ગરુડપુરાણમ્

ચતુરશીતિલક્ષાણિ ચતુર્ભેદાશ્ચ જન્તવઃ । અણ્ડજાઃ સ્વેદજાશ્ચૈવ ઉદ્ભિજ્જાશ્ચ જારાયુજાઃ ॥ ૨,૧૨.

ચોર્યાસી લાખ જાતિના જીવ છે, જે ચાર પ્રકારના છે: ડિમ્બજ, સ્વેદજ, ઉદ્ભિદ અને જરાયુજ.

એકવિંશતિલક્ષાણિ અણ્ડજાઃ પરિકીર્તિતાઃ । સ્વેદજાશ્ચ તથા પ્રોક્તા ઉદ્ભિજ્જાશ્ચ ક્રમેણ તુ ॥ ૨,૧૨.

એકવીસ લાખ જેટલા ડિમ્બજ કહેવાય છે; એ જ રીતે સ્વેદજ અને ઉદ્ભિદ પણ ક્રમશઃ વર્ણવાયા છે.

જરાયુજાસ્તથા પ્રોક્તા મનુષ્યાદ્યાસ્તથા પરે । સર્વેષામેવ જન્તૂનાં માનુષત્વં હિ દુર્લભમ્ ॥ ૨,૧૨.

જરાયુજ પણ જણાવાયા છે, જેમ કે મનુષ્ય અને અન્ય પ્રાણી; બધા જીવોમાં માનવ જન્મ તો બહુ દુર્લભ છે.

પઞ્ચેન્દ્રિયનિધાનત્વં મહાપુણ્યૈરવાપ્યતે । બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્ત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાસ્તત્પરજાતયઃ ॥ ૨,૧૨.

પાંચ ઇન્દ્રિયોની પ્રાપ્તી મહાન પુણ્યથી થાય છે. બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર અને તેમના ઉપજાતિઓ એ રીતે ઓળખાય છે.

રજકશ્ચર્મકારશ્ચ નટો બુરુડ એવ ચ । કૈવર્તમેદભિલ્લાશ્ચ સપ્તૈતે હ્યન્ત્યજાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૨,૧૨.

ધોબી, ચર્મકાર, નટ, બુરુડા, નાવિક, મેદ અને ભીલ—આ સાત જાતિઓને સૌથી નીચી ગણવામાં આવે છે.

મ્લેચ્છતુમ્બવિભેદેન જાતિભેદાસ્ત્વનેકશઃ । જન્તૂનામેવ સર્વેષાં જાતિભેદાઃ સહસ્રશઃ ॥ ૨,૧૨.

વિદેશી અને અન્ય ભેદથી અનેક જાતિઓમાં ફરક પડે છે. બધા જીવમાં જન્મના હજારો પ્રકારના ભેદ જોવા મળે છે.

જન્તૂનામેવ સર્વેષાં ભેદાશ્ચૈવ સહસ્રશઃ । આહારો મૈથુનં નિદ્રા ભયં ક્રોધસ્તથૈવ ચ ॥ ૨,૧૨.

બધા જીવોમાં પણ હજારો પ્રકારના ભેદ છે. ખોરાક, સંભોગ, ઊંઘ, ભય અને ક્રોધ—આ બધામાં સામાન્ય છે.

સર્વેષા મેવ જન્તૂનાં વિવેકો દુર્લભઃ પરઃ । એકપાદાદિરૂપેણ દેહભેદાસ્ત્વનેકશઃ ॥ ૨,૧૨.

બધા જીવોમાં સાચો વિવેક બહુ દુર્લભ છે. શરીરના અનેક પ્રકાર છે—કેટલાંક એક પગવાળા વગેરે.

કૃષ્ણસારો મૃગો યત્ર ધર્મદશઃ સ ઉચ્યતે । બ્રહ્માદ્યા દેવતાઃ સર્વાસ્તત્ર તિષ્ઠન્તિ સર્વશઃ ॥ ૨,૧૨.

જ્યાં કાળી હરણ રહે છે, તે ધર્મનું સ્થાન કહેવાય છે. ત્યાં બ્રહ્મા સહિત સર્વે દેવતાઓ સંપૂર્ણ રીતે વસે છે.

ભૂતાનાં પ્રાણિનઃ શ્રેષ્ઠાઃ પ્રાણિનાં મતિજીવિનઃ । મતિમત્સુ નરાઃ શ્રેષ્ઠા નરેષુ બ્રાહ્મણાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૨,૧૨.

બધા ભૂતોમાં જીવધારી શ્રેષ્ઠ છે, જીવધારીઓમાં બુદ્ધિશાળી શ્રેષ્ઠ છે, બુદ્ધિશાળીઓમાં માનવ શ્રેષ્ઠ છે અને માનવોમાં બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

માનુષ્યં યઃ સમાસાદ્ય સ્વર્ગમેક્ષૈકસાધકમ્ । તયોર્ન સાધયેદેકં તેનાત્મા વઞ્ચિતો ધ્રુવમ્ ॥ ૨,૧૨.

