ગરુડપુરાણમ્

ઇતિ શ્રુત્વા પ્રિયાવાક્યં રામો વિસ્મિતમાનસઃ ॥ ૨,૧૦.

આવી પ્રિય વાણી સાંભળી રામ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયા.

આશ્ચર્યમિતિ તજ્જ્ઞાત્વા તદા સ્વસ્થાનમાગમત્ । સીતયા પિતરો દૃષ્ટા યથા તત્તે નિવેદિતમ્ ॥ ૨,૧૦.

આને અદ્ભુત જાણીને, પછી રામ પોતાના સ્થાન પર પાછા ગયા. સીતાએ જેમ કહ્યું તેમ, પિતૃઓને જોયા હતા.

અપરં શ્રાદ્ધમાહાત્મ્યં કિઞ્ચિચ્છૃણુ સમાસતઃ । અમાવસ્યાદિને પ્રાપ્તે ગૃહદ્વારે સમાસ્થિતાઃ ॥ ૨,૧૦.

હવે શ્રાદ્ધનું બીજું મહાત્મ્ય સંક્ષિપ્તમાં સાંભળો: અમાવાસ્યાના દિવસે પિતૃઓ વાયુરૂપ બનીને ઘરના દરવાજે ઉભા રહે છે.

વાયુભૂતાઃ પ્રવાઞ્છન્તિ શ્રાદ્ધં પિતૃગણા નૃણામ્ । યાવદસ્તમયં ભાનોઃ ક્ષુત્પિપાસાસમાકુલાઃ ॥ ૨,૧૦.

પિતૃઓ વાયુરૂપ બનીને, ભૂખ અને તરસથી પીડાઈને, સૂર્યાસ્ત સુધી શ્રાદ્ધની આશા રાખે છે.

તતશ્ચાસ્તં ગતે સૂર્યે નિરાશા દુઃખસંયુતાઃ । નિઃશ્વસન્તશ્ચિરં યાન્તિ ગર્હયન્તસ્તુ વંશજમ્ ॥ ૨,૧૦.

પછી જ્યારે સૂર્ય અસ્ત થાય છે, ત્યારે આશા છોડી દુઃખી થઈ, લાંબા સમય સુધી ઉચ્છ્વાસ કરીને, પોતાના વંશજને દુઃખ આપતા, તેઓ ત્યાંથી ચાલ્યા જાય છે.

તસ્માચ્છ્રાદ્ધં પ્રયત્નેન અમાયાં કર્તુમર્હતિ । યદિ શ્રાદ્ધં પ્રકુર્વન્તિ પુત્રાદ્યાસ્તસ્ય બાન્ધવાઃ ॥ ૨,૧૦.

એથી, શ્રાદ્ધ અમાવાસ્યાને દિવસે શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવું જોઈએ; જો પુત્રાદિ સંબંધીઓ શ્રાદ્ધ કરે તો—

ઉદ્ધૃતા યે ગયાશ્રાદ્ધે બ્રહ્મલોકઞ્ચ તૈઃ સહ । ભજન્તે ક્ષુત્પિપાસા વા ન તેષાં જાયતે ક્વચિત્ ॥ ૨,૧૦.

જે પિતૃઓ ગયામાં શ્રાદ્ધથી ઉદ્ધરાય છે, તેઓ પોતાના વંશજ સાથે બ્રહ્મલોકમાં જાય છે; તેમને ક્યારેય ભૂખ કે તરસ લાગતી નથી.

તસ્માચ્છ્રાદ્ધં પ્રયત્નેન સમ્યક્કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ । તસ્માચ્છ્રાદ્ધં ચરેદ્ભક્ત્યા શાકૈરપિ યથાવિધિ ॥ ૨,૧૦.

એથી, વિવેકી મનુષ્યે શ્રાદ્ધ યોગ્ય રીતે, શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવું જોઈએ; ભલે શાકભાજીથી પણ, નિયમ પ્રમાણે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

કુર્વીત સમયે શ્રાદ્ધં કુલે કશ્ચિન્ન સીદતિ । આયુઃ પુત્રાન્યશઃ સ્વર્ગં કીર્તિં પુષ્ટિં બલં શ્રિયમ્ ॥ ૨,૧૦.

જો શ્રાદ્ધ યોગ્ય સમયે કરવામાં આવે, તો કુટુંબમાં કોઈને દુઃખ પડતું નથી; દીર્ઘાયુ, સંતાન, યશ, સ્વર્ગ, કીર્તિ, પોષણ, બળ અને સમૃદ્ધિ—all મળે છે.

પશૂન્સૌખ્યં ધનં ધાન્યં પ્રાપ્નુયાત્પિતૃપૂજનાત્ । દેવકાર્યાદપિ સદા પિતૃકાર્યં વિશિષ્યતે ॥ ૨,૧૦.

