ગરુડપુરાણમ્

યદાહારા ભવન્ત્યેતે પિતરો યત્ર યોનિષુ । તાસુતાસુ તદાહારઃ શ્રાદ્ધા અવતિષ્ઠતિ ॥ ૨,૧૦.

પિતૃઓ જે-જે યોનિમાં છે, ત્યાં તેઓ જે અન્ન પામે છે, એ જ અન્ન શ્રાદ્ધથી તેમને ત્યાં મળે છે.

યથા ગોષુ પ્રનષ્ટાસુ વત્સો વિન્દતિ માતરમ્ । તથાન્નં નયતે વિપ્ર જન્તુર્યત્રાવતિષ્ઠતે ॥ ૨,૧૦.

જેમ ગુમ થયેલી ગાયોમાં વાછરડો પોતાની માતાને શોધી લે છે, તેમ, હે બ્રાહ્મણ, અન્ન પણ જે જીવ જ્યાં હોય ત્યાં સુધી પહોંચે છે.

પિતરઃ શ્રાદ્ધમોક્તારો વિશ્વેર્દેવૈઃ સદા સહ । એતે શ્રાદ્ધં સદા ભુક્ત્વા પિતૄન્સન્તર્પયન્ત્યતઃ ॥ ૨,૧૦.

પિતૃઓ અને સર્વે દેવતાઓ શ્રાદ્ધના ગ્રહીતાઓ તરીકે હંમેશા કહેવાય છે; તેઓ શ્રાદ્ધ ગ્રહણ કરીને પિતૃઓને તૃપ્ત કરે છે.

વસુરુદ્રાદિતિસુતાઃ પિતરઃ શ્રાદ્ધદેવતાઃ । પ્રીણયાતે મનુષ્યાણાં પિતૄઞ્શ્રાદ્ધેષુ તર્પિતાઃ ॥ ૨,૧૦.

વસુ, રુદ્ર અને આદિત્ય—all અદિતિના પુત્રો છે—અને પિતૃઓ શ્રાદ્ધના દેવતા છે. જ્યારે શ્રાદ્ધમાં તેઓ તૃપ્ત થાય છે, ત્યારે તે મનુષ્યના પિતૃઓને આનંદિત કરે છે.

આત્માનં ગુર્વિણી ગર્ભમપિ પ્રીણાતિ વૈ યથા । દોહદેન તથા દેવાઃ શ્રાદ્ધૈઃ સ્વાંશ્ચ પિતૄન્નૃણામ્ ॥ ૨,૧૦.

જેમ ગર્ભવતી સ્ત્રી પોતાને અને ગર્ભમાં રહેલા બાળકને ખુશ કરે છે, તેમ દેવતાઓ અને મનુષ્યના પિતૃઓ પણ શ્રાદ્ધના દાનથી પ્રસન્ન થાય છે.

હૃષ્યન્તિ પિતરઃ શ્રુત્વા શ્રાદ્ધકાલમુપસ્થિતમ્ । અન્યોન્યં મનસા ધ્યાત્વા સમ્પતન્તિ મનોજવમ્ ॥ ૨,૧૦.

શ્રાદ્ધનો સમય આવ્યો છે એવું સાંભળીને પિતૃઓ આનંદિત થાય છે; તેઓ મનમાં એકબીજાની યાદ કરીને, વિચારોની ઝડપથી ત્યાં પહોંચી જાય છે.

બ્રાહ્મણૈઃ સહ ચાશ્નન્તિ પિતરો હ્યન્તરિક્ષગાઃ । વાયુભૂતાશ્ચ તિષ્ઠન્તિ ભુક્ત્વા યાન્તિ પરાં ગતિમ્ ॥ ૨,૧૦.

આકાશમાં વસતા પિતૃઓ બ્રાહ્મણો સાથે મળીને ભોજન કરે છે; પવનરૂપે રહી, ભોજન કર્યા પછી, તેઓ ઉત્તમ સ્થાનને પામે છે.

નિમન્ત્રિતાસ્તુ યે વિપ્રાઃ શ્રાદ્ધપૂર્વદિનેઃ ખગ । પ્રવિશ્ય પિતરસ્તેષુ ભુક્ત્વા યાન્તિ સ્વમાલયમ્ ॥ ૨,૧૦.

ખગ, શ્રાદ્ધના પૂર્વ દિવસે જે બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કરવામાં આવે છે, તેમાં પિતૃઓ પ્રવેશી, ભોજન કરીને પોતાના ઘર પર પાછા જાય છે.

શ્રાદ્ધકર્ત્રા તુ યદ્યેકઃ શ્રાદ્ધે વિપ્રો નિમન્ત્રિતઃ । ઉદરસ્થઃ પિતા તસ્ય વામપાર્શ્વે પિતામહઃ ॥ ૨,૧૦.

શ્રાદ્ધકર્તા એક જ બ્રાહ્મણને આમંત્રિત કરે તો, પિતા તેના પેટમાં, દાદા ડાબી બાજુ રહે છે.

