ગરુડપુરાણમ્

પ્રેતોઽપ્યયં સપદિલબ્ધસુવર્ણદેહઃ કર્માન્ત આગત ઇતિ પ્રણનામ ભૂપમ્ । દેવ ત્વદીયમહિમાયમિતિ સ્તુવન્ સ યાતો દિવં ગરુડ ભૂપતિના કૃતજ્ઞઃ ॥ ૨,૯.

પ્રેત, પોતાના સાથીઓ સાથે સુવર્ણ શરીર પામી, કર્મનો અંત આવ્યો, રાજાને વંદન કર્યું. દેવ, તારા મહિમાનું સ્તુતિ કરીને, એ કૃતજ્ઞ બની સ્વર્ગે ગયો, ગરુડ.

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યથા ભૂપતિનાપિ સઃ । ઉદ્ધૃતઃ પ્રેતભાવાદ્વૈ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ॥ ૨,૯.

આ બધું તને કહી દીધું છે, કેવી રીતે રાજાએ પણ એને પ્રેત અવસ્થામાંથી ઉગાર્યો. હવે તને શું વધુ સાંભળવું છે?

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૦ ગરુડ ઉવાચ । સપિણ્ડીકરણ જાતે આબ્દિકે ચ સ્વકર્મભિઃ । દેવત્વં વા મનુષ્યત્વં પક્ષિત્વં વાપ્નુયુર્નરાઃ ॥ ૨,૧૦.

ગરુડ બોલ્યા: જ્યારે સપિંડીકરણ અને વાર્ષિક વિધિ થાય, પોતાના કર્મથી લોકો દેવ, માનવ કે પંખીનું રૂપ પામે છે.

તેષાં વિભિન્નાહારાણાં શ્રાદ્ધં વૈ તૃપ્તિદં કથમ્ । યદપ્યન્યૈર્દ્વિજૈર્ભુક્તં હૂયતે યદિ વાનલે ॥ ૨,૧૦.

જેઓ અલગ-અલગ ખોરાક ધરાવે છે, એમને શ્રાદ્ધ કેવી રીતે તૃપ્તિ આપે છે? અન્ય બ્રાહ્મણો ભોજન કરે કે અગ્નિમાં હવન થાય, તો શું ફાયદો?

શુભાશુભાત્મકૈઃ પ્રેતસ્તદ્દત્તં ભુજ્યતે કથમ્ । શ્રાદ્ધસ્યાવશ્યકત્વન્તુ આમાવાસ્યાદિષુ શ્રુતમ્ ॥ ૨,૧૦.

શુભ-અશુભથી બનેલા પ્રેતને આપેલું ભોજન કેવી રીતે મળે? અમાવાસ્યા વગેરે દિવસે શ્રાદ્ધની આવશ્યકતા જણાવવામાં આવી છે.

શ્રીભગવાનુવાચ । પ્રેતાનાં શૃણુ પક્ષીન્દ્ર યથા શ્રાદ્ધન્તુ તૃપ્તિદમ્ । દેવો યદપિ જાતોઽયં મનુષ્યઃ કર્મયોગતઃ ॥ ૨,૧૦.

ભગવાને કહ્યું: હે પંખીઓના રાજા, સાંભળ, શ્રાદ્ધથી પિતૃઓને કેવી રીતે તૃપ્તિ મળે છે. દેવતા પણ જે કદીક મનુષ્ય હતા, તે પોતાના કર્મના ફળે આવી સ્થિતિમાં આવ્યા છે.

તસ્યાન્નમમૃતં ભૂત્વા દેવત્વેઽપ્યનુયાતિ ચ । ગાન્ધર્વ્યે ભોગરૂપેણ પશુત્વે ચ તૃણં ભવેત્ ॥ ૨,૧૦.

તેને માટે, દેવત્વમાં આપેલું અન્ન અમૃત બની જાય છે, ગાંધર્વોમાં ભોગરૂપે મળે છે અને પશુમાં તે તૃણ બની જાય છે.