પિતૃઓની પૂજા કરવાથી ગાય, સુખ, ધન અને અનાજ મળે છે. દેવોની પૂજા કરતાં પિતૃઓનું કાર્ય હંમેશા શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

દેવતાભ્યઃ પિતૄણાં હિ પૂર્વમાપ્યાયનં શુભમ્ । યે યજન્તિ પિતૄન્દેવાન્બ્રાહ્મણાંશ્ચ હુતાશનમ્ ॥ ૨,૧૦.

પહેલું અને શુભ તૃપ્તિનું કાર્ય પિતૃઓ માટે થાય છે, પછી દેવો માટે. જે લોકો પિતૃઓ, દેવો, બ્રાહ્મણો અને અગ્નિની પૂજા કરે છે,

સર્વભૂતાન્તરાત્માનં મામેવ હિ યજન્તિ તે । સ્માર્તેન વિધિના શ્રાદ્ધં કૃત્વા સ્વવિભવોચિતમ્ ॥ ૨,૧૦.

એ લોકો, નિયમ પ્રમાણે શ્રાદ્ધ કરીને અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે, સર્વ જીવોમાં રહેલા મારા સ્વરૂપની જ પૂજા કરે છે.

આબ્રાહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં જગત્પ્રીણાતિ માનવઃ । અન્નપ્રકિરણં યત્તુ મનુષ્યૈઃ ક્રિયતે ભુવિ ॥ ૨,૧૦.

માણસો ધરતી પર અનાજ વિતરે છે ત્યારે બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણિયા સુધી આખું જગત પ્રસન્ન થાય છે.

તેન તૃપ્તિમુપાયાન્તિ યે પિશાચત્વમાગતાઃ । યચ્ચામ્બુઃ સ્નાનવસ્ત્રેભ્યો ભૂમૌ પતતિ ખેચર ॥ ૨,૧૦.

એથી જેઓ ભૂત-પ્રેત બની ગયા છે, તેઓ તૃપ્ત થાય છે. અને સ્નાન કે કપડાં ધોવાથી જે પાણી જમીન પર પડે છે, હે આકાશમાં વિહરનાર,

તેન યે તરુતાં પ્રાપ્તાસ્તેષાં તૃપ્તિઃ પ્રજાયતે । યાનિ ગન્ધામ્બૂનિ ચૈવ પતન્તિ ધરણીતલે ॥ ૨,૧૦.

એથી જેઓ વૃક્ષ રૂપે જન્મ્યા છે, તેમને પણ તૃપ્તિ મળે છે. અને ધરતી પર જે સુગંધિત પાણી પડે છે,

તેન ચાપ્યાયનં તેષાં યે દેવત્વમુપાગતાઃ । યે ચાપિ સ્વકુલાદ્બાહ્યાઃ ક્રિયાયોગ્યા હ્યસંસ્કૃતાઃ ॥ ૨,૧૦.

એથી જેઓ દેવત્વ પામ્યા છે, તેમને પણ તૃપ્તિ મળે છે. અને જે પોતાના કુળથી બહાર છે, કર્મ માટે અયોગ્ય છે અને સંસ્કાર વિહિન છે,

વિપન્નાસ્તે તુ વિકિરસંમાર્જનજલાશિનઃ । ભુક્ત્વા ચાચમનં યચ્ચ જલં યચ્ચાહ્નિ સેવિતમ્ ॥ ૨,૧૦.

જે પતિતો છે, અને વિખેરાયેલા અન્ન, ઝાડૂથી એકઠું કરેલું અથવા પાણી પીધા પર જીવતા હોય છે, તથા ભોજન પછીનું પાણી કે દિવસ દરમિયાન પીધેલું પાણી,

બ્રાહ્મણાનાં તથૈવાન્યત્તેન તૃપ્તિં પ્રયાન્તિ વૈ । પિશાચત્વમનુપ્રાપ્તાઃ કૃમિકીટત્વમેવ યે ॥ ૨,૧૦.

એથી બ્રાહ્મણો અને બીજા પણ, જેમણે ભૂત-પ્રેત, કે કીડા-મકોડા રૂપે જન્મ લીધો હોય, તેઓ તૃપ્ત થાય છે.

ઉદ્ધૃતેષ્વન્નપિણ્ડેષુ ભુવિ યે ચાન્નકાઙ્ક્ષિણઃ । તૈરેવાપ્યાયનં તેષાં યે મનુષ્યત્વમાગતાઃ ॥ ૨,૧૦.

જ્યારે પિંડ આપવામાં આવે છે અને ધરતી પર જે ભોજન ઇચ્છે છે, એ પિંડોથી જ માનવ જન્મ પામેલા લોકો તૃપ્ત થાય છે.

