ગરુડપુરાણમ્

યા ગૃહ્ણાતિ નરઃ સા સ્યાન્મોહેન મમતાસ્પદમ્ । શુભાશુભં કર્મફલં ભુક્ત્વા મુચ્યતે માનવઃ ॥ ૨,૧૦.

મનુષ્ય જે શરીર મેળવે છે, એ મોહ અને મમતા નું સ્થાન બને છે; શુભ-અશુભ કર્મફળ ભોગવીને મનુષ્ય મુક્ત થાય છે.

ગરુડ ઉવાચ । તીર્ત્વા દુઃ ખભવામ્ભોધિં ભવન્તં કથમાપ્નુયાત્ । બહુપાતકયુક્તોઽપિ તદ્વદસ્વ દયાનિધે ॥ ૨,૧૦.

ગરુડએ પૂછ્યું: દુઃખ અને જન્મમરણના મહાસાગર પાર કરીને, અનેક પાપો હોવા છતાં, ભગવાન, તમે કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાઓ છો? દયાનિધિ, કૃપા કરીને કહો.

ભૂયો દુઃ ખસ્ય સંસર્ગો નરસ્ય ન ભવેદ્યથા । બ્રૂહિ શુશ્રૂષમાણસ્ય પૃચ્છતો મે રમાપતે ॥ ૨,૧૦.

ફરીથી મનુષ્યને દુઃખનો સંબંધ ન રહે, એ માટે, હે રામાપતિ, હું શ્રદ્ધાથી પૂછું છું, કૃપા કરીને કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । સ્વેસ્વે કર્મણ્યભિરતઃ સંસિદ્ધિં લભતે નરઃ । સ્વકર્મનિરતઃ સિદ્ધિં યથા વિન્દતિ તચ્છૃણુ ॥ ૨,૧૦.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: પોતપોતાના કર્મમાં રત મનુષ્ય સિદ્ધિ મેળવે છે; પોતાનાં કર્મમાં લાગેલા મનુષ્ય કેવી રીતે સિદ્ધિ મેળવે છે, એ સાંભળ.

કર્મવિભ્રષ્ટકાલુષ્યો વાસુદેવાનુચિન્તયા । બુદ્ધ્યા વિશુદ્ધયા યુક્તો ધૃત્યાત્માનં નિયમ્ય ચ ॥ ૨,૧૦.

જેનાં કર્મ બગડેલા અને અશુદ્ધ હોય, એ મનુષ્ય વાસુદેવનું ધ્યાન કરીને, શુદ્ધ બુદ્ધિ અને દૃઢતા સાથે પોતાને સંયમમાં રાખે છે.

શબ્દાદીન્વિષયાંસ્ત્યક્ત્વા રાગદ્વેષૌ વ્યુદસ્ય ચ । વિરક્તસેવી લબ્ધ્વાશી યતવાક્કાયમાનસઃ ॥ ૨,૧૦.

શબ્દ વગેરે વિષયોને ત્યજીને, રાગ અને દ્વેષને દૂર કરીને, જે મનુષ્ય વૈરાગ્યમાં સ્થિર રહે છે, મળતું હોય તેમાં સંતોષ રાખે છે અને પોતાના વાણી, શરીર અને મનને વશમાં રાખે છે—

ધ્યાનયોગપરો નિત્યં વૈરગ્યં સમુપાશ્રિતઃ । અહઙ્કારં બલં દર્પં કામં ક્રોધં પરિગ્રહમ્ ॥ ૨,૧૦.

સदैવ ધ્યાન અને યોગમાં તત્પર રહે છે, વૈરાગ્યને પકડે છે, અહંકાર, બળ, અભિમાન, ઇચ્છા, ક્રોધ અને સ્વામિત્વનો ત્યાગ કરે છે—

વિમુચ્ય નિર્મમઃ શાન્તો બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે । અતઃ પરં નૃણાં કૃત્યં નાસ્તિ કશ્યપનન્દન ॥ ૨,૧૦.

મમત્વથી મુક્ત, શાંત અને નિરાકાંક્ષી એવો મનુષ્ય બ્રહ્મ સાથે એકરૂપ થવા યોગ્ય બને છે; હે કશ્યપપુત્ર, આથી આગળ મનુષ્ય માટે બીજું કંઈ કરવાનું રહેતું નથી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૧ ગરુડ ઉવાચ । માનુષત્વં લભેત્કસ્માન્મૃત્યુમાપ્નોતિ તત્કથમ્ । મ્રિયતે કઃ સુરશ્રેષ્ઠ દેહમાશ્રિત્ય કુત્રચિત્ ॥ ૨,૧૧.

ગરુડએ પૂછ્યું: માનવ જન્મ કેવી રીતે મળે છે અને મૃત્યુ કેવી રીતે થાય છે? હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, કોણ મૃત્યુ પામે છે અને કયાંક શરીર ધારણ કરીને મરે છે?