જેને માનવ જન્મ મળ્યો છે, જે માત્ર સ્વર્ગ મેળવવાનો એકમાત્ર ઉપાય છે, અને છતાં તે કોઈ પ્રયત્ન કરતો નથી, તે નિશ્ચિતપણે પોતાને છેતી કરે છે.

ઇચ્છતિ શતી સહસ્રં સહસ્રી લક્ષમીહતે કર્તુમ્ । લક્ષાધિપતી રાજ્યં રાજાપિ સકલાં ધરાં લબ્ધુમ્ ॥ ૨,૧૨.

જેનામાં સો ઈચ્છાઓ હોય છે, તે હજાર ઈચ્છે છે; જે પાસે હજાર છે, તે લાખ મેળવવા પ્રયત્ન કરે છે; લાખપતિ રાજ્ય ઈચ્છે છે અને રાજા આખી ધરતી મેળવવાની ઈચ્છા રાખે છે.

ચક્રધરોઽપિ સુરત્વં સુરભાવે સકલસુરપતિર્ભવિતુમ્ । સુરપતિરૂર્ધ્વગતિત્વં તથાપિ નનિવર્તતે તૃષ્ણા ॥ ૨,૧૨.

ચક્રધારી પણ દેવ બનવાની ઈચ્છા રાખે છે, દેવ બનીને સર્વ દેવોના સ્વામી થવાની ઈચ્છા કરે છે, અને દેવોના સ્વામી બનીને પણ વધુ ઊંચું સ્થાન મેળવવા ઇચ્છે છે—પણ તૃષ્ણા ક્યારેય શાંત થતી નથી.

તૃષ્ણયા ચાભિભૂતસ્તુ નરકં પ્રતિપદ્યતે । તૃષ્ણામુક્તાસ્તુ યે કેચિત્સ્વર્ગવાસં લભન્તિ તે ॥ ૨,૧૨.

જેને તૃષ્ણા વશ કરી લે છે, તે નરકમાં જાય છે; અને જે તૃષ્ણાથી મુક્ત થાય છે, તેઓ સ્વર્ગમાં રહે છે.

આત્માધીનઃ પુમાંલ્લોકે સુખી ભવતિ નિશ્ચિતમ્ । શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધશ્ચ તદ્ગુણાઃ ॥ ૨,૧૨.

જે માણસ પોતાને કાબૂમાં રાખે છે, તે નિશ્ચિતપણે સુખી રહે છે. અવાજ, સ્પર્શ, રૂપ, સ્વાદ અને સુગંધ—આ બધાં તેમના ગુણ છે.

તથા ચ વિષયાધીનો દુઃ ખી ભવતિ નિશ્ચિતમ્ ॥ ૨,૧૨.

અને જે વિષયોના વશમાં રહે છે, તે નિશ્ચિતપણે દુઃખી રહે છે.

કુરઙ્ગમતાઙ્ગપતઙ્ગભૃઙ્ગમીના હતાઃ પઞ્ચભિરેવ પઞ્ચ । એકઃ પ્રમાદી સ કથં ન હન્યતે યઃ સેવતે પઞ્ચભિરેવ પઞ્ચ ॥ ૨,૧૨.

હરણ, હાથી, પતંગિયા, મધમાખી અને માછલી—આ બધાં માત્ર એક જ ઇન્દ્રિયથી નાશ પામે છે. તો જે માણસ પાંચેય ઇન્દ્રિયોમાં લિપ્ત રહે છે, તે કેવી રીતે બચી શકે?

પિતૃમાતૃમયો બાલ્યે યૌવને દયિતામયઃ । પુત્રપૌત્રમયશ્ચાન્તે મૂઢો નાત્મમયઃ ક્વચિત્ ॥ ૨,૧૨.

બાળપણમાં માતા-પિતા પ્રત્યે મમતા રહે છે, યુવાનીમાં પ્રિયજન પ્રત્યે અને અંતે સંતાન-પૌત્ર પ્રત્યે મમતા રહે છે; મૂર્ખ માણસ ક્યારેય પોતાનાં પ્રત્યે મમતા રાખતો નથી.

લોહદારુમયૈઃ પાશૈઃ પુમાન્બદ્ધો વિમુચ્યતે । પુત્રદારમયૈઃ પાશૈર્નૈવ બદ્ધો વિમુચ્યતે ॥ ૨,૧૨.

લોખંડ કે લાકડાના બંધનથી માણસ છૂટે શકે છે, પણ સંતાન અને પત્નીના બંધનથી ક્યારેય મુક્ત થતો નથી.

એકઃ કરોતિ પાપાનિ ફલં ભુઙ્ક્તે મહાજનઃ । ભોક્તારો વિપ્રયુજ્યન્તે કર્તા દોષેણ લિપ્યતે ॥ ૨,૧૨.

