ગરુડપુરાણમ્

વિમૃશ્ય સુચિરં કાલમિદં કિમિતિ સત્વરમ્ । કિઞ્ચિત્ક્વચિદ્ગતા સાધ્વી ત્રપાયાઃ કારણેન હિ ॥ ૨,૧૦.

લાંબો સમય વિચાર્યા પછી, તેણે વિચાર્યું—આવું કેમ થયું હશે? સતી સ્ત્રી સંકોચના કારણે ક્યાંક ગઈ હતી.

કિં વા ન ભોજયન્વિપ્રાન્સી તામન્વેષયામ્યહમ્ । વિમૃશન્નેવમેવં સ સ્વયં વિપ્રાનભોજયત્ ॥ ૨,૧૦.

હું બ્રાહ્મણોને ભોજન કેમ ન કરાવું? આવું વિચારતાં, મેં પોતે જ તેને શોધવાનો પ્રયાસ કર્યો અને એટલે મેં પોતે બ્રાહ્મણોને ભોજન આપ્યું નહીં.

ગતેષુ દ્વિજમુખ્યેષુ પ્રિયાં રામોઽબ્રવીદિદમ્ । કથં તલાસુ લીના ત્વં મુનીન્દૃષ્ટ્વા સમાગતાન્ ॥ ૨,૧૦.

જ્યારે મુખ્ય બ્રાહ્મણો ચાલ્યા ગયા, ત્યારે રામે પોતાની પ્રિયાને પૂછ્યું: 'મુનિઓ અહીં આવ્યા ત્યારે તું તળિયે કેમ છૂપાઈ ગઈ હતી?'

તત્સર્વં મમ તન્વઙ્ગિ કારણં વદ મા ચિરમ્ । એવમુક્તા તદા ભર્ત્રા સીતા સાધોમુખી સ્થિતા । મુઞ્ચન્તી ચાશ્રુસંઘાતં રાઘવં વાક્યમબ્રવીત્ ॥ ૨,૧૦.

'હે સુંદર કટિવાળી, આ બધાનું કારણ મને તરત જ કહો.' પતિએ આવું પૂછતાં, સીતાએ શરમથી માથું નીચે કરી, આંખોમાંથી આંસુ વહાવીને રાઘવને કહ્યું:

સીતોવાચ । શૃણુ ત્વં નાથ યદ્દૃષ્ટમાશ્ચર્યમિહ યાદૃશમ્ ॥ ૨,૧૦.

સીતાએ કહ્યું: 'હે નાથ, તમે સાંભળો, અહીં મેં જે અદ્ભુત વસ્તુ જોઈ છે તે કહું છું.'

પિતા તવ મયા દૃષ્ટો બ્રાહ્મણાગ્રે તુ રાઘવઃ । સર્વાભરણસંયુક્તોદ્વૌ ચાન્યૌ ચ તથાવિધૌ ॥ ૨,૧૦.

હે રાઘવ, મેં બ્રાહ્મણોની સામે તમારા પિતાને બધા આભૂષણોથી સજ્જ જોઈ, અને એમ જ બે અન્ય પુરુષોને પણ જોયા.

દૃષ્ટ્વા ત્વત્પિતરઞ્ચાહમપક્રાન્તા તવાન્તિકાત્ । વલ્કલાજિનસંવીતા કથં રાજ્ઞઃ પુરઃ પ્રભો ॥ ૨,૧૦.

તમારા પિતાને જોઈને, હું તમારી પાસે થી દૂર થઈ ગઈ; હું વલ્કલ અને મૃગચર્મ પહેરી હતી—હે પ્રભુ, આવી સ્થિતિમાં હું રાજાના સામે કેવી રીતે જઈ શકું?

ભવામિ રિપુવીરઘ્ન સત્યમેતદુહાહૃતમ્ । સ્વહસ્તેન કથં દેયં રાજ્ઞે વા ભોજનં મયા ॥ ૨,૧૦.

હે શત્રુવિર, મેં જે અનુભવ્યું એ સાચું છે. મારા હાથથી રાજાને ભોજન કેવી રીતે આપી શકું?

દાસાનામપિ યે દાસા નોપભુઞ્જન્તિ કર્હિચિત્ । તૃણપાત્રે કથં તસ્મૈ અન્નં દાતું હિ શક્રુયામ્ ॥ ૨,૧૦.

દાસોના પણ દાસો ક્યારેય આવું ભોજન લેતા નથી; તો હું ઘાસના વાસણમાં તેમને ભોજન કેવી રીતે આપી શકું?

યાહં રાજ્ઞા પુરા દૃષ્ટા સર્વાભરણભૂષિતા । સા સ્વેદમલદિગ્ધાઙ્ગી કથં યાસ્યામિ ભૂપતિમ્ । અપકૃષ્ટાસ્મિ તેનાહં ત્રપયા રઘુનન્દન । શ્રીભાગવાનુવાચ ॥ ૨,૧૦.

