ગરુડપુરાણમ્

વિસર્જયતિ માનુષ્યે નિરયસ્થાંશ્ચ કાશ્યપ । ક્ષુધાર્તાઃ કીર્તયન્તશ્ચ દુષ્કૃતઞ્ચ સ્વયઙ્કૃતમ્ ॥ ૨,૧૦.

કશ્યપ, યમ રાજ તેમને મનુષ્યોમાં મોકલે છે—even નરકમાં રહેલા, જે ભૂખથી પીડાય છે અને પોતાના પાપો યાદ કરે છે.

કાઙ્ક્ષન્તિ પુત્રપૌત્રેભ્યઃ પાયસં મધુસંયુતમ્ । તસ્માત્તાંસ્તત્ર વિધિના તર્પયેત્પાયસેન તુ ॥ ૨,૧૦.

પિતૃઓ પોતાના પુત્ર અને પૌત્ર પાસેથી મધમિશ્રિત ખીરની ઈચ્છા રાખે છે; તેથી, યોગ્ય વિધિથી તેમને ખીરથી તૃપ્ત કરવી જોઈએ.

ગરુડ ઉવાચ । સ્વામિન્કેનાપિ તે દૃષ્ટા આગતાઃ પિતરો દ્વિજ । લોકાદમુષ્માદાગત્ય ભુઞ્જન્તો ભુવિ માનદ ॥ ૨,૧૦.

ગરુડએ પૂછ્યું: દ્વિજ, શું પિતૃઓને તેમના વંશજોએ જોઈ છે—તે લોકમાંથી આવી, પૃથ્વી પર ભોજન કરતા, માન આપનાર?

શ્રીભગવાનુવાચ । ગરુત્મઞ્છૃણુ વક્ષ્યામિ યથા દૃષ્ટાસ્તુ સીતયા । પિતરો વિપ્રદેહે વૈ શ્વશુરાદ્યાસ્ત્રયઃ ક્વચિત્ ॥ ૨,૧૦.

શ્રીભગવાને કહ્યું: ગરુડ, હું કહું છું—ક્યારેક સીતાએ બ્રાહ્મણના રૂપમાં પોતાના પિતૃઓને, એટલે કે શ્વશુર અને અન્ય બેને, જોઈ છે.

ગૃહીત્વા પિતુરાજ્ઞાં વૈ રામો વનમુપાગમત્ । તતઃ પુષ્કરયાત્રાર્થં રામોઽયાત્સીતયા સહ ॥ ૨,૧૦.

પિતાની આજ્ઞા મેળવી, રામ વનમાં ગયો; પછી પુષ્કર યાત્રા માટે, રામ સીતાસાથે ગયો.

તીર્થં ચાપિ સમાગત્ય શ્રાદ્ધં પ્રારબ્ધવાંસ્તુ સઃ । ફલં પક્વન્તુ જાનક્યા સિદ્ધં રામે નિવેદિતમ્ ॥ ૨,૧૦.

તીર્થ પર પહોંચી, રામે શ્રાદ્ધ શરૂ કર્યું; જાનકી દ્વારા તૈયાર કરેલું પક્વાન તૈયાર થતાં રામને અર્પણ કર્યું.

સ્નાતપ્રિયોક્તવાક્યાત્તુ સુસ્નાતા નમપાલયત્ । નભોમધ્યગતે સૂર્યે કાલે કુતુપ આગતે ॥ ૨,૧૦.

સ્નાન કરીને અને શુભ વચન બોલીને, સીતાએ શ્રદ્ધાપૂર્વક રાહ જોઈ; જ્યારે સૂર્ય આકાશના મધ્યમાં પહોંચ્યો અને યોગ્ય સમય આવ્યો.

અયાતા ઋઃષયઃ સર્વે યે રામેણ નિમન્ત્રિતાઃ । તાન્મુનીનાગતાન્દૃષ્ટ્વા વૈદેહી જનકાત્મકા ॥ ૨,૧૦.

રામે આમંત્રિત કરેલા બધા ઋષિઓ હજુ આવ્યા નહોતા; ઋષિઓને ન આવતાં જોઈ, જનકનંદિની વૈદેહીએ—

રામાજ્ઞયાન્નમાદાય પરિવેષ્ટુમુપાગતા । અપાસર્પત્તતો દૂરે વિપ્રમધ્યે તુ સંસ્થિતા ॥ ૨,૧૦.

રામની આજ્ઞાથી, સીતાએ ભોજન લઈને પીરસવા આવી; પછી થોડું દૂર જઈ, બ્રાહ્મણોમાં ઊભી રહી.

ગુલ્મૈરાચ્છાદ્ય ચાત્માનં નિગૂઢં સા સ્થિતા તદા । એકાન્તે તુ તદા સીતાં જ્ઞાત્વા રાઘવનન્દનઃ ॥ ૨,૧૦.

ગુલ્મના ઝાડીઓમાં છુપાઈ, સીતાએ પોતાને છુપાવી રાખી; ત્યારે રાઘવનંદન જાણતો હતો કે સીતા એકલી છે.

