ગરુડપુરાણમ્

તેનાન્નેન કુલે તેષાં યે વૈ જાત્યન્તરં ગતાઃ । ભવત્યાપ્યાયનં તેષાં સમ્યક્શ્રાદ્ધે કૃતે સતિ ॥ ૨,૧૦.

એ અન્નથી, કુટુંબના જે લોકો બીજું જન્મ લીધું હોય, તેમને પણ શ્રાદ્ધ યોગ્ય રીતે કરવાથી તૃપ્તિ મળે છે.

અન્યાયોપાર્જિતૈર્દ્રવ્યૈર્યચ્છ્રાદ્ધં ક્રિયતે નરૈઃ । તકૃપ્યન્તિ તેન ચણ્ડાલાઃ પુક્કસાદ્યુપયોનિષુ ॥ ૨,૧૦.

જો મનુષ્ય અયોગ્ય રીતે મેળવેલા ધનથી શ્રાદ્ધ કરે છે, તો એથી ચંડાળ અને અન્ય નીચ જાતિમાં જન્મેલા લોકો તૃપ્ત થાય છે.

એવં સંપ્રાપ્યતે પક્ષિન્ યદ્દત્તમિહ બાન્ધવૈઃ । શ્રાદ્ધં કુર્વદ્ભિરન્નામ્વુશાકૈસ્તૃપ્તિર્હિ જાયતે ॥ ૨,૧૦.

હે પક્ષી, આ રીતે અહીં સંબંધીઓ જે કંઈ આપે છે—જ્યારે શ્રાદ્ધમાં ભોજન અને શાકથી પૂજા થાય છે—એથી તૃપ્તિ મળે છે.

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ । સદ્યો દેહાન્તરપ્રાપ્તિર્વિલંબેનાવનીતલે ॥ ૨,૧૦.

તમે જે પૂછ્યું તે બધું હું સમજાવી દીધું છે; શરીર બદલાવ તરત થાય કે મોડું થાય, એ પણ ધરતી પર સમજાવ્યું છે.

પૃષ્ટવાનસિ તત્તેઽહં પ્રવક્ષ્યામિ સમાસતઃ । સદ્યો વિલમ્બતઞ્ચૈવોભયથાપિ કલેવરમ્ ॥ ૨,૧૦.

તમે પૂછ્યું છે, તેથી હું બંને રીતે સંક્ષિપ્તમાં કહું છું—શરીર તરત બદલાય કે થોડા સમય પછી.

યતો હિ મર્ત્યઃ પ્રાપ્નોતિ તદ્વિશેષઞ્ચ મે શૃણુ । અધૂમકજ્યોતિરિવાઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુમાંસ્તતઃ ॥ ૨,૧૦.

માણસે શું વિશેષ પામે છે, તે મારી પાસેથી સાંભળો; જેમ ધૂમરહિત જ્યોત હોય, તેમ અંગૂઠા જેટલું મનુષ્ય બહાર આવે છે.

દેહમેકં સદ્ય એવ વાયવીયં પ્રપદ્યતે । યથા નૃણજલૌકા હિ પશ્ચત્પાદં તદોદ્ધરેત્ ॥ ૨,૧૦.

એ તરત જ એક હવામાં ચાલતું શરીર પામે છે; જેમ જળિયાં ખાવા પછી પોતાનું પાછળનું અંગ ખેંચી લે છે, તેમ.

સ્થિતિરગ્ર્યસ્ય પાદસ્ય યદા જાતા દૃઢા ભવેત્ । એવં દેહી પૂર્વદેહં સમુત્સૃજતિ તં યદા ॥ ૨,૧૦.

જ્યારે શ્રેષ્ઠ પગની મજબૂત સ્થિરતા થાય છે, ત્યારે આત્મા એ જૂનું શરીર છોડી દે છે.

ભોગાર્થમગ્રે સ્યાદ્દેહો વાયવીય ઉપસ્થિતઃ । વિષયગ્રાહકં યદ્વન્મ્રિયમાણસ્ય ચેન્દ્રિયમ્ ॥ ૨,૧૦.

ભોગ માટે પહેલા વાયુથી બનેલું શરીર આવે છે, જેમ કે મરણ પામતા માણસની ઇન્દ્રિયો વિષયોને પકડી રાખે છે.

નિર્વ્યાપારં તચ્ચ દેહે વાયુનૈવ સ ગચ્છતિ । શરીરં યદવાપ્નોતિ તચ્ચાપ્યુત્ક્વમ્યતિ સ્વયમ્ ॥ ૨,૧૦.

એ શરીર નિષ્ક્રિય હોવાથી, માત્ર વાયુથી જ શરીર છોડે છે; જે કોઈ બીજું શરીર મળે છે, એ પણ પોતે જ છોડી દે છે.