શ્રાદ્ધં હિ વાયુરૂપેણ નાગત્વેઽપ્યનુગચ્છતિ । ફલં ભવતિ પક્ષિત્વે રાક્ષસેષુ તથામિષમ્ ॥ ૨,૧૦.

શ્રાદ્ધ તો વાયુરૂપે રહીને, જે હજુ જન્મ્યા નથી તેમને પણ પહોંચે છે; પક્ષીઓમાં તે ફળ બને છે અને રાક્ષસોમાં માંસરૂપે મળે છે.

દાનવત્વે તથા માંસં પ્રેતત્વે રુધિરં તથા । મનુષ્યત્વેઽન્નપાનાદિ બાલ્યે ભોગરસો ભવેત્ ॥ ૨,૧૦.

દાનવોમાં તે માંસ બને છે, પ્રેતોમાં રક્તરૂપે મળે છે; મનુષ્યોને અન્ન-પાન મળે છે અને બાળકોને આનંદરૂપે મળે છે.

ગરુડ ઉવાચ । કથં કવ્યાનિ દત્તાનિ હવ્યાનિ ચ જનૈરિહ । ગચ્છન્તિ પિતૃલોકં વા પ્રાપકઃ કોઽત્ર ગદ્યતે ॥ ૨,૧૦.

ગરુડએ પૂછ્યું: લોકો અહીં જે પિતૃઓ અને દેવતાઓને અર્પણ કરે છે, તે પિતૃલોક સુધી કેવી રીતે પહોંચે છે? તેમાં પહોંચાડનાર કોણ કહેવાય છે?

મૃતાનામપિ જન્તૂનાં શ્રાદ્ધમાપ્યાયનં યદિ । નિર્વાણસ્ય પ્રદીપસ્ય તૈલં સંવર્ધયેચ્છિખામ્ ॥ ૨,૧૦.

જો શ્રાદ્ધ મૃત આત્માઓને પણ પોષણ આપે છે, તો એ તો એવી રીતે છે જેમકે બુઝાયેલી દીવટીને ફરી તેલ નાખવાથી શીખ ફરી પ્રગટે છે.

મૃતાશ્ચ પુરુષાઃ સ્વામિન્ સ્વકર્મજનિતાં ગતિમ્ । ગાહન્તઃ કે કથં સ્વસ્ય સુતસ્ય શ્રેય આપ્નુયુઃ ॥ ૨,૧૦.

અને જે મનુષ્યો મૃત્યુ પામ્યા છે અને પોતાના કર્મથી જે સ્થિતિમાં ગયા છે, તેઓ કે તેમના સંતાનો કેવી રીતે કલ્યાણ પામે?

શ્રીભગવાનુવાચ । શ્રુતેઃ પ્રત્યક્ષતસ્તાર્ક્ષ્ય પ્રામાણ્યં બલવત્તરમ્ । શ્રુત્યા તુઃ બોધિતાર્થસ્ય પીયૂષત્વાદિરૂપતા ॥ ૨,૧૦.

ભગવાને કહ્યું: હે તાર્ખ્ષ્ય, શ્રુતિનું પ્રમાણ પ્રત્યક્ષ કરતાં વધારે મજબૂત છે; કારણ કે શ્રુતિ જે શીખવે છે, તે અમૃત જેવી ગુણવત્તાવાળી હોય છે.

નામગોત્રં પિતૄણાં વૈ પ્રાપકં હવ્યકવ્યયોઃ । શ્રાદ્ધસ્ય મન્ત્રાસ્તદ્વત્તુ પ્રાપકાશ્ચૈવ ભક્તિતઃ ॥ ૨,૧૦.

પિતૃઓનું નામ અને ગોત્ર, દેવતાઓ અને પિતૃઓને અર્પણ પહોંચાડવાનું સાધન છે; એ જ રીતે શ્રાદ્ધના મંત્રો અને ભક્તિ પણ પહોંચાડે છે.

અચેતનાનિ ચૈતાનિ પ્રાપયન્તિ કથન્ત્વિતિ । સુપર્ણ નાવગન્તવ્યં પ્રાપકં વચ્મિ તેઽપરમ્ ॥ ૨,૧૦.