ઇન્દ્રિયાણિ કુતો યાન્તિ હ્યસ્પૃશ્યઃ સ કથં ભવેત્ । ક્વ કર્માણિ કૃતાનીહ કથં ભુઙ્ક્તે પ્રસર્પતિ ॥ ૨,૧૧.

ઇન્દ્રિયોએ કયાંથી વિદાય લે છે અને મનુષ્ય અસ્પર્શ્ય કેવી રીતે બને છે? અહીં કરેલા કર્મો કયાં જાય છે અને તે કેવી રીતે ફળ આપે છે?

પ્રસાદં કુરુ મે મોહં છેત્તુમર્હસ્યશેષતઃ । કાશ્યપોઽહં સુરશ્રેષ્ઠ વિનતાગર્ભ સંભવઃ । યમલોકં કથં યાન્તિ વિષ્ણુલોકં ચ માનવાઃ ॥ ૨,૧૧.

મારો મોહ સંપૂર્ણપણે દૂર કરો અને કૃપા કરો. હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, હું કશ્યપનો પુત્ર અને વિનતાનો સંतान છું. મનુષ્યો યમલોક અને વિષ્ણુલોકમાં કેવી રીતે જાય છે?

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । પરસ્ય યોષિતં હૃત્વા બ્રહ્મસ્વમપહૃત્ય ચ ॥ ૨,૧૧.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: જે બીજાની પત્નીનું અપહરણ કરે છે અથવા બ્રાહ્મણનું ધન ચોરી લે છે—

અરણ્યે નિર્જને દેશે જાયતે બ્રહ્મરાક્ષસઃ । હીનજાતૌ પ્રજાયેત રત્નાનામપહારકઃ ॥ ૨,૧૧.

એવો મનુષ્ય એકાંત જંગલમાં બ્રહ્મરાક્ષસ તરીકે જન્મે છે; અને રત્નોની ચોરી કરનાર નીચ જાતિમાં જન્મે છે.

યંયં કામમભિધ્યાયેત્સ તલ્લિઙ્ગોઽભિજાયતે । નૈનં છિન્દન્તિ શસ્ત્રાણિ નૈનં દહતિ પાવકઃ ॥ ૨,૧૧.

જે જે ઇચ્છા મનુષ્ય મનમાં રાખે છે, તે પ્રમાણે જ જન્મે છે; તેને શસ્ત્રો કાપી શકતા નથી અને અગ્નિ તેને દહાવી શકતો નથી.

ન ચૈનં ક્લેદયન્ત્યાપો ન શોષયતિ મારુતઃ । વાક્ચક્ષુર્નાસિકા કર્ણૌ ગુદં મૂત્રસ્ય સઞ્ચરઃ ॥ ૨,૧૧.

પાણી તેને ભીંજવી શકતું નથી અને પવન તેને સુકવી શકતો નથી. મોઢું, આંખો, નાક, કાન, ગુદા અને મૂત્રનું માર્ગ—

અણ્ડજાદિકજન્તૂનાં છિદ્રાણ્યેતાનિ સર્વશઃ । આનાભેર્મૂર્ધપર્યન્તમૂર્ધ્વચ્છિદ્રાણિ ચાષ્ટ વૈ ॥ ૨,૧૧.

ડિમ્બજ અને અન્ય પ્રાણીઓમાં આ બધાં છિદ્રો હોય છે; નાભિથી માથા સુધી, આઠ ઉપરના છિદ્રો ગણાય છે.

સન્તઃ સુકૃતિનો મર્ત્યા ઊર્ધ્વચ્છિદ્રેણ યાન્તિ વૈ । મૃતાહે વાર્ષિકં યાવદ્યથોક્તવિધિના ખગ ॥ ૨,૧૧.

સારા કર્મવાળા મનુષ્યો ઉપરના છિદ્રથી પ્રસ્થાન કરે છે; મૃત્યુના દિવસે કે વાર્ષિક શ્રાદ્ધ સુધી, નિર્ધારિત વિધિ પ્રમાણે, હે પંખી—

કુર્યાત્સર્વાણિ કર્માણિ નિર્ધનોઽપિ હિ માનવઃ । દેહે યત્ર વસેજ્જન્તુસ્તત્ર ભુઙ્ક્તે શુભાશુભમ્ ॥ ૨,૧૧.

મનુષ્ય ગરીબ હોય તો પણ બધાં કર્મો કરવું જોઈએ; શરીરમાં જીવ જ્યાં વસે છે, ત્યાં તે શુભ-અશુભ ફળ ભોગવે છે.

મનોવાક્કાયજાન્દોષાંસ્તથાં ભુઙ્ક્તે ખગેશ્વર । મૃતઃ સ સુખમાપ્નોતિ માયાપાશૈર્ન બધ્યતે । પાશબદ્ધો નરો યસ્તુ વિકર્મનિરતો ભવેત્ ॥ ૨,૧૧.

