ગરુડપુરાણમ્

બ્રહ્મેન્દ્રરુદ્રનાસત્યસૂર્યાગ્નિવસુમારુતાન્ । વિશ્વેદેવાન્પિતૃ ગણાન્વયાંસિ મનુજાન્પશૂન્ ॥ ૨,૮.

બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, રુદ્ર, નાસત્ય, સૂર્ય, અગ્નિ, વસુ, મારુત, બધા વિશ્વદેવો, પિતૃગણો, વંશો, મનુષ્યો અને પશુઓ—

સરીસૃપાન્માતૃગણાન્યચ્ચાન્યદ્ભૂતસંજ્ઞિતમ્ । શ્રાદ્ધં શ્રદ્ધાન્વિતઃ કુર્વન્પ્રીણયત્યખિલં જગત્ ॥ ૨,૮.

સર્પો, માતૃગણો અને બીજા બધા ભૂત નામના જીવ— શ્રદ્ધાથી શ્રાદ્ધ કરવાથી આખું જગત પ્રસન્ન થાય છે.

તે તૃપ્તાસ્તર્પયન્ત્યેનં પુત્રદારધનૈસ્તથા । અધિકારઃ ક્રિયાભેદઃ સમાસાત્તે નિરૂપિતઃ ॥ ૨,૮.

જ્યારે એ બધા તૃપ્ત થાય છે, ત્યારે એ પુત્ર, પત્ની અને ધનથી તેને પ્રસન્ન કરે છે. અધિકાર, વિધિભેદ અને સારાંશ અહીં સમજાવવામાં આવ્યા.

ગરુડ ઉવાચ । ઉક્તેષ્વેકોઽપિ ચેન્ન સ્યાદધિકારી સુરોત્તમ । કર્તવ્યં કિં તદા વિષ્ણો પુરુષેણ વિજાનતા ॥ ૨,૮.

ગરુડએ પૂછ્યું: જો અહીં જણાવેલા કોઈ પણ અધિકારી ન રહે, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, તો જાણનારો પુરુષ પછી શું કરવો જોઈએ, હે વિષ્ણુ?

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । અધિકારો યદા નાસ્તિ યદિ નાસ્તિ ચ નિશ્ચયઃ । જીવિતે સતિ જીવાય દદ્યાચ્છ્રાદ્ધંસ્વયં નરઃ ॥ ૨,૮.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: જ્યારે કોઈ અધિકારી ન હોય અને નિશ્ચય પણ ન થાય, તો જીવતો હોય ત્યાં સુધી મનુષ્યએ પોતે જીવિત માટે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

કૃતોપવાસઃ સુસ્નાતઃ કૃષ્ણાસઙ્ગઃ સમાહિતઃ । કર્તારમથ ભોક્તારં વિષ્ણું સર્વેશ્વરં યજેત્ ॥ ૨,૮.

ઉપવાસ કરીને, સારી રીતે સ્નાન કરીને, કાળી વસ્ત્ર ધારણ કરીને અને એકાગ્ર ચિત્તથી, કરનાર અને ભોજન કરનાર બંને રૂપે સર્વેશ્વર વિષ્ણુની પૂજા કરવી.

સદક્ષિણાશ્ચ સતિલાસ્તિસ્ત્રશ્ચ જલધેનવઃ । નિવેદયેત્પિતૃભ્યશ્ચ સ્વધેતિ સુસમાહિતઃ ॥ ૨,૮.

યોગ્ય દક્ષિણાથી, તિલથી અને ત્રણ જળધેનુઓથી, પિતૃઓને 'સ્વધા' કહીને સંપૂર્ણ ધ્યાનથી અર્પણ કરવું.

અગ્નયે કવ્યવાહનાય સ્વધા નમ ઇતિ સ્મરન્ । સોમાયત્વા પિતૃમતે સ્વધા નમ ઇતિ સ્મરન્ ॥ ૨,૮.

'અગ્નિ કવ્યવાહનને સ્વધા સાથે નમન' અને 'સોમ પિતૃમતે સ્વધા સાથે નમન' એમ સ્મરણ કરવું.

દક્ષિણેન તુ દદ્યાચ્ચ તૃતીયાં દક્ષિણાયુતામ્ । યમાયાઙ્ગિરસે ચાથ સ્વધા નમ ઇતિ સ્મરન્ ॥ ૨,૮.

ત્રીજું દાન દક્ષિણ દિશામાં દક્ષિણાસહિત આપવું. યમ અને અંગિરસને 'સ્વધા સાથે નમન' કહીને અર્પણ કરવું.