આ વસ્તુઓ જડ હોવા છતાં પણ કેવી રીતે અર્પણ પહોંચાડે છે? હે સુપર્ણ, શંકા ન કર; હું તને બીજું સાધન પણ કહું છું.

અગ્નિષ્વાત્તાદયસ્તેષા માધિપત્યે વ્યવસ્થિતાઃ । કાલે ન્યાયાગતં પાત્રે વિધિના પ્રતિપાદિતમ્ ॥ ૨,૧૦.

અગ્નિશ્વાત્ત અને અન્ય દેવતાઓ પિતૃઓના સ્વામી તરીકે સ્થિર છે; યોગ્ય સમયે અને યોગ્ય પાત્રને વિધિપૂર્વક આપેલું તે પહોંચાડે છે.

અન્નં નયન્તિ તત્રૈતે જન્તુર્યત્રાવતિષ્ઠતે । નામ ગોત્રઞ્ચ મન્ત્રાશ્ચ દત્તમન્નં નયન્તિ તે ॥ ૨,૧૦.

આ દેવતાઓ અન્નને ત્યાં લઈ જાય છે, જ્યાં આત્મા વસે છે; નામ, ગોત્ર અને મંત્રો સાથે આપેલું અન્ન પણ તેઓ પહોંચાડે છે.

અપિ યોનિશતં પ્રાપ્તાંસ્તાંસ્તૃપ્તિરુપતિષ્ઠતિ । તેષાં લોકાન્તરસ્થાનાં વિવિધૈર્નામગોત્રકૈઃ ॥ ૨,૧૦.

પિતૃઓએ ભલે શેંકડો યોનિઓ પામી હોય, તૃપ્તિ તેમને ત્યાં સુધી પહોંચે છે; જુદા-જુદા નામ અને ગોત્ર ધરાવતા, બીજા લોકમાં રહેનાર પિતૃઓને પણ તે મળે છે.

અપસવ્યં ક્ષિતૌ દર્ભે દત્તાઃ પિણ્ડાસ્ત્રયસ્તુ વૈ । યાન્તિ તાંસ્તર્પયન્ત્યેવં પ્રેતસ્થાનસ્થિતાન્પિતૄન્ ॥ ૨,૧૦.

પૃથ્વી પર દર્ભ પર અપસવ્ય રીતે મૂકેલા ત્રણ પિંડો, પ્રેતલોકમાં રહેલા પિતૃઓ સુધી પહોંચે છે અને તેમને તૃપ્તિ આપે છે.

અપ્રાપ્તયાતનાસ્થાનાઃ શ્રેષ્ઠા યે ભુવિ પઞ્ચધા । નાનારૂપાસ્તુ જાતા યે તિર્યગ્યોન્યાદિજાતિષુ ॥ ૨,૧૦.

જે પિતૃઓ યાતનાસ્થાન સુધી પહોંચ્યા નથી, જે પૃથ્વી પર શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો છે, અને જે અનેક પ્રકારની યોનિમાં જન્મ્યા છે—

યદાહારા ભવન્ત્યેતે પિતરો યત્ર યોનિષુ । તાસુતાસુ તદાહારઃ શ્રાદ્ધા અવતિષ્ઠતિ ॥ ૨,૧૦.

પિતૃઓ જે-જે યોનિમાં છે, ત્યાં તેઓ જે અન્ન પામે છે, એ જ અન્ન શ્રાદ્ધથી તેમને ત્યાં મળે છે.

યથા ગોષુ પ્રનષ્ટાસુ વત્સો વિન્દતિ માતરમ્ । તથાન્નં નયતે વિપ્ર જન્તુર્યત્રાવતિષ્ઠતે ॥ ૨,૧૦.

જેમ ગુમ થયેલી ગાયોમાં વાછરડો પોતાની માતાને શોધી લે છે, તેમ, હે બ્રાહ્મણ, અન્ન પણ જે જીવ જ્યાં હોય ત્યાં સુધી પહોંચે છે.

