ગરુડપુરાણમ્

વૃષોત્સર્ગો યદિ ભવેત્પ્રેતત્વાન્મુચ્યતે તદા । તસ્માન્નૃપ ત્વમપ્યેવં વૃષોત્સર્ગં કુરુ પ્રભો ॥ ૨,૯.

જો વૃષની મુક્તિ થાય, તો પ્રેત અવસ્થાથી મુક્તિ મળે છે. તેથી, રાજા, તમે પણ આવી રીતે વૃષમુક્તિ કરો.

મામુદ્દિશ્ય નૃપેઽપ્યત્રાધિકારોઽત્યનુકમ્પયા । રાજપુત્રો હતઃ કશ્ચિન્મયૈવાપ્તસ્તતો મયા ॥ ૨,૯.

મારા માટે પણ, રાજા માટે અહીં અધિકાર છે, ખૂબ દયાથી. કોઈ રાજકુમાર મારાયો છે, એ મને મળ્યો છે, તેથી હું આવ્યો છું.

કુરુષ્વ ત્વં ગૃહીત્વા મે તદ્ધનેન વૃષોત્સવમ્ । કાર્તિક્યાં પૌર્ણમાસ્યાં વાઽશ્વયુઙ્મધ્યેઽથવા નૃપ ॥ ૨,૯.

મારા ધનથી તમે વૃષમુક્તિનો ઉત્સવ કરો, કાર્તિકની પૂર્ણિમા કે આશ્વયુજના મધ્યમાં, રાજા.

રેવતીયુક્તદિવસે કૃષીષ્ઠા મે વૃષોત્સવમ્ । પુણ્યાન્વિપ્રાન્સમાહૂય વહ્નિં સ્થાપ્ય વિધાનતઃ ॥ ૨,૯.

રેવતી નક્ષત્રના દિવસે, મારા માટે વૃષમુક્તિનો ઉત્સવ કરો. સારા બ્રાહ્મણોને બોલાવી, વિધિ પ્રમાણે અગ્નિ સ્થાપિત કરો.

મન્ત્રૈર્હોમસ્તથા કાર્યઃ ષડ્ભિર્નૃપ વિધાનતઃ । બહૂન્વિપ્રાન્ ભોજયેથાસ્તદ્રત્નાપ્તધનેન વૈ । એવં કૃતે મહીપાલ મમ મુક્તિર્ભવિષ્યતિ ॥ ૨,૯.

છ મંત્રોથી હોમ વિધિ પ્રમાણે કરો, રાજા. એ રત્નથી મળેલા ધનથી ઘણા બ્રાહ્મણોને ભોજન આપો. આવું કરવાથી, મહીપાલ, મારી મુક્તિ થશે.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । તથેતિ પ્રતિજગ્રાહ મણિં રાજા તતઃ ખગ ॥ ૨,૯.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: 'એવું જ થશે.' પછી રાજાએ રત્ન સ્વીકાર્યું, પંખી.

ક્રિયાધિકારસ્તસ્યૈવ યો ધનગ્રાહકો ભવેત્ । કુર્વતોસ્તુ તયોર્વાર્તામેવં પ્રેતમહીક્ષિતોઃ ॥ ૨,૯.

જે ધન સ્વીકારે, એ જ વિધિ કરવાનો અધિકાર ધરાવે છે. આવું જ વાત પ્રેત અને ધરતીના રાજા વચ્ચે થઈ.

ઝણત્કારસ્તુ ઘણ્ટાનાં ભેરીણાં ભાઙ્કૃતિસ્તથા । જાતસ્તદા રાજસેના ચતુરઙ્ગા સમાપતત્ ॥ ૨,૯.

પછી ઘંટીઓનો ઝણકાર, બેરીઓનો ધમાકો અને શંખોની ધ્વનિ ઉઠી. એ સમયે રાજસેનાની ચારેય ટુકડીઓ ભેગી થઈ.

તસ્યામાગતમાત્રાયાં પ્રેતશ્ચાદૃશ્યતાં ગતઃ । તસ્માદ્વનાદ્વિનિઃસૃત્ય રાજાપિ પુરમાગમત્ ॥ ૨,૯.

જ્યારે એ આવી, પ્રેત અદૃશ્ય થઈ ગયો. એ વનમાંથી બહાર આવી, રાજા પણ શહેરમાં પાછો ગયો.

સ કાર્તિક્યાં પૂર્ણિમાયાં પ્રેતમુદ્દિશ્ય સંવ્યધાત્ । વૃષોત્સર્ગં વિધાનેન તન્મણ્યાપ્તધનેન ચ ॥ ૨,૯.

કાર્તિકની પૂર્ણિમાએ, તેણે પ્રેત માટે વિધિ પ્રમાણે, એ રત્નથી મળેલા ધનથી વૃષમુક્તિ કરી.

પ્રેતોઽપ્યયં સપદિલબ્ધસુવર્ણદેહઃ કર્માન્ત આગત ઇતિ પ્રણનામ ભૂપમ્ । દેવ ત્વદીયમહિમાયમિતિ સ્તુવન્ સ યાતો દિવં ગરુડ ભૂપતિના કૃતજ્ઞઃ ॥ ૨,૯.