તયોર્મધ્યે તુ નિઃ ક્ષિપ્ય વિપ્રાન્સંમન્ત્ર્ય ભો જયેત્ । પ્રથમામુત્તરે ન્યસ્ય દ્વિતીયાં દક્ષિણે ન્યસેત્ ॥ ૨,૮.

એ બંને વચ્ચે મૂકી, બ્રાહ્મણોને સન્માન કરીને ભોજન માટે બોલાવવું. પ્રથમ ઉત્તર તરફ મૂકી, બીજું દક્ષિણ તરફ મૂકી દેવું.

મધ્યે તૃતીયાં વિન્યસ્ય પશ્ચાદાવાહનાદિકમ્ । આવાહનાદિના પૂર્વં વિશ્વેદેવાન્પ્રપૂજ્યચ ॥ ૨,૮.

મધ્યમાં ત્રીજું મૂકી, પછી આવાહન વગેરે વિધિ કરવી. પહેલાં આવાહનથી વિશ્વદેવોની પૂજા કરવી.

વસુભ્યસ્ત્વામહં વિપ્ર રુદ્રેભ્યસ્ત્વામહં તતઃ । સૂર્યેભ્યસ્ત્વામહં વિપ્ર ભોજયામીતિ તાન્વદેત્ ॥ ૨,૮.

બ્રાહ્મણોને કહેવું: 'વસુઓ માટે તમને અર્પણ કરું છું, રુદ્રો માટે તમને અર્પણ કરું છું, સૂર્યો માટે તમને અર્પણ કરું છું, હવે તમને ભોજન કરાવું છું.'

આવાહનાદિકં શેષં કુર્યાચ્ચ પિતૃશેષવત્ । સામ્યાં ધેનું તતો દદ્યાદ્વસૂદ્દેશં દ્વિજાય તુ ॥ ૨,૮.

બાકી આવાહન વગેરે પિતૃશેષની જેમ કરવું. પછી એક ધેનુ સૌ માટે આપવી અને એક બ્રાહ્મણને વસુઓના નામે આપવી.

આગ્નેય્યાં ચાથ રૌદ્રાય યામ્યાં સૂર્યદ્વિજાય તુ । વિશ્વેભ્યશ્ચાથ દેવેભ્યસ્તિલપાત્રં નિવેદયેત્ ॥ ૨,૮.

અગ્નેય, રૌદ્ર, યામ્ય અને સૂર્ય બ્રાહ્મણને પણ આપવું. અને બધા વિશ્વદેવોને તિલથી ભરેલું પાત્ર અર્પણ કરવું.

સ્વસ્તીત્યેવ તથાક્ષય્યં જલં દત્ત્વાથ તાન્દ્વિજાન્ । વિસર્જયેત્સ્મરન્વિષ્ણું દેવમષ્ટાક્ષરં વિભુમ્ ॥ ૨,૮.

'સ્વસ્તિ' કહીને અક્ષય જળ આપવું, પછી એ બ્રાહ્મણોને વિદાય આપવી અને વિષ્ણુ ભગવાનનું અષ્ટાક્ષર સ્મરણ કરવું.

તતઃ કામં કુલેશાનીં શિવં નારાયણં સ્મરેત્ । ચતુર્દશ્યાં તતો ગચ્છેદ્યથાપ્રાપ્તાં સરિદ્વરામ્ ॥ ૨,૮.

પછી, મનમાં કુળમાતા, શિવજી અને નારાયણજીનું સ્મરણ કરવું. ચૌદસના દિવસે, જે શ્રેષ્ઠ નદી મળે ત્યાં જવું.

વસ્ત્રાણિ લોહખણ્ડાનિ જિતં ત ઇતિ સંજપન્ । દક્ષિણાભિમુખો વહ્નિં જ્વાલયેત્તત્ર ચ સ્વયમ્ ॥ ૨,૮.

કપડાં અને લોખંડના ટુકડાંને 'આ બધું જીતાયું છે' એમ બોલતાં બોલતાં, દક્ષિણ તરફ મોં કરીને, પોતે જ અગ્નિ પ્રગટાવવી.

પઞ્ચાશતા કુશૈર્બ્રાહ્મીં કૃત્વા પ્રતિકૃતિં દહેત્ । હુત્વા શ્માશાનિકં હોમં પૂર્ણાહુત્યન્તમેવ હિ ॥ ૨,૮.

પચાસ કુશના તણાં લઈને, બ્રાહ્મીનું રૂપ બનાવીને તેને દહન કરવું. પછી સ્મશાનનો હોમ કરીને, પૂર્ણાહુતિ આપવી.

નિરગ્રિમથ વા ભૂમિં યમં રુદ્રઞ્ચ સંસ્મરેત્ । હુત્વા પ્રાધાનિકે સ્થાને પશ્