ગૃહીત્વા સ્વં વિનિર્યાતિ જીવો ગર્ભ ઈવાશયાત્ । ઉત્ક્રામન્તં સ્થિતં વાપિ ભુઞ્જાનં વા ગુણાન્વિતમ્ ॥ ૨,૧૦.

જેમ ગર્ભમાંથી બાળક બહાર આવે છે, તેમ આત્મા પોતાનું સૂક્ષ્મ શરીર લઈને બહાર જાય છે; એ જાય, રહે કે ભોગવે, બધે ગુણોથી યુક્ત રહે છે.

વિમૂઢા નાનુપશ્યન્તિ પશ્યન્તિ જ્ઞાનચક્ષુષઃ । આતિવાહિકમિત્યેવં વાયવીયં વદન્તિ હિ ॥ ૨,૧૦.

મૂઢ લોકો એને જોઈ શકતા નથી, પણ જ્ઞાનની આંખ ધરાવનારા એને જોઈ શકે છે; તેથી એને 'આતિવાહિક' એટલે વાયુરૂપ કહેવામાં આવે છે.

એવં તુ યાતુધાનાનાં તમેવ ચ વદન્તિ હિ । સુપર્ણ ઈદૃશો દેહો નૃણાં ભવતિ પિણ્ડજઃ ॥ ૨,૧૦.

યાતુધાનો માટે પણ આવું જ કહેવાય છે; સુપર્ણ, મનુષ્યોમાં પણ આવું જ પિંડથી ઉત્પન્ન થયેલું શરીર થાય છે.

પુત્રાદિભિઃ કૃતાશ્ચેત્સ્યુઃ પિણ્ડા દશ દશાહિકાઃ । પિણ્ડજેન તુ દેહેન વાયુજશ્ચૈકતાં વ્રજેત્ ॥ ૨,૧૦.

પુત્ર અને અન્ય લોકો દસ દિવસ સુધી દસ પિંડ આપે તો, પિંડથી બનેલું શરીર વાયુરૂપ શરીર સાથે એકરૂપ થાય છે.

પિણ્ડજો યદિ નૈવ સ્યાદ્વાયુજોઽર્હતિ યાતનામ્ । દેહિનોઽસ્મિન્યથા દેહે કૌમારં યૌવનં જરા । તથા દેહાન્તરપ્રાપ્તિઃ પક્ષીન્દ્રેત્યવધારય ॥ ૨,૧૦.

જો પિંડથી બનેલું શરીર ન હોય તો વાયુરૂપ શરીર યાતના ભોગવે છે; જેમ આ શરીરમાં બાળપણ, યુવાની અને વૃદ્ધાવસ્થા આવે છે, તેમ બીજું શરીર પણ મળે છે, સુપર્ણ, એ સમજી લે.

વાસાંસિ જીર્ણાનિ યથા વિહાય નવાનિ ગૃહ્ણાતિ નરોપરાણિ । તથા શરીરાણિ વિહાય જીર્ણાન્યન્યાનિ સંયાતિ નવાનિ દેહી ॥ ૨,૧૦.

જેમ માણસ જૂના કપડા છોડીને નવા પહેરે છે, તેમ આત્મા જૂના શરીર છોડીને નવા શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે.

નૈનં છિન્દન્તિ શસ્ત્રાણિ નૈનં દહતિ પાવકઃ । ન ચૈનં ક્લેદયન્ત્યાપો ન શોષયતિ મારુતઃ ॥ ૨,૧૦.

શસ્ત્રો એને કાપી શકતા નથી, અગ્નિ એને સળી શકતો નથી, પાણી એને ભીંજવી શકતા નથી અને પવન એને સુકવી શકતો નથી.

વાયવીયાં તનું યાતિ સદ્ય ઇત્યુક્તમેવ તે । પ્રાપ્તિર્વિલંબતો યસ્ય તં દેહં ખલુ મે શૃણુ ॥ ૨,૧૦.

તને કહેલું કે તરત વાયુરૂપ શરીર મળે છે; પણ જો એમાં વિલંબ થાય, તો એ શરીર વિશે હવે સાંભળ.

ક્વચિદ્વિલંબતો દેહં પિણ્ડજં સ સમાપ્નુયાત્ । અથો ગતો યામ્યલોકં સ્વીયકર્માનુસારતઃ ॥ ૨,૧૦.

ક્યારેક વિલંબથી પિંડથી બનેલું શરીર મળે છે; પછી પોતાનાં કર્મ અનુસાર યમલોકમાં જાય છે.

ચિત્રગુપ્તસ્યવાક્યેન નિરયાણિ ભુનક્તિ સઃ । યાતનાઃસમવાપ્યાથ પશુપક્ષ્યાદિકીં તનુમ્ ॥ ૨,૧૦.

ચિત્રગુપ્તના આદેશથી એ નરક ભોગવે છે; યાતના ભોગવીને પછી પશુ, પક્ષી વગેરેનું શરીર મેળવે છે.