પ્રપિતામહો દક્ષિણતઃ પૃષ્ઠતઃ પિણ્ડભક્ષકઃ । શ્રાદ્ધકાલે યમઃ પ્રેતાન્પિતૄંશ્ચાપિ યમાલયાત્ ॥ ૨,૧૦.

પરદાદા જમણી બાજુ અને પીઠ પાછળ પિંડ ખાવાવાળો રહે છે; શ્રાદ્ધના સમયે યમ રાજ પોતાના ઘરેથી પ્રેત અને પિતૃઓને મુક્ત કરે છે.

વિસર્જયતિ માનુષ્યે નિરયસ્થાંશ્ચ કાશ્યપ । ક્ષુધાર્તાઃ કીર્તયન્તશ્ચ દુષ્કૃતઞ્ચ સ્વયઙ્કૃતમ્ ॥ ૨,૧૦.

કશ્યપ, યમ રાજ તેમને મનુષ્યોમાં મોકલે છે—even નરકમાં રહેલા, જે ભૂખથી પીડાય છે અને પોતાના પાપો યાદ કરે છે.

કાઙ્ક્ષન્તિ પુત્રપૌત્રેભ્યઃ પાયસં મધુસંયુતમ્ । તસ્માત્તાંસ્તત્ર વિધિના તર્પયેત્પાયસેન તુ ॥ ૨,૧૦.

પિતૃઓ પોતાના પુત્ર અને પૌત્ર પાસેથી મધમિશ્રિત ખીરની ઈચ્છા રાખે છે; તેથી, યોગ્ય વિધિથી તેમને ખીરથી તૃપ્ત કરવી જોઈએ.

ગરુડ ઉવાચ । સ્વામિન્કેનાપિ તે દૃષ્ટા આગતાઃ પિતરો દ્વિજ । લોકાદમુષ્માદાગત્ય ભુઞ્જન્તો ભુવિ માનદ ॥ ૨,૧૦.

ગરુડએ પૂછ્યું: દ્વિજ, શું પિતૃઓને તેમના વંશજોએ જોઈ છે—તે લોકમાંથી આવી, પૃથ્વી પર ભોજન કરતા, માન આપનાર?

શ્રીભગવાનુવાચ । ગરુત્મઞ્છૃણુ વક્ષ્યામિ યથા દૃષ્ટાસ્તુ સીતયા । પિતરો વિપ્રદેહે વૈ શ્વશુરાદ્યાસ્ત્રયઃ ક્વચિત્ ॥ ૨,૧૦.

શ્રીભગવાને કહ્યું: ગરુડ, હું કહું છું—ક્યારેક સીતાએ બ્રાહ્મણના રૂપમાં પોતાના પિતૃઓને, એટલે કે શ્વશુર અને અન્ય બેને, જોઈ છે.

ગૃહીત્વા પિતુરાજ્ઞાં વૈ રામો વનમુપાગમત્ । તતઃ પુષ્કરયાત્રાર્થં રામોઽયાત્સીતયા સહ ॥ ૨,૧૦.

પિતાની આજ્ઞા મેળવી, રામ વનમાં ગયો; પછી પુષ્કર યાત્રા માટે, રામ સીતાસાથે ગયો.

તીર્થં ચાપિ સમાગત્ય શ્રાદ્ધં પ્રારબ્ધવાંસ્તુ સઃ । ફલં પક્વન્તુ જાનક્યા સિદ્ધં રામે નિવેદિતમ્ ॥ ૨,૧૦.

તીર્થ પર પહોંચી, રામે શ્રાદ્ધ શરૂ કર્યું; જાનકી દ્વારા તૈયાર કરેલું પક્વાન તૈયાર થતાં રામને અર્પણ કર્યું.

સ્નાતપ્રિયોક્તવાક્યાત્તુ સુસ્નાતા નમપાલયત્ । નભોમધ્યગતે સૂર્યે કાલે કુતુપ આગતે ॥ ૨,૧૦.

સ્નાન કરીને અને શુભ વચન બોલીને, સીતાએ શ્રદ્ધાપૂર્વક રાહ જોઈ; જ્યારે સૂર્ય આકાશના મધ્યમાં પહોંચ્યો અને યોગ્ય સમય આવ્યો.

અયાતા ઋઃષયઃ સર્વે યે રામેણ નિમન્ત્રિતાઃ । તાન્મુનીનાગતાન્દૃષ્ટ્વા વૈદેહી જનકાત્મકા ॥ ૨,૧૦.

રામે આમંત્રિત કરેલા બધા ઋષિઓ હજુ આવ્યા નહોતા; ઋષિઓને ન આવતાં જોઈ, જનકનંદિની વૈદેહીએ—

રામાજ્ઞયાન્નમાદાય પરિવેષ્ટુમુપાગતા । અપાસર્પત્તતો દૂરે વિપ્રમધ્યે તુ સંસ્થિતા ॥ ૨,૧૦.

રામની આજ્ઞાથી, સીતાએ ભોજન લઈને પીરસવા આવી; પછી થોડું દૂર જઈ, બ્રાહ્મણોમાં ઊભી રહી.