વિમૃશ્ય સુચિરં કાલમિદં કિમિતિ સત્વરમ્ । કિઞ્ચિત્ક્વચિદ્ગતા સાધ્વી ત્રપાયાઃ કારણેન હિ ॥ ૨,૧૦.

લાંબો સમય વિચાર્યા પછી, તેણે વિચાર્યું—આવું કેમ થયું હશે? સતી સ્ત્રી સંકોચના કારણે ક્યાંક ગઈ હતી.

કિં વા ન ભોજયન્વિપ્રાન્સી તામન્વેષયામ્યહમ્ । વિમૃશન્નેવમેવં સ સ્વયં વિપ્રાનભોજયત્ ॥ ૨,૧૦.

હું બ્રાહ્મણોને ભોજન કેમ ન કરાવું? આવું વિચારતાં, મેં પોતે જ તેને શોધવાનો પ્રયાસ કર્યો અને એટલે મેં પોતે બ્રાહ્મણોને ભોજન આપ્યું નહીં.

ગતેષુ દ્વિજમુખ્યેષુ પ્રિયાં રામોઽબ્રવીદિદમ્ । કથં તલાસુ લીના ત્વં મુનીન્દૃષ્ટ્વા સમાગતાન્ ॥ ૨,૧૦.

જ્યારે મુખ્ય બ્રાહ્મણો ચાલ્યા ગયા, ત્યારે રામે પોતાની પ્રિયાને પૂછ્યું: 'મુનિઓ અહીં આવ્યા ત્યારે તું તળિયે કેમ છૂપાઈ ગઈ હતી?'

તત્સર્વં મમ તન્વઙ્ગિ કારણં વદ મા ચિરમ્ । એવમુક્તા તદા ભર્ત્રા સીતા સાધોમુખી સ્થિતા । મુઞ્ચન્તી ચાશ્રુસંઘાતં રાઘવં વાક્યમબ્રવીત્ ॥ ૨,૧૦.

'હે સુંદર કટિવાળી, આ બધાનું કારણ મને તરત જ કહો.' પતિએ આવું પૂછતાં, સીતાએ શરમથી માથું નીચે કરી, આંખોમાંથી આંસુ વહાવીને રાઘવને કહ્યું:

સીતોવાચ । શૃણુ ત્વં નાથ યદ્દૃષ્ટમાશ્ચર્યમિહ યાદૃશમ્ ॥ ૨,૧૦.

સીતાએ કહ્યું: 'હે નાથ, તમે સાંભળો, અહીં મેં જે અદ્ભુત વસ્તુ જોઈ છે તે કહું છું.'

પિતા તવ મયા દૃષ્ટો બ્રાહ્મણાગ્રે તુ રાઘવઃ । સર્વાભરણસંયુક્તોદ્વૌ ચાન્યૌ ચ તથાવિધૌ ॥ ૨,૧૦.

હે રાઘવ, મેં બ્રાહ્મણોની સામે તમારા પિતાને બધા આભૂષણોથી સજ્જ જોઈ, અને એમ જ બે અન્ય પુરુષોને પણ જોયા.

દૃષ્ટ્વા ત્વત્પિતરઞ્ચાહમપક્રાન્તા તવાન્તિકાત્ । વલ્કલાજિનસંવીતા કથં રાજ્ઞઃ પુરઃ પ્રભો ॥ ૨,૧૦.

તમારા પિતાને જોઈને, હું તમારી પાસે થી દૂર થઈ ગઈ; હું વલ્કલ અને મૃગચર્મ પહેરી હતી—હે પ્રભુ, આવી સ્થિતિમાં હું રાજાના સામે કેવી રીતે જઈ શકું?

ભવામિ રિપુવીરઘ્ન સત્યમેતદુહાહૃતમ્ । સ્વહસ્તેન કથં દેયં રાજ્ઞે વા ભોજનં મયા ॥ ૨,૧૦.

હે શત્રુવિર, મેં જે અનુભવ્યું એ સાચું છે. મારા હાથથી રાજાને ભોજન કેવી રીતે આપી શકું?

દાસાનામપિ યે દાસા નોપભુઞ્જન્તિ કર્હિચિત્ । તૃણપાત્રે કથં તસ્મૈ અન્નં દાતું હિ શક્રુયામ્ ॥ ૨,૧૦.

દાસોના પણ દાસો ક્યારેય આવું ભોજન લેતા નથી; તો હું ઘાસના વાસણમાં તેમને ભોજન કેવી રીતે આપી શકું?

યાહં રાજ્ઞા પુરા દૃષ્ટા સર્વાભરણભૂષિતા । સા સ્વેદમલદિગ્ધાઙ્ગી કથં યાસ્યામિ ભૂપતિમ્ । અપકૃષ્ટાસ્મિ તેનાહં ત્રપયા રઘુનન્દન । શ્રીભાગવાનુવાચ ॥ ૨,૧૦.

