું પાલન કરવું જોઈએ; ધર્મ શ્રદ્ધાથી સિદ્ધ થાય છે, ધનના ઢગલાંથી નહીં.

અકિઞ્ચના હિ મુનયઃ શ્રદ્ધાવન્તો દિવં ગતાઃ । અશ્રદ્ધયા હુતં દત્તં તપસ્તપ્તં કૃતં ચ યત્ । અસદિત્યુચ્યતે પક્ષિન્પ્રેત્ય ચેહ ન તત્ફલમ્ ॥ ૨,૧૨.

જે ઋષિઓ પાસે કંઈ નહોતું, પણ શ્રદ્ધાથી સ્વર્ગ પામ્યા; શ્રદ્ધા વિના જે કંઈ અર્પણ, દાન કે તપ કરાય છે, એ બધું અસત્ય ગણાય છે અને અહીં કે પરલોકમાં ફળ આપતું નથી.

thumb|500px|ઓંકારેશ્વર ક્ષેત્રે નન્દિનઃ પ્રતિમાનિ। પ્રતિમા બાહ્યમુખી અથવા અન્તર્મુખી અસ્તિ। શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૩ ગરુડ ઉવાચ । કર્મણા કેન દેવેશ પ્રેતત્વં નૈવ જાયતે । પૃથિવ્યાં સર્વજન્તૂનાં તદ્બ્રૂહિ પરમેશ્વર ॥ ૨,૧૩.

ગરુડએ પૂછ્યું: હે દેવોના દેવ, પૃથ્વી પર બધા જીવોમાં કયા કર્મથી મનુષ્ય પ્રેત નથી بنتો? હે પરમેશ્વર, મને કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । અથ વક્ષ્યામિ સંક્ષેપાત્ક્ષયાહાદૌર્ધ્વદૈહિકમ્ । સ્વહસ્તેનૈવ કર્તવ્યં મોક્ષકામૈસ્તુ માનવૈઃ ॥ ૨,૧૩.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: હવે હું તું સંક્ષિપ્તમાં ક્ષય, આહાર અને અંત્યેષ્ટિ વિધી સમજાવું છું, જે મુક્તિ ઈચ્છનાર મનુષ્યોએ પોતાના હાથે કરવી જોઈએ.

સ્ત્રીણામપિ વિશેષેણ પઞ્ચવર્ષાધિકે શિશૌ । વૃષોત્સર્ગાદિકં કર્મ પ્રેતત્વવિનિવૃત્તયે । વૃષોત્સર્ગાદૃતે નાન્યત્કિઞ્ચિદસ્તિ મહીતલે ॥ ૨,૧૩.

ખાસ કરીને સ્ત્રીઓ માટે અને પાંચ વર્ષથી વધુના બાળક માટે, વૃષોત્સર્ગ અને અન્ય વિધિઓ પ્રેતત્વ દૂર કરવા માટે કરવી જોઈએ; વૃષોત્સર્ગ સિવાય પૃથ્વી પર બીજું કંઈ નથી.

જીવન્વાપિ મૃતો વાપિ વૃષોત્સર્ગં કરોતિ યઃ । પ્રેતત્વં ન ભવેત્તસ્ય વિના દાનમખવ્રતૈઃ ॥ ૨,૧૩.

જીવતો હોય કે મરેલો, જે વૃષોત્સર્ગ કરે છે, તેને દાન કે યજ્ઞ વિના પણ પ્રેતત્વ નથી રહેતું.

ગરુડ ઉવાચ । કસ્મિન્કાલે વૃષોત્સર્ગં જીવન્વાપિ મૃતોઽપિ વા । કુર્યાત્સુરવરશ્રેષ્ઠ બ્રૂહિ મે મધુસૂદન ॥ ૨,૧૩.

ગરુડએ પૂછ્યું: હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, જીવતો કે મરેલો હોય ત્યારે ક્યારે વૃષોત્સર્ગ કરવો જોઈએ? મને કહો, હે મધુસૂદન.

કિં ફલં તુ ભવેદન્તે કૃતૈઃ શ્રાદ્ધૈસ્તુ ષોડશૈઃ ॥ ૨,૧૩.

છેલ્લે કરેલા સોળ શ્રાદ્ધ વિધિઓનું શું ફળ મળે છે?

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । અકૃત્વા તુ વૃષોત્સર્ગં કુરુતે પિણ્ડપાતનમ્ । નોપતિષ્ઠતિ તચ્છ્રેયો દાતુઃ પ્રેતસ્ય નિષ્ફલમ્ ॥ ૨,૧૩.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: જો વૃષોત્સર્ગ ન કરવામાં આવે અને માત્ર પિંડદાન કરવામાં આવે, તો એ કર્મથી પ્રેતને કોઈ લાભ થતો નથી; એ વ્યર્થ જાય છે.