ગરુડપુરાણમ્

મૃતાનામપિ જન્તૂનાં શ્રાદ્ધમાપ્યાયનં યદિ । નિર્વાણસ્ય પ્રદીપસ્ય તૈલં સંવર્ધયેચ્છિખામ્ ॥ ૨,૧૦.

જો શ્રાદ્ધ મૃત આત્માઓને પણ પોષણ આપે છે, તો એ તો એવી રીતે છે જેમકે બુઝાયેલી દીવટીને ફરી તેલ નાખવાથી શીખ ફરી પ્રગટે છે.

મૃતાશ્ચ પુરુષાઃ સ્વામિન્ સ્વકર્મજનિતાં ગતિમ્ । ગાહન્તઃ કે કથં સ્વસ્ય સુતસ્ય શ્રેય આપ્નુયુઃ ॥ ૨,૧૦.

અને જે મનુષ્યો મૃત્યુ પામ્યા છે અને પોતાના કર્મથી જે સ્થિતિમાં ગયા છે, તેઓ કે તેમના સંતાનો કેવી રીતે કલ્યાણ પામે?

શ્રીભગવાનુવાચ । શ્રુતેઃ પ્રત્યક્ષતસ્તાર્ક્ષ્ય પ્રામાણ્યં બલવત્તરમ્ । શ્રુત્યા તુઃ બોધિતાર્થસ્ય પીયૂષત્વાદિરૂપતા ॥ ૨,૧૦.

ભગવાને કહ્યું: હે તાર્ખ્ષ્ય, શ્રુતિનું પ્રમાણ પ્રત્યક્ષ કરતાં વધારે મજબૂત છે; કારણ કે શ્રુતિ જે શીખવે છે, તે અમૃત જેવી ગુણવત્તાવાળી હોય છે.

નામગોત્રં પિતૄણાં વૈ પ્રાપકં હવ્યકવ્યયોઃ । શ્રાદ્ધસ્ય મન્ત્રાસ્તદ્વત્તુ પ્રાપકાશ્ચૈવ ભક્તિતઃ ॥ ૨,૧૦.

પિતૃઓનું નામ અને ગોત્ર, દેવતાઓ અને પિતૃઓને અર્પણ પહોંચાડવાનું સાધન છે; એ જ રીતે શ્રાદ્ધના મંત્રો અને ભક્તિ પણ પહોંચાડે છે.

અચેતનાનિ ચૈતાનિ પ્રાપયન્તિ કથન્ત્વિતિ । સુપર્ણ નાવગન્તવ્યં પ્રાપકં વચ્મિ તેઽપરમ્ ॥ ૨,૧૦.

આ વસ્તુઓ જડ હોવા છતાં પણ કેવી રીતે અર્પણ પહોંચાડે છે? હે સુપર્ણ, શંકા ન કર; હું તને બીજું સાધન પણ કહું છું.

અગ્નિષ્વાત્તાદયસ્તેષા માધિપત્યે વ્યવસ્થિતાઃ । કાલે ન્યાયાગતં પાત્રે વિધિના પ્રતિપાદિતમ્ ॥ ૨,૧૦.

અગ્નિશ્વાત્ત અને અન્ય દેવતાઓ પિતૃઓના સ્વામી તરીકે સ્થિર છે; યોગ્ય સમયે અને યોગ્ય પાત્રને વિધિપૂર્વક આપેલું તે પહોંચાડે છે.

અન્નં નયન્તિ તત્રૈતે જન્તુર્યત્રાવતિષ્ઠતે । નામ ગોત્રઞ્ચ મન્ત્રાશ્ચ દત્તમન્નં નયન્તિ તે ॥ ૨,૧૦.

આ દેવતાઓ અન્નને ત્યાં લઈ જાય છે, જ્યાં આત્મા વસે છે; નામ, ગોત્ર અને મંત્રો સાથે આપેલું અન્ન પણ તેઓ પહોંચાડે છે.