પિતરઃ શ્રાદ્ધમોક્તારો વિશ્વેર્દેવૈઃ સદા સહ । એતે શ્રાદ્ધં સદા ભુક્ત્વા પિતૄન્સન્તર્પયન્ત્યતઃ ॥ ૨,૧૦.

પિતૃઓ અને સર્વે દેવતાઓ શ્રાદ્ધના ગ્રહીતાઓ તરીકે હંમેશા કહેવાય છે; તેઓ શ્રાદ્ધ ગ્રહણ કરીને પિતૃઓને તૃપ્ત કરે છે.

વસુરુદ્રાદિતિસુતાઃ પિતરઃ શ્રાદ્ધદેવતાઃ । પ્રીણયાતે મનુષ્યાણાં પિતૄઞ્શ્રાદ્ધેષુ તર્પિતાઃ ॥ ૨,૧૦.

વસુ, રુદ્ર અને આદિત્ય—all અદિતિના પુત્રો છે—અને પિતૃઓ શ્રાદ્ધના દેવતા છે. જ્યારે શ્રાદ્ધમાં તેઓ તૃપ્ત થાય છે, ત્યારે તે મનુષ્યના પિતૃઓને આનંદિત કરે છે.

આત્માનં ગુર્વિણી ગર્ભમપિ પ્રીણાતિ વૈ યથા । દોહદેન તથા દેવાઃ શ્રાદ્ધૈઃ સ્વાંશ્ચ પિતૄન્નૃણામ્ ॥ ૨,૧૦.

જેમ ગર્ભવતી સ્ત્રી પોતાને અને ગર્ભમાં રહેલા બાળકને ખુશ કરે છે, તેમ દેવતાઓ અને મનુષ્યના પિતૃઓ પણ શ્રાદ્ધના દાનથી પ્રસન્ન થાય છે.

હૃષ્યન્તિ પિતરઃ શ્રુત્વા શ્રાદ્ધકાલમુપસ્થિતમ્ । અન્યોન્યં મનસા ધ્યાત્વા સમ્પતન્તિ મનોજવમ્ ॥ ૨,૧૦.

શ્રાદ્ધનો સમય આવ્યો છે એવું સાંભળીને પિતૃઓ આનંદિત થાય છે; તેઓ મનમાં એકબીજાની યાદ કરીને, વિચારોની ઝડપથી ત્યાં પહોંચી જાય છે.

બ્રાહ્મણૈઃ સહ ચાશ્નન્તિ પિતરો હ્યન્તરિક્ષગાઃ । વાયુભૂતાશ્ચ તિષ્ઠન્તિ ભુક્ત્વા યાન્તિ પરાં ગતિમ્ ॥ ૨,૧૦.

આકાશમાં વસતા પિતૃઓ બ્રાહ્મણો સાથે મળીને ભોજન કરે છે; પવનરૂપે રહી, ભોજન કર્યા પછી, તેઓ ઉત્તમ સ્થાનને પામે છે.

નિમન્ત્રિતાસ્તુ યે વિપ્રાઃ શ્રાદ્ધપૂર્વદિનેઃ ખગ । પ્રવિશ્ય પિતરસ્તેષુ ભુક્ત્વા યાન્તિ સ્વમાલયમ્ ॥ ૨,૧૦.

ખગ, શ્રાદ્ધના પૂર્વ દિવસે જે બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કરવામાં આવે છે, તેમાં પિતૃઓ પ્રવેશી, ભોજન કરીને પોતાના ઘર પર પાછા જાય છે.

શ્રાદ્ધકર્ત્રા તુ યદ્યેકઃ શ્રાદ્ધે વિપ્રો નિમન્ત્રિતઃ । ઉદરસ્થઃ પિતા તસ્ય વામપાર્શ્વે પિતામહઃ ॥ ૨,૧૦.

શ્રાદ્ધકર્તા એક જ બ્રાહ્મણને આમંત્રિત કરે તો, પિતા તેના પેટમાં, દાદા ડાબી બાજુ રહે છે.