પ્રેત, પોતાના સાથીઓ સાથે સુવર્ણ શરીર પામી, કર્મનો અંત આવ્યો, રાજાને વંદન કર્યું. દેવ, તારા મહિમાનું સ્તુતિ કરીને, એ કૃતજ્ઞ બની સ્વર્ગે ગયો, ગરુડ.

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યથા ભૂપતિનાપિ સઃ । ઉદ્ધૃતઃ પ્રેતભાવાદ્વૈ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ॥ ૨,૯.

આ બધું તને કહી દીધું છે, કેવી રીતે રાજાએ પણ એને પ્રેત અવસ્થામાંથી ઉગાર્યો. હવે તને શું વધુ સાંભળવું છે?

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૦ ગરુડ ઉવાચ । સપિણ્ડીકરણ જાતે આબ્દિકે ચ સ્વકર્મભિઃ । દેવત્વં વા મનુષ્યત્વં પક્ષિત્વં વાપ્નુયુર્નરાઃ ॥ ૨,૧૦.

ગરુડ બોલ્યા: જ્યારે સપિંડીકરણ અને વાર્ષિક વિધિ થાય, પોતાના કર્મથી લોકો દેવ, માનવ કે પંખીનું રૂપ પામે છે.

તેષાં વિભિન્નાહારાણાં શ્રાદ્ધં વૈ તૃપ્તિદં કથમ્ । યદપ્યન્યૈર્દ્વિજૈર્ભુક્તં હૂયતે યદિ વાનલે ॥ ૨,૧૦.

જેઓ અલગ-અલગ ખોરાક ધરાવે છે, એમને શ્રાદ્ધ કેવી રીતે તૃપ્તિ આપે છે? અન્ય બ્રાહ્મણો ભોજન કરે કે અગ્નિમાં હવન થાય, તો શું ફાયદો?

શુભાશુભાત્મકૈઃ પ્રેતસ્તદ્દત્તં ભુજ્યતે કથમ્ । શ્રાદ્ધસ્યાવશ્યકત્વન્તુ આમાવાસ્યાદિષુ શ્રુતમ્ ॥ ૨,૧૦.

શુભ-અશુભથી બનેલા પ્રેતને આપેલું ભોજન કેવી રીતે મળે? અમાવાસ્યા વગેરે દિવસે શ્રાદ્ધની આવશ્યકતા જણાવવામાં આવી છે.

શ્રીભગવાનુવાચ । પ્રેતાનાં શૃણુ પક્ષીન્દ્ર યથા શ્રાદ્ધન્તુ તૃપ્તિદમ્ । દેવો યદપિ જાતોઽયં મનુષ્યઃ કર્મયોગતઃ ॥ ૨,૧૦.

ભગવાને કહ્યું: હે પંખીઓના રાજા, સાંભળ, શ્રાદ્ધથી પિતૃઓને કેવી રીતે તૃપ્તિ મળે છે. દેવતા પણ જે કદીક મનુષ્ય હતા, તે પોતાના કર્મના ફળે આવી સ્થિતિમાં આવ્યા છે.

તસ્યાન્નમમૃતં ભૂત્વા દેવત્વેઽપ્યનુયાતિ ચ । ગાન્ધર્વ્યે ભોગરૂપેણ પશુત્વે ચ તૃણં ભવેત્ ॥ ૨,૧૦.

તેને માટે, દેવત્વમાં આપેલું અન્ન અમૃત બની જાય છે, ગાંધર્વોમાં ભોગરૂપે મળે છે અને પશુમાં તે તૃણ બની જાય છે.

શ્રાદ્ધં હિ વાયુરૂપેણ નાગત્વેઽપ્યનુગચ્છતિ । ફલં ભવતિ પક્ષિત્વે રાક્ષસેષુ તથામિષમ્ ॥ ૨,૧૦.

શ્રાદ્ધ તો વાયુરૂપે રહીને, જે હજુ જન્મ્યા નથી તેમને પણ પહોંચે છે; પક્ષીઓમાં તે ફળ બને છે અને રાક્ષસોમાં માંસરૂપે મળે છે.

દાનવત્વે તથા માંસં પ્રેતત્વે રુધિરં તથા । મનુષ્યત્વેઽન્નપાનાદિ બાલ્યે ભોગરસો ભવેત્ ॥ ૨,૧૦.

દાનવોમાં તે માંસ બને છે, પ્રેતોમાં રક્તરૂપે મળે છે; મનુષ્યોને અન્ન-પાન મળે છે અને બાળકોને આનંદરૂપે મળે છે.

ગરુડ ઉવાચ । કથં કવ્યાનિ દત્તાનિ હવ્યાનિ ચ જનૈરિહ । ગચ્છન્તિ પિતૃલોકં વા પ્રાપકઃ કોઽત્ર ગદ્યતે ॥ ૨,૧૦.

ગરુડએ પૂછ્યું: લોકો અહીં જે પિતૃઓ અને દેવતાઓને અર્પણ કરે છે, તે પિતૃલોક સુધી કેવી રીતે પહોંચે છે? તેમાં પહોંચાડનાર કોણ કહેવાય છે?