અપિ યોનિશતં પ્રાપ્તાંસ્તાંસ્તૃપ્તિરુપતિષ્ઠતિ । તેષાં લોકાન્તરસ્થાનાં વિવિધૈર્નામગોત્રકૈઃ ॥ ૨,૧૦.

પિતૃઓએ ભલે શેંકડો યોનિઓ પામી હોય, તૃપ્તિ તેમને ત્યાં સુધી પહોંચે છે; જુદા-જુદા નામ અને ગોત્ર ધરાવતા, બીજા લોકમાં રહેનાર પિતૃઓને પણ તે મળે છે.

અપસવ્યં ક્ષિતૌ દર્ભે દત્તાઃ પિણ્ડાસ્ત્રયસ્તુ વૈ । યાન્તિ તાંસ્તર્પયન્ત્યેવં પ્રેતસ્થાનસ્થિતાન્પિતૄન્ ॥ ૨,૧૦.

પૃથ્વી પર દર્ભ પર અપસવ્ય રીતે મૂકેલા ત્રણ પિંડો, પ્રેતલોકમાં રહેલા પિતૃઓ સુધી પહોંચે છે અને તેમને તૃપ્તિ આપે છે.

અપ્રાપ્તયાતનાસ્થાનાઃ શ્રેષ્ઠા યે ભુવિ પઞ્ચધા । નાનારૂપાસ્તુ જાતા યે તિર્યગ્યોન્યાદિજાતિષુ ॥ ૨,૧૦.

જે પિતૃઓ યાતનાસ્થાન સુધી પહોંચ્યા નથી, જે પૃથ્વી પર શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો છે, અને જે અનેક પ્રકારની યોનિમાં જન્મ્યા છે—

યદાહારા ભવન્ત્યેતે પિતરો યત્ર યોનિષુ । તાસુતાસુ તદાહારઃ શ્રાદ્ધા અવતિષ્ઠતિ ॥ ૨,૧૦.

પિતૃઓ જે-જે યોનિમાં છે, ત્યાં તેઓ જે અન્ન પામે છે, એ જ અન્ન શ્રાદ્ધથી તેમને ત્યાં મળે છે.

યથા ગોષુ પ્રનષ્ટાસુ વત્સો વિન્દતિ માતરમ્ । તથાન્નં નયતે વિપ્ર જન્તુર્યત્રાવતિષ્ઠતે ॥ ૨,૧૦.

જેમ ગુમ થયેલી ગાયોમાં વાછરડો પોતાની માતાને શોધી લે છે, તેમ, હે બ્રાહ્મણ, અન્ન પણ જે જીવ જ્યાં હોય ત્યાં સુધી પહોંચે છે.

પિતરઃ શ્રાદ્ધમોક્તારો વિશ્વેર્દેવૈઃ સદા સહ । એતે શ્રાદ્ધં સદા ભુક્ત્વા પિતૄન્સન્તર્પયન્ત્યતઃ ॥ ૨,૧૦.

પિતૃઓ અને સર્વે દેવતાઓ શ્રાદ્ધના ગ્રહીતાઓ તરીકે હંમેશા કહેવાય છે; તેઓ શ્રાદ્ધ ગ્રહણ કરીને પિતૃઓને તૃપ્ત કરે છે.

વસુરુદ્રાદિતિસુતાઃ પિતરઃ શ્રાદ્ધદેવતાઃ । પ્રીણયાતે મનુષ્યાણાં પિતૄઞ્શ્રાદ્ધેષુ તર્પિતાઃ ॥ ૨,૧૦.

વસુ, રુદ્ર અને આદિત્ય—all અદિતિના પુત્રો છે—અને પિતૃઓ શ્રાદ્ધના દેવતા છે. જ્યારે શ્રાદ્ધમાં તેઓ તૃપ્ત થાય છે, ત્યારે તે મનુષ્યના પિતૃઓને આનંદિત કરે છે.