હું તો પહેલાં રાજાને બધા આભૂષણોથી શોભાયમાન જોઈ હતી; હવે હું પસીનો અને માટીથી મેલી થઈ ગઈ છું, તો આવી હાલતમાં હું ભૂપતિ પાસે કેવી રીતે જઈ શકું? હે રઘુવંશના આનંદ, એ શરમને લીધે હું દૂર થઈ ગઈ હતી.

ઇતિ શ્રુત્વા પ્રિયાવાક્યં રામો વિસ્મિતમાનસઃ ॥ ૨,૧૦.

આવી પ્રિય વાણી સાંભળી રામ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયા.

આશ્ચર્યમિતિ તજ્જ્ઞાત્વા તદા સ્વસ્થાનમાગમત્ । સીતયા પિતરો દૃષ્ટા યથા તત્તે નિવેદિતમ્ ॥ ૨,૧૦.

આને અદ્ભુત જાણીને, પછી રામ પોતાના સ્થાન પર પાછા ગયા. સીતાએ જેમ કહ્યું તેમ, પિતૃઓને જોયા હતા.

અપરં શ્રાદ્ધમાહાત્મ્યં કિઞ્ચિચ્છૃણુ સમાસતઃ । અમાવસ્યાદિને પ્રાપ્તે ગૃહદ્વારે સમાસ્થિતાઃ ॥ ૨,૧૦.

હવે શ્રાદ્ધનું બીજું મહાત્મ્ય સંક્ષિપ્તમાં સાંભળો: અમાવાસ્યાના દિવસે પિતૃઓ વાયુરૂપ બનીને ઘરના દરવાજે ઉભા રહે છે.

વાયુભૂતાઃ પ્રવાઞ્છન્તિ શ્રાદ્ધં પિતૃગણા નૃણામ્ । યાવદસ્તમયં ભાનોઃ ક્ષુત્પિપાસાસમાકુલાઃ ॥ ૨,૧૦.

પિતૃઓ વાયુરૂપ બનીને, ભૂખ અને તરસથી પીડાઈને, સૂર્યાસ્ત સુધી શ્રાદ્ધની આશા રાખે છે.

તતશ્ચાસ્તં ગતે સૂર્યે નિરાશા દુઃખસંયુતાઃ । નિઃશ્વસન્તશ્ચિરં યાન્તિ ગર્હયન્તસ્તુ વંશજમ્ ॥ ૨,૧૦.

પછી જ્યારે સૂર્ય અસ્ત થાય છે, ત્યારે આશા છોડી દુઃખી થઈ, લાંબા સમય સુધી ઉચ્છ્વાસ કરીને, પોતાના વંશજને દુઃખ આપતા, તેઓ ત્યાંથી ચાલ્યા જાય છે.

તસ્માચ્છ્રાદ્ધં પ્રયત્નેન અમાયાં કર્તુમર્હતિ । યદિ શ્રાદ્ધં પ્રકુર્વન્તિ પુત્રાદ્યાસ્તસ્ય બાન્ધવાઃ ॥ ૨,૧૦.

એથી, શ્રાદ્ધ અમાવાસ્યાને દિવસે શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવું જોઈએ; જો પુત્રાદિ સંબંધીઓ શ્રાદ્ધ કરે તો—

ઉદ્ધૃતા યે ગયાશ્રાદ્ધે બ્રહ્મલોકઞ્ચ તૈઃ સહ । ભજન્તે ક્ષુત્પિપાસા વા ન તેષાં જાયતે ક્વચિત્ ॥ ૨,૧૦.

જે પિતૃઓ ગયામાં શ્રાદ્ધથી ઉદ્ધરાય છે, તેઓ પોતાના વંશજ સાથે બ્રહ્મલોકમાં જાય છે; તેમને ક્યારેય ભૂખ કે તરસ લાગતી નથી.

તસ્માચ્છ્રાદ્ધં પ્રયત્નેન સમ્યક્કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ । તસ્માચ્છ્રાદ્ધં ચરેદ્ભક્ત્યા શાકૈરપિ યથાવિધિ ॥ ૨,૧૦.

એથી, વિવેકી મનુષ્યે શ્રાદ્ધ યોગ્ય રીતે, શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવું જોઈએ; ભલે શાકભાજીથી પણ, નિયમ પ્રમાણે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

કુર્વીત સમયે શ્રાદ્ધં કુલે કશ્ચિન્ન સીદતિ । આયુઃ પુત્રાન્યશઃ સ્વર્ગં કીર્તિં પુષ્ટિં બલં શ્રિયમ્ ॥ ૨,૧૦.

જો શ્રાદ્ધ યોગ્ય સમયે કરવામાં આવે, તો કુટુંબમાં કોઈને દુઃખ પડતું નથી; દીર્ઘાયુ, સંતાન, યશ, સ્વર્ગ, કીર્તિ, પોષણ, બળ અને સમૃદ્ધિ—all મળે છે.