મૃતાનામપિ જન્તૂનાં શ્રાદ્ધમાપ્યાયનં યદિ । નિર્વાણસ્ય પ્રદીપસ્ય તૈલં સંવર્ધયેચ્છિખામ્ ॥ ૨,૧૦.

જો શ્રાદ્ધ મૃત આત્માઓને પણ પોષણ આપે છે, તો એ તો એવી રીતે છે જેમકે બુઝાયેલી દીવટીને ફરી તેલ નાખવાથી શીખ ફરી પ્રગટે છે.

મૃતાશ્ચ પુરુષાઃ સ્વામિન્ સ્વકર્મજનિતાં ગતિમ્ । ગાહન્તઃ કે કથં સ્વસ્ય સુતસ્ય શ્રેય આપ્નુયુઃ ॥ ૨,૧૦.

અને જે મનુષ્યો મૃત્યુ પામ્યા છે અને પોતાના કર્મથી જે સ્થિતિમાં ગયા છે, તેઓ કે તેમના સંતાનો કેવી રીતે કલ્યાણ પામે?

શ્રીભગવાનુવાચ । શ્રુતેઃ પ્રત્યક્ષતસ્તાર્ક્ષ્ય પ્રામાણ્યં બલવત્તરમ્ । શ્રુત્યા તુઃ બોધિતાર્થસ્ય પીયૂષત્વાદિરૂપતા ॥ ૨,૧૦.

ભગવાને કહ્યું: હે તાર્ખ્ષ્ય, શ્રુતિનું પ્રમાણ પ્રત્યક્ષ કરતાં વધારે મજબૂત છે; કારણ કે શ્રુતિ જે શીખવે છે, તે અમૃત જેવી ગુણવત્તાવાળી હોય છે.

નામગોત્રં પિતૄણાં વૈ પ્રાપકં હવ્યકવ્યયોઃ । શ્રાદ્ધસ્ય મન્ત્રાસ્તદ્વત્તુ પ્રાપકાશ્ચૈવ ભક્તિતઃ ॥ ૨,૧૦.

પિતૃઓનું નામ અને ગોત્ર, દેવતાઓ અને પિતૃઓને અર્પણ પહોંચાડવાનું સાધન છે; એ જ રીતે શ્રાદ્ધના મંત્રો અને ભક્તિ પણ પહોંચાડે છે.

અચેતનાનિ ચૈતાનિ પ્રાપયન્તિ કથન્ત્વિતિ । સુપર્ણ નાવગન્તવ્યં પ્રાપકં વચ્મિ તેઽપરમ્ ॥ ૨,૧૦.

આ વસ્તુઓ જડ હોવા છતાં પણ કેવી રીતે અર્પણ પહોંચાડે છે? હે સુપર્ણ, શંકા ન કર; હું તને બીજું સાધન પણ કહું છું.

અગ્નિષ્વાત્તાદયસ્તેષા માધિપત્યે વ્યવસ્થિતાઃ । કાલે ન્યાયાગતં પાત્રે વિધિના પ્રતિપાદિતમ્ ॥ ૨,૧૦.

અગ્નિશ્વાત્ત અને અન્ય દેવતાઓ પિતૃઓના સ્વામી તરીકે સ્થિર છે; યોગ્ય સમયે અને યોગ્ય પાત્રને વિધિપૂર્વક આપેલું તે પહોંચાડે છે.

અન્નં નયન્તિ તત્રૈતે જન્તુર્યત્રાવતિષ્ઠતે । નામ ગોત્રઞ્ચ મન્ત્રાશ્ચ દત્તમન્નં નયન્તિ તે ॥ ૨,૧૦.

આ દેવતાઓ અન્નને ત્યાં લઈ જાય છે, જ્યાં આત્મા વસે છે; નામ, ગોત્ર અને મંત્રો સાથે આપેલું અન્ન પણ તેઓ પહોંચાડે છે.

અપિ યોનિશતં પ્રાપ્તાંસ્તાંસ્તૃપ્તિરુપતિષ્ઠતિ । તેષાં લોકાન્તરસ્થાનાં વિવિધૈર્નામગોત્રકૈઃ ॥ ૨,૧૦.

પિતૃઓએ ભલે શેંકડો યોનિઓ પામી હોય, તૃપ્તિ તેમને ત્યાં સુધી પહોંચે છે; જુદા-જુદા નામ અને ગોત્ર ધરાવતા, બીજા લોકમાં રહેનાર પિતૃઓને પણ તે મળે છે.

અપસવ્યં ક્ષિતૌ દર્ભે દત્તાઃ પિણ્ડાસ્ત્રયસ્તુ વૈ । યાન્તિ તાંસ્તર્પયન્ત્યેવં પ્રેતસ્થાનસ્થિતાન્પિતૄન્ ॥ ૨,૧૦.

પૃથ્વી પર દર્ભ પર અપસવ્ય રીતે મૂકેલા ત્રણ પિંડો, પ્રેતલોકમાં રહેલા પિતૃઓ સુધી પહોંચે છે અને તેમને તૃપ્તિ આપે છે.