યા ગૃહ્ણાતિ નરઃ સા સ્યાન્મોહેન મમતાસ્પદમ્ । શુભાશુભં કર્મફલં ભુક્ત્વા મુચ્યતે માનવઃ ॥ ૨,૧૦.

મનુષ્ય જે શરીર મેળવે છે, એ મોહ અને મમતા નું સ્થાન બને છે; શુભ-અશુભ કર્મફળ ભોગવીને મનુષ્ય મુક્ત થાય છે.

ગરુડ ઉવાચ । તીર્ત્વા દુઃ ખભવામ્ભોધિં ભવન્તં કથમાપ્નુયાત્ । બહુપાતકયુક્તોઽપિ તદ્વદસ્વ દયાનિધે ॥ ૨,૧૦.

ગરુડએ પૂછ્યું: દુઃખ અને જન્મમરણના મહાસાગર પાર કરીને, અનેક પાપો હોવા છતાં, ભગવાન, તમે કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાઓ છો? દયાનિધિ, કૃપા કરીને કહો.

ભૂયો દુઃ ખસ્ય સંસર્ગો નરસ્ય ન ભવેદ્યથા । બ્રૂહિ શુશ્રૂષમાણસ્ય પૃચ્છતો મે રમાપતે ॥ ૨,૧૦.

ફરીથી મનુષ્યને દુઃખનો સંબંધ ન રહે, એ માટે, હે રામાપતિ, હું શ્રદ્ધાથી પૂછું છું, કૃપા કરીને કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । સ્વેસ્વે કર્મણ્યભિરતઃ સંસિદ્ધિં લભતે નરઃ । સ્વકર્મનિરતઃ સિદ્ધિં યથા વિન્દતિ તચ્છૃણુ ॥ ૨,૧૦.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: પોતપોતાના કર્મમાં રત મનુષ્ય સિદ્ધિ મેળવે છે; પોતાનાં કર્મમાં લાગેલા મનુષ્ય કેવી રીતે સિદ્ધિ મેળવે છે, એ સાંભળ.

કર્મવિભ્રષ્ટકાલુષ્યો વાસુદેવાનુચિન્તયા । બુદ્ધ્યા વિશુદ્ધયા યુક્તો ધૃત્યાત્માનં નિયમ્ય ચ ॥ ૨,૧૦.

જેનાં કર્મ બગડેલા અને અશુદ્ધ હોય, એ મનુષ્ય વાસુદેવનું ધ્યાન કરીને, શુદ્ધ બુદ્ધિ અને દૃઢતા સાથે પોતાને સંયમમાં રાખે છે.

શબ્દાદીન્વિષયાંસ્ત્યક્ત્વા રાગદ્વેષૌ વ્યુદસ્ય ચ । વિરક્તસેવી લબ્ધ્વાશી યતવાક્કાયમાનસઃ ॥ ૨,૧૦.

શબ્દ વગેરે વિષયોને ત્યજીને, રાગ અને દ્વેષને દૂર કરીને, જે મનુષ્ય વૈરાગ્યમાં સ્થિર રહે છે, મળતું હોય તેમાં સંતોષ રાખે છે અને પોતાના વાણી, શરીર અને મનને વશમાં રાખે છે—

ધ્યાનયોગપરો નિત્યં વૈરગ્યં સમુપાશ્રિતઃ । અહઙ્કારં બલં દર્પં કામં ક્રોધં પરિગ્રહમ્ ॥ ૨,૧૦.

સदैવ ધ્યાન અને યોગમાં તત્પર રહે છે, વૈરાગ્યને પકડે છે, અહંકાર, બળ, અભિમાન, ઇચ્છા, ક્રોધ અને સ્વામિત્વનો ત્યાગ કરે છે—

વિમુચ્ય નિર્મમઃ શાન્તો બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે । અતઃ પરં નૃણાં કૃત્યં નાસ્તિ કશ્યપનન્દન ॥ ૨,૧૦.

મમત્વથી મુક્ત, શાંત અને નિરાકાંક્ષી એવો મનુષ્ય બ્રહ્મ સાથે એકરૂપ થવા યોગ્ય બને છે; હે કશ્યપપુત્ર, આથી આગળ મનુષ્ય માટે બીજું કંઈ કરવાનું રહેતું નથી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૧ ગરુડ ઉવાચ । માનુષત્વં લભેત્કસ્માન્મૃત્યુમાપ્નોતિ તત્કથમ્ । મ્રિયતે કઃ સુરશ્રેષ્ઠ દેહમાશ્રિત્ય કુત્રચિત્ ॥ ૨,૧૧.

ગરુડએ પૂછ્યું: માનવ જન્મ કેવી રીતે મળે છે અને મૃત્યુ કેવી રીતે થાય છે? હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, કોણ મૃત્યુ પામે છે અને કયાંક શરીર ધારણ કરીને મરે છે?