હું તો પહેલાં રાજાને બધા આભૂષણોથી શોભાયમાન જોઈ હતી; હવે હું પસીનો અને માટીથી મેલી થઈ ગઈ છું, તો આવી હાલતમાં હું ભૂપતિ પાસે કેવી રીતે જઈ શકું? હે રઘુવંશના આનંદ, એ શરમને લીધે હું દૂર થઈ ગઈ હતી.

ઇતિ શ્રુત્વા પ્રિયાવાક્યં રામો વિસ્મિતમાનસઃ ॥ ૨,૧૦.

આવી પ્રિય વાણી સાંભળી રામ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયા.

આશ્ચર્યમિતિ તજ્જ્ઞાત્વા તદા સ્વસ્થાનમાગમત્ । સીતયા પિતરો દૃષ્ટા યથા તત્તે નિવેદિતમ્ ॥ ૨,૧૦.

આને અદ્ભુત જાણીને, પછી રામ પોતાના સ્થાન પર પાછા ગયા. સીતાએ જેમ કહ્યું તેમ, પિતૃઓને જોયા હતા.

અપરં શ્રાદ્ધમાહાત્મ્યં કિઞ્ચિચ્છૃણુ સમાસતઃ । અમાવસ્યાદિને પ્રાપ્તે ગૃહદ્વારે સમાસ્થિતાઃ ॥ ૨,૧૦.

હવે શ્રાદ્ધનું બીજું મહાત્મ્ય સંક્ષિપ્તમાં સાંભળો: અમાવાસ્યાના દિવસે પિતૃઓ વાયુરૂપ બનીને ઘરના દરવાજે ઉભા રહે છે.

વાયુભૂતાઃ પ્રવાઞ્છન્તિ શ્રાદ્ધં પિતૃગણા નૃણામ્ । યાવદસ્તમયં ભાનોઃ ક્ષુત્પિપાસાસમાકુલાઃ ॥ ૨,૧૦.

પિતૃઓ વાયુરૂપ બનીને, ભૂખ અને તરસથી પીડાઈને, સૂર્યાસ્ત સુધી શ્રાદ્ધની આશા રાખે છે.

તતશ્ચાસ્તં ગતે સૂર્યે નિરાશા દુઃખસંયુતાઃ । નિઃશ્વસન્તશ્ચિરં યાન્તિ ગર્હયન્તસ્તુ વંશજમ્ ॥ ૨,૧૦.

પછી જ્યારે સૂર્ય અસ્ત થાય છે, ત્યારે આશા છોડી દુઃખી થઈ, લાંબા સમય સુધી ઉચ્છ્વાસ કરીને, પોતાના વંશજને દુઃખ આપતા, તેઓ ત્યાંથી ચાલ્યા જાય છે.

તસ્માચ્છ્રાદ્ધં પ્રયત્નેન અમાયાં કર્તુમર્હતિ । યદિ શ્રાદ્ધં પ્રકુર્વન્તિ પુત્રાદ્યાસ્તસ્ય બાન્ધવાઃ ॥ ૨,૧૦.

એથી, શ્રાદ્ધ અમાવાસ્યાને દિવસે શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવું જોઈએ; જો પુત્રાદિ સંબંધીઓ શ્રાદ્ધ કરે તો—

ઉદ્ધૃતા યે ગયાશ્રાદ્ધે બ્રહ્મલોકઞ્ચ તૈઃ સહ । ભજન્તે ક્ષુત્પિપાસા વા ન તેષાં જાયતે ક્વચિત્ ॥ ૨,૧૦.

જે પિતૃઓ ગયામાં શ્રાદ્ધથી ઉદ્ધરાય છે, તેઓ પોતાના વંશજ સાથે બ્રહ્મલોકમાં જાય છે; તેમને ક્યારેય ભૂખ કે તરસ લાગતી નથી.

તસ્માચ્છ્રાદ્ધં પ્રયત્નેન સમ્યક્કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ । તસ્માચ્છ્રાદ્ધં ચરેદ્ભક્ત્યા શાકૈરપિ યથાવિધિ ॥ ૨,૧૦.

એથી, વિવેકી મનુષ્યે શ્રાદ્ધ યોગ્ય રીતે, શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવું જોઈએ; ભલે શાકભાજીથી પણ, નિયમ પ્રમાણે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

કુર્વીત સમયે શ્રાદ્ધં કુલે કશ્ચિન્ન સીદતિ । આયુઃ પુત્રાન્યશઃ સ્વર્ગં કીર્તિં પુષ્ટિં બલં શ્રિયમ્ ॥ ૨,૧૦.

જો શ્રાદ્ધ યોગ્ય સમયે કરવામાં આવે, તો કુટુંબમાં કોઈને દુઃખ પડતું નથી; દીર્ઘાયુ, સંતાન, યશ, સ્વર્ગ, કીર્તિ, પોષણ, બળ અને સમૃદ્ધિ—all મળે છે.