એવં વૈ ક્રિયમાણાનાં તેષાં ચૈવ દ્વિજન્મનામ્ । કશ્ચિજ્જલાન્નવિક્ષેપઃ શુચિરુચ્છિષ્ટ એવ વા ॥ ૨,૧૦.

આ રીતે જ્યારે દ્વિજ પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ થાય છે, ત્યારે શુદ્ધ કે બચેલું, જે પણ પાણી કે અન્ન ધરતી પર વિખેરાય છે,

તેનાન્નેન કુલે તેષાં યે વૈ જાત્યન્તરં ગતાઃ । ભવત્યાપ્યાયનં તેષાં સમ્યક્શ્રાદ્ધે કૃતે સતિ ॥ ૨,૧૦.

એ અન્નથી, કુટુંબના જે લોકો બીજું જન્મ લીધું હોય, તેમને પણ શ્રાદ્ધ યોગ્ય રીતે કરવાથી તૃપ્તિ મળે છે.

અન્યાયોપાર્જિતૈર્દ્રવ્યૈર્યચ્છ્રાદ્ધં ક્રિયતે નરૈઃ । તકૃપ્યન્તિ તેન ચણ્ડાલાઃ પુક્કસાદ્યુપયોનિષુ ॥ ૨,૧૦.

જો મનુષ્ય અયોગ્ય રીતે મેળવેલા ધનથી શ્રાદ્ધ કરે છે, તો એથી ચંડાળ અને અન્ય નીચ જાતિમાં જન્મેલા લોકો તૃપ્ત થાય છે.

એવં સંપ્રાપ્યતે પક્ષિન્ યદ્દત્તમિહ બાન્ધવૈઃ । શ્રાદ્ધં કુર્વદ્ભિરન્નામ્વુશાકૈસ્તૃપ્તિર્હિ જાયતે ॥ ૨,૧૦.

હે પક્ષી, આ રીતે અહીં સંબંધીઓ જે કંઈ આપે છે—જ્યારે શ્રાદ્ધમાં ભોજન અને શાકથી પૂજા થાય છે—એથી તૃપ્તિ મળે છે.

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ । સદ્યો દેહાન્તરપ્રાપ્તિર્વિલંબેનાવનીતલે ॥ ૨,૧૦.

તમે જે પૂછ્યું તે બધું હું સમજાવી દીધું છે; શરીર બદલાવ તરત થાય કે મોડું થાય, એ પણ ધરતી પર સમજાવ્યું છે.

પૃષ્ટવાનસિ તત્તેઽહં પ્રવક્ષ્યામિ સમાસતઃ । સદ્યો વિલમ્બતઞ્ચૈવોભયથાપિ કલેવરમ્ ॥ ૨,૧૦.

તમે પૂછ્યું છે, તેથી હું બંને રીતે સંક્ષિપ્તમાં કહું છું—શરીર તરત બદલાય કે થોડા સમય પછી.

યતો હિ મર્ત્યઃ પ્રાપ્નોતિ તદ્વિશેષઞ્ચ મે શૃણુ । અધૂમકજ્યોતિરિવાઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુમાંસ્તતઃ ॥ ૨,૧૦.

માણસે શું વિશેષ પામે છે, તે મારી પાસેથી સાંભળો; જેમ ધૂમરહિત જ્યોત હોય, તેમ અંગૂઠા જેટલું મનુષ્ય બહાર આવે છે.

દેહમેકં સદ્ય એવ વાયવીયં પ્રપદ્યતે । યથા નૃણજલૌકા હિ પશ્ચત્પાદં તદોદ્ધરેત્ ॥ ૨,૧૦.

એ તરત જ એક હવામાં ચાલતું શરીર પામે છે; જેમ જળિયાં ખાવા પછી પોતાનું પાછળનું અંગ ખેંચી લે છે, તેમ.

સ્થિતિરગ્ર્યસ્ય પાદસ્ય યદા જાતા દૃઢા ભવેત્ । એવં દેહી પૂર્વદેહં સમુત્સૃજતિ તં યદા ॥ ૨,૧૦.

જ્યારે શ્રેષ્ઠ પગની મજબૂત સ્થિરતા થાય છે, ત્યારે આત્મા એ જૂનું શરીર છોડી દે છે.

ભોગાર્થમગ્રે સ્યાદ્દેહો વાયવીય ઉપસ્થિતઃ । વિષયગ્રાહકં યદ્વન્મ્રિયમાણસ્ય ચેન્દ્રિયમ્ ॥ ૨,૧૦.

ભોગ માટે પહેલા વાયુથી બનેલું શરીર આવે છે, જેમ કે મરણ પામતા માણસની ઇન્દ્રિયો વિષયોને પકડી રાખે છે.