એક વ્યક્તિ પાપ કરે છે, પણ તેનો ફળ ઘણાં લોકો ભોગવે છે; ભોગવનાર અલગ થઈ જાય છે, પણ કરનાર પાપમાં જડાઈ જાય છે.

કોઽપિ મૃત્યું ન જયતિ બાલો વૃદ્ધો યુવાપિ વા । સુખદુઃ ખાદિકો વાપિ પુનરાયાતિ યાતિ ચ ॥ ૨,૧૨.

કોઈ પણ મૃત્યુને જીતી શકતો નથી—બાળક હોય, વૃદ્ધ હોય કે યુવાન. સુખી કે દુઃખી હોય, દરેક ફરીથી આવે છે અને જાય છે.

સર્વેષાં પશ્યતામેવ મૃતઃ સર્વં પરિત્યજેત્ । એકઃ પ્રજાયતે જન્તુરેક એવ પ્રલીયતે ॥ ૨,૧૨.

જ્યારે બધા જોઈ રહ્યા હોય ત્યારે મનુષ્ય મરે છે અને બધું છોડીને જાય છે; એકલો જન્મે છે અને એકલો જ અંતે લય પામે છે.

એકોઽપિ ભુઙ્ક્તે સુકૃતમેક એવ ચ દુષ્કૃતમ્ । મૃતં શરીરમુત્સૃજ્ય કાષ્ઠલોષ્ટસમઙ્ક્ષિતૌ ॥ ૨,૧૨.

મનુષ્ય એકલો જ પોતાના સારા કે ખરાબ કર્મોનું ફળ ભોગવે છે; મૃત્યુ પછી શરીર લાકડાં કે માટીના ટુકડા જેવું પડી રહે છે.

બાન્ધવા વિમુખા યાન્તિ ધર્મસ્તમનુગચ્છતિ । ગૃહેષ્વર્થા નિવર્તન્તે શ્મશાનાન્મિત્રબાન્ધવાઃ ॥ ૨,૧૨.

સગાં-સંબંધીઓ પીઠ ફેરવીને ચાલ્યા જાય છે, પણ ધર્મ માણસને સાથે જ રહે છે; ધન ઘરમાં જ રહી જાય છે અને મિત્ર-સગાં માત્ર સ્મશાન સુધી જ જાય છે.

શરીરં વહ્નિરાદત્તે સુકૃતં દુષ્કૃતં વ્રજેત્ । શરીરં વહ્નિના દગ્ધં પુણ્યં પાપં સહ સ્થિતમ્ ॥ ૨,૧૨.

શરીર અગ્નિમાં ભસ્મ થઈ જાય છે, પણ સારા-ખરાબ કર્મો આત્માને જોડાયેલા જ રહે છે; શરીર અગ્નિમાં સળી જાય છે, પણ પુણ્ય અને પાપ સાથે જ રહે છે.

શુભં વા યદિ વા પાપં ભુઙ્ક્તે સર્વત્ર માનવઃ । યદનસ્તમિતે સૂર્યે ન દત્તં ધનમર્થિનામ્ ॥ ૨,૧૨.

મનુષ્ય જ્યાં જાય ત્યાં પોતાના સારા કે ખરાબ કર્મોનું ફળ ભોગવે છે, જો તે સૂર્ય અસ્ત થાય એ પહેલાં જરૂરિયાતમંદને ધન આપતું નથી.

ન જાને તસ્ય તદ્વિત્તં પ્રાતઃ કસ્ય ભવિષ્યતિ । રારટીતિ ધનં તસ્ય કો મે ભર્તા ભવિષ્યતિ ॥ ૨,૧૨.

મને ખબર નથી કે આ ધન સવાર સુધી કોણું રહેશે; જે કહે છે કે 'આ મારું ધન છે, મને કોણ વશ કરશે?'

ન દત્તં દ્વિજમુખ્યેભ્યઃ પરોપકૃતયે તથા । પૂર્વજન્મકૃતાત્પુણ્યાદ્યલ્લબ્ધં બહુ ચાલ્પકમ્ ॥ ૨,૧૨.

જો ધન શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો કે પરોપકાર માટે ન આપાય, તો જે કંઈ મળે છે, વધારે કે ઓછું, એ બધું પૂર્વજન્મના પુણ્યના કારણે મળે છે.

તદીદૃશં પરિજ્ઞાય ધર્માર્થે દીયતે ધનમ્ । ધનેન ધાર્યતે ધર્મઃ શ્રદ્ધાપૂતેન ચેતસા ॥ ૨,૧૨.

આવું સમજીને, ધન ધર્મ અને કલ્યાણ માટે આપવું જોઈએ; ધર્મ ધનથી જ ટકે છે, પણ શ્રદ્ધાથી શુદ્ધ મનથી આપવું જરૂરી છે.