હે પંખીઓના રાજા, મન, વાણી અને શરીરથી થયેલા દોષોનું ફળ એ રીતે ભોગવે છે; મૃત્યુ પછી સુખ પામે છે અને માયાના બંધનમાં બંધાતો નથી. પણ જે મનુષ્ય પાપકર્મમાં જ જોડાયેલો રહે છે અને બંધનમાં ફસાઈ જાય છે—

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૨ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । એવં તે કથિતસ્તાર્ક્ષ્ય જીવિતસ્ય વિનર્ણયઃ । માનુષાણાં હિતાર્થાય પ્રેતત્વવિનિવૃત્તયે ॥ ૨,૧૨.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: હે તાર્ખ્ષ્ય, જીવનનું પરિણામ તને સમજાવ્યું છે, જેથી મનુષ્યોનું કલ્યાણ થાય અને તેઓ પ્રેત ન બને.

ચતુરશીતિલક્ષાણિ ચતુર્ભેદાશ્ચ જન્તવઃ । અણ્ડજાઃ સ્વેદજાશ્ચૈવ ઉદ્ભિજ્જાશ્ચ જારાયુજાઃ ॥ ૨,૧૨.

ચોર્યાસી લાખ જાતિના જીવ છે, જે ચાર પ્રકારના છે: ડિમ્બજ, સ્વેદજ, ઉદ્ભિદ અને જરાયુજ.

એકવિંશતિલક્ષાણિ અણ્ડજાઃ પરિકીર્તિતાઃ । સ્વેદજાશ્ચ તથા પ્રોક્તા ઉદ્ભિજ્જાશ્ચ ક્રમેણ તુ ॥ ૨,૧૨.

એકવીસ લાખ જેટલા ડિમ્બજ કહેવાય છે; એ જ રીતે સ્વેદજ અને ઉદ્ભિદ પણ ક્રમશઃ વર્ણવાયા છે.

જરાયુજાસ્તથા પ્રોક્તા મનુષ્યાદ્યાસ્તથા પરે । સર્વેષામેવ જન્તૂનાં માનુષત્વં હિ દુર્લભમ્ ॥ ૨,૧૨.

જરાયુજ પણ જણાવાયા છે, જેમ કે મનુષ્ય અને અન્ય પ્રાણી; બધા જીવોમાં માનવ જન્મ તો બહુ દુર્લભ છે.

પઞ્ચેન્દ્રિયનિધાનત્વં મહાપુણ્યૈરવાપ્યતે । બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્ત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાસ્તત્પરજાતયઃ ॥ ૨,૧૨.

પાંચ ઇન્દ્રિયોની પ્રાપ્તી મહાન પુણ્યથી થાય છે. બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર અને તેમના ઉપજાતિઓ એ રીતે ઓળખાય છે.

રજકશ્ચર્મકારશ્ચ નટો બુરુડ એવ ચ । કૈવર્તમેદભિલ્લાશ્ચ સપ્તૈતે હ્યન્ત્યજાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૨,૧૨.

ધોબી, ચર્મકાર, નટ, બુરુડા, નાવિક, મેદ અને ભીલ—આ સાત જાતિઓને સૌથી નીચી ગણવામાં આવે છે.

મ્લેચ્છતુમ્બવિભેદેન જાતિભેદાસ્ત્વનેકશઃ । જન્તૂનામેવ સર્વેષાં જાતિભેદાઃ સહસ્રશઃ ॥ ૨,૧૨.

વિદેશી અને અન્ય ભેદથી અનેક જાતિઓમાં ફરક પડે છે. બધા જીવમાં જન્મના હજારો પ્રકારના ભેદ જોવા મળે છે.

જન્તૂનામેવ સર્વેષાં ભેદાશ્ચૈવ સહસ્રશઃ । આહારો મૈથુનં નિદ્રા ભયં ક્રોધસ્તથૈવ ચ ॥ ૨,૧૨.

બધા જીવોમાં પણ હજારો પ્રકારના ભેદ છે. ખોરાક, સંભોગ, ઊંઘ, ભય અને ક્રોધ—આ બધામાં સામાન્ય છે.

સર્વેષા મેવ જન્તૂનાં વિવેકો દુર્લભઃ પરઃ । એકપાદાદિરૂપેણ દેહભેદાસ્ત્વનેકશઃ ॥ ૨,૧૨.

બધા જીવોમાં સાચો વિવેક બહુ દુર્લભ છે. શરીરના અનેક પ્રકાર છે—કેટલાંક એક પગવાળા વગેરે.

કૃષ્ણસારો મૃગો યત્ર ધર્મદશઃ સ ઉચ્યતે । બ્રહ્માદ્યા દેવતાઃ સર્વાસ્તત્ર તિષ્ઠન્તિ સર્વશઃ ॥ ૨,૧૨.

જ્યાં કાળી હરણ રહે છે, તે ધર્મનું સ્થાન કહેવાય છે. ત્યાં બ્રહ્મા સહિત સર્વે દેવતાઓ સંપૂર્ણ રીતે વસે છે.