આત્માનં ગુર્વિણી ગર્ભમપિ પ્રીણાતિ વૈ યથા । દોહદેન તથા દેવાઃ શ્રાદ્ધૈઃ સ્વાંશ્ચ પિતૄન્નૃણામ્ ॥ ૨,૧૦.

જેમ ગર્ભવતી સ્ત્રી પોતાને અને ગર્ભમાં રહેલા બાળકને ખુશ કરે છે, તેમ દેવતાઓ અને મનુષ્યના પિતૃઓ પણ શ્રાદ્ધના દાનથી પ્રસન્ન થાય છે.

હૃષ્યન્તિ પિતરઃ શ્રુત્વા શ્રાદ્ધકાલમુપસ્થિતમ્ । અન્યોન્યં મનસા ધ્યાત્વા સમ્પતન્તિ મનોજવમ્ ॥ ૨,૧૦.

શ્રાદ્ધનો સમય આવ્યો છે એવું સાંભળીને પિતૃઓ આનંદિત થાય છે; તેઓ મનમાં એકબીજાની યાદ કરીને, વિચારોની ઝડપથી ત્યાં પહોંચી જાય છે.

બ્રાહ્મણૈઃ સહ ચાશ્નન્તિ પિતરો હ્યન્તરિક્ષગાઃ । વાયુભૂતાશ્ચ તિષ્ઠન્તિ ભુક્ત્વા યાન્તિ પરાં ગતિમ્ ॥ ૨,૧૦.

આકાશમાં વસતા પિતૃઓ બ્રાહ્મણો સાથે મળીને ભોજન કરે છે; પવનરૂપે રહી, ભોજન કર્યા પછી, તેઓ ઉત્તમ સ્થાનને પામે છે.

નિમન્ત્રિતાસ્તુ યે વિપ્રાઃ શ્રાદ્ધપૂર્વદિનેઃ ખગ । પ્રવિશ્ય પિતરસ્તેષુ ભુક્ત્વા યાન્તિ સ્વમાલયમ્ ॥ ૨,૧૦.

ખગ, શ્રાદ્ધના પૂર્વ દિવસે જે બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કરવામાં આવે છે, તેમાં પિતૃઓ પ્રવેશી, ભોજન કરીને પોતાના ઘર પર પાછા જાય છે.

શ્રાદ્ધકર્ત્રા તુ યદ્યેકઃ શ્રાદ્ધે વિપ્રો નિમન્ત્રિતઃ । ઉદરસ્થઃ પિતા તસ્ય વામપાર્શ્વે પિતામહઃ ॥ ૨,૧૦.

શ્રાદ્ધકર્તા એક જ બ્રાહ્મણને આમંત્રિત કરે તો, પિતા તેના પેટમાં, દાદા ડાબી બાજુ રહે છે.

પ્રપિતામહો દક્ષિણતઃ પૃષ્ઠતઃ પિણ્ડભક્ષકઃ । શ્રાદ્ધકાલે યમઃ પ્રેતાન્પિતૄંશ્ચાપિ યમાલયાત્ ॥ ૨,૧૦.

પરદાદા જમણી બાજુ અને પીઠ પાછળ પિંડ ખાવાવાળો રહે છે; શ્રાદ્ધના સમયે યમ રાજ પોતાના ઘરેથી પ્રેત અને પિતૃઓને મુક્ત કરે છે.

વિસર્જયતિ માનુષ્યે નિરયસ્થાંશ્ચ કાશ્યપ । ક્ષુધાર્તાઃ કીર્તયન્તશ્ચ દુષ્કૃતઞ્ચ સ્વયઙ્કૃતમ્ ॥ ૨,૧૦.

કશ્યપ, યમ રાજ તેમને મનુષ્યોમાં મોકલે છે—even નરકમાં રહેલા, જે ભૂખથી પીડાય છે અને પોતાના પાપો યાદ કરે છે.