પશૂન્સૌખ્યં ધનં ધાન્યં પ્રાપ્નુયાત્પિતૃપૂજનાત્ । દેવકાર્યાદપિ સદા પિતૃકાર્યં વિશિષ્યતે ॥ ૨,૧૦.

પિતૃઓની પૂજા કરવાથી ગાય, સુખ, ધન અને અનાજ મળે છે. દેવોની પૂજા કરતાં પિતૃઓનું કાર્ય હંમેશા શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

દેવતાભ્યઃ પિતૄણાં હિ પૂર્વમાપ્યાયનં શુભમ્ । યે યજન્તિ પિતૄન્દેવાન્બ્રાહ્મણાંશ્ચ હુતાશનમ્ ॥ ૨,૧૦.

પહેલું અને શુભ તૃપ્તિનું કાર્ય પિતૃઓ માટે થાય છે, પછી દેવો માટે. જે લોકો પિતૃઓ, દેવો, બ્રાહ્મણો અને અગ્નિની પૂજા કરે છે,

સર્વભૂતાન્તરાત્માનં મામેવ હિ યજન્તિ તે । સ્માર્તેન વિધિના શ્રાદ્ધં કૃત્વા સ્વવિભવોચિતમ્ ॥ ૨,૧૦.

એ લોકો, નિયમ પ્રમાણે શ્રાદ્ધ કરીને અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે, સર્વ જીવોમાં રહેલા મારા સ્વરૂપની જ પૂજા કરે છે.

આબ્રાહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં જગત્પ્રીણાતિ માનવઃ । અન્નપ્રકિરણં યત્તુ મનુષ્યૈઃ ક્રિયતે ભુવિ ॥ ૨,૧૦.

માણસો ધરતી પર અનાજ વિતરે છે ત્યારે બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણિયા સુધી આખું જગત પ્રસન્ન થાય છે.

તેન તૃપ્તિમુપાયાન્તિ યે પિશાચત્વમાગતાઃ । યચ્ચામ્બુઃ સ્નાનવસ્ત્રેભ્યો ભૂમૌ પતતિ ખેચર ॥ ૨,૧૦.

એથી જેઓ ભૂત-પ્રેત બની ગયા છે, તેઓ તૃપ્ત થાય છે. અને સ્નાન કે કપડાં ધોવાથી જે પાણી જમીન પર પડે છે, હે આકાશમાં વિહરનાર,

તેન યે તરુતાં પ્રાપ્તાસ્તેષાં તૃપ્તિઃ પ્રજાયતે । યાનિ ગન્ધામ્બૂનિ ચૈવ પતન્તિ ધરણીતલે ॥ ૨,૧૦.

એથી જેઓ વૃક્ષ રૂપે જન્મ્યા છે, તેમને પણ તૃપ્તિ મળે છે. અને ધરતી પર જે સુગંધિત પાણી પડે છે,

તેન ચાપ્યાયનં તેષાં યે દેવત્વમુપાગતાઃ । યે ચાપિ સ્વકુલાદ્બાહ્યાઃ ક્રિયાયોગ્યા હ્યસંસ્કૃતાઃ ॥ ૨,૧૦.

એથી જેઓ દેવત્વ પામ્યા છે, તેમને પણ તૃપ્તિ મળે છે. અને જે પોતાના કુળથી બહાર છે, કર્મ માટે અયોગ્ય છે અને સંસ્કાર વિહિન છે,

વિપન્નાસ્તે તુ વિકિરસંમાર્જનજલાશિનઃ । ભુક્ત્વા ચાચમનં યચ્ચ જલં યચ્ચાહ્નિ સેવિતમ્ ॥ ૨,૧૦.

જે પતિતો છે, અને વિખેરાયેલા અન્ન, ઝાડૂથી એકઠું કરેલું અથવા પાણી પીધા પર જીવતા હોય છે, તથા ભોજન પછીનું પાણી કે દિવસ દરમિયાન પીધેલું પાણી,

બ્રાહ્મણાનાં તથૈવાન્યત્તેન તૃપ્તિં પ્રયાન્તિ વૈ । પિશાચત્વમનુપ્રાપ્તાઃ કૃમિકીટત્વમેવ યે ॥ ૨,૧૦.

એથી બ્રાહ્મણો અને બીજા પણ, જેમણે ભૂત-પ્રેત, કે કીડા-મકોડા રૂપે જન્મ લીધો હોય, તેઓ તૃપ્ત થાય છે.

ઉદ્ધૃતેષ્વન્નપિણ્ડેષુ ભુવિ યે ચાન્નકાઙ્ક્ષિણઃ । તૈરેવાપ્યાયનં તેષાં યે મનુષ્યત્વમાગતાઃ ॥ ૨,૧૦.

જ્યારે પિંડ આપવામાં આવે છે અને ધરતી પર જે ભોજન ઇચ્છે છે, એ પિંડોથી જ માનવ જન્મ પામેલા લોકો તૃપ્ત થાય છે.