ગુલ્મૈરાચ્છાદ્ય ચાત્માનં નિગૂઢં સા સ્થિતા તદા । એકાન્તે તુ તદા સીતાં જ્ઞાત્વા રાઘવનન્દનઃ ॥ ૨,૧૦.

ગુલ્મના ઝાડીઓમાં છુપાઈ, સીતાએ પોતાને છુપાવી રાખી; ત્યારે રાઘવનંદન જાણતો હતો કે સીતા એકલી છે.

વિમૃશ્ય સુચિરં કાલમિદં કિમિતિ સત્વરમ્ । કિઞ્ચિત્ક્વચિદ્ગતા સાધ્વી ત્રપાયાઃ કારણેન હિ ॥ ૨,૧૦.

લાંબો સમય વિચાર્યા પછી, તેણે વિચાર્યું—આવું કેમ થયું હશે? સતી સ્ત્રી સંકોચના કારણે ક્યાંક ગઈ હતી.

કિં વા ન ભોજયન્વિપ્રાન્સી તામન્વેષયામ્યહમ્ । વિમૃશન્નેવમેવં સ સ્વયં વિપ્રાનભોજયત્ ॥ ૨,૧૦.

હું બ્રાહ્મણોને ભોજન કેમ ન કરાવું? આવું વિચારતાં, મેં પોતે જ તેને શોધવાનો પ્રયાસ કર્યો અને એટલે મેં પોતે બ્રાહ્મણોને ભોજન આપ્યું નહીં.

ગતેષુ દ્વિજમુખ્યેષુ પ્રિયાં રામોઽબ્રવીદિદમ્ । કથં તલાસુ લીના ત્વં મુનીન્દૃષ્ટ્વા સમાગતાન્ ॥ ૨,૧૦.

જ્યારે મુખ્ય બ્રાહ્મણો ચાલ્યા ગયા, ત્યારે રામે પોતાની પ્રિયાને પૂછ્યું: 'મુનિઓ અહીં આવ્યા ત્યારે તું તળિયે કેમ છૂપાઈ ગઈ હતી?'

તત્સર્વં મમ તન્વઙ્ગિ કારણં વદ મા ચિરમ્ । એવમુક્તા તદા ભર્ત્રા સીતા સાધોમુખી સ્થિતા । મુઞ્ચન્તી ચાશ્રુસંઘાતં રાઘવં વાક્યમબ્રવીત્ ॥ ૨,૧૦.

'હે સુંદર કટિવાળી, આ બધાનું કારણ મને તરત જ કહો.' પતિએ આવું પૂછતાં, સીતાએ શરમથી માથું નીચે કરી, આંખોમાંથી આંસુ વહાવીને રાઘવને કહ્યું:

સીતોવાચ । શૃણુ ત્વં નાથ યદ્દૃષ્ટમાશ્ચર્યમિહ યાદૃશમ્ ॥ ૨,૧૦.

સીતાએ કહ્યું: 'હે નાથ, તમે સાંભળો, અહીં મેં જે અદ્ભુત વસ્તુ જોઈ છે તે કહું છું.'

પિતા તવ મયા દૃષ્ટો બ્રાહ્મણાગ્રે તુ રાઘવઃ । સર્વાભરણસંયુક્તોદ્વૌ ચાન્યૌ ચ તથાવિધૌ ॥ ૨,૧૦.

હે રાઘવ, મેં બ્રાહ્મણોની સામે તમારા પિતાને બધા આભૂષણોથી સજ્જ જોઈ, અને એમ જ બે અન્ય પુરુષોને પણ જોયા.

દૃષ્ટ્વા ત્વત્પિતરઞ્ચાહમપક્રાન્તા તવાન્તિકાત્ । વલ્કલાજિનસંવીતા કથં રાજ્ઞઃ પુરઃ પ્રભો ॥ ૨,૧૦.

તમારા પિતાને જોઈને, હું તમારી પાસે થી દૂર થઈ ગઈ; હું વલ્કલ અને મૃગચર્મ પહેરી હતી—હે પ્રભુ, આવી સ્થિતિમાં હું રાજાના સામે કેવી રીતે જઈ શકું?

ભવામિ રિપુવીરઘ્ન સત્યમેતદુહાહૃતમ્ । સ્વહસ્તેન કથં દેયં રાજ્ઞે વા ભોજનં મયા ॥ ૨,૧૦.

હે શત્રુવિર, મેં જે અનુભવ્યું એ સાચું છે. મારા હાથથી રાજાને ભોજન કેવી રીતે આપી શકું?

દાસાનામપિ યે દાસા નોપભુઞ્જન્તિ કર્હિચિત્ । તૃણપાત્રે કથં તસ્મૈ અન્નં દાતું હિ શક્રુયામ્ ॥ ૨,૧૦.

દાસોના પણ દાસો ક્યારેય આવું ભોજન લેતા નથી; તો હું ઘાસના વાસણમાં તેમને ભોજન કેવી રીતે આપી શકું?