કાઙ્ક્ષન્તિ પુત્રપૌત્રેભ્યઃ પાયસં મધુસંયુતમ્ । તસ્માત્તાંસ્તત્ર વિધિના તર્પયેત્પાયસેન તુ ॥ ૨,૧૦.

પિતૃઓ પોતાના પુત્ર અને પૌત્ર પાસેથી મધમિશ્રિત ખીરની ઈચ્છા રાખે છે; તેથી, યોગ્ય વિધિથી તેમને ખીરથી તૃપ્ત કરવી જોઈએ.

ગરુડ ઉવાચ । સ્વામિન્કેનાપિ તે દૃષ્ટા આગતાઃ પિતરો દ્વિજ । લોકાદમુષ્માદાગત્ય ભુઞ્જન્તો ભુવિ માનદ ॥ ૨,૧૦.

ગરુડએ પૂછ્યું: દ્વિજ, શું પિતૃઓને તેમના વંશજોએ જોઈ છે—તે લોકમાંથી આવી, પૃથ્વી પર ભોજન કરતા, માન આપનાર?

શ્રીભગવાનુવાચ । ગરુત્મઞ્છૃણુ વક્ષ્યામિ યથા દૃષ્ટાસ્તુ સીતયા । પિતરો વિપ્રદેહે વૈ શ્વશુરાદ્યાસ્ત્રયઃ ક્વચિત્ ॥ ૨,૧૦.

શ્રીભગવાને કહ્યું: ગરુડ, હું કહું છું—ક્યારેક સીતાએ બ્રાહ્મણના રૂપમાં પોતાના પિતૃઓને, એટલે કે શ્વશુર અને અન્ય બેને, જોઈ છે.

ગૃહીત્વા પિતુરાજ્ઞાં વૈ રામો વનમુપાગમત્ । તતઃ પુષ્કરયાત્રાર્થં રામોઽયાત્સીતયા સહ ॥ ૨,૧૦.

પિતાની આજ્ઞા મેળવી, રામ વનમાં ગયો; પછી પુષ્કર યાત્રા માટે, રામ સીતાસાથે ગયો.

તીર્થં ચાપિ સમાગત્ય શ્રાદ્ધં પ્રારબ્ધવાંસ્તુ સઃ । ફલં પક્વન્તુ જાનક્યા સિદ્ધં રામે નિવેદિતમ્ ॥ ૨,૧૦.

તીર્થ પર પહોંચી, રામે શ્રાદ્ધ શરૂ કર્યું; જાનકી દ્વારા તૈયાર કરેલું પક્વાન તૈયાર થતાં રામને અર્પણ કર્યું.

સ્નાતપ્રિયોક્તવાક્યાત્તુ સુસ્નાતા નમપાલયત્ । નભોમધ્યગતે સૂર્યે કાલે કુતુપ આગતે ॥ ૨,૧૦.

સ્નાન કરીને અને શુભ વચન બોલીને, સીતાએ શ્રદ્ધાપૂર્વક રાહ જોઈ; જ્યારે સૂર્ય આકાશના મધ્યમાં પહોંચ્યો અને યોગ્ય સમય આવ્યો.

અયાતા ઋઃષયઃ સર્વે યે રામેણ નિમન્ત્રિતાઃ । તાન્મુનીનાગતાન્દૃષ્ટ્વા વૈદેહી જનકાત્મકા ॥ ૨,૧૦.

રામે આમંત્રિત કરેલા બધા ઋષિઓ હજુ આવ્યા નહોતા; ઋષિઓને ન આવતાં જોઈ, જનકનંદિની વૈદેહીએ—

રામાજ્ઞયાન્નમાદાય પરિવેષ્ટુમુપાગતા । અપાસર્પત્તતો દૂરે વિપ્રમધ્યે તુ સંસ્થિતા ॥ ૨,૧૦.

રામની આજ્ઞાથી, સીતાએ ભોજન લઈને પીરસવા આવી; પછી થોડું દૂર જઈ, બ્રાહ્મણોમાં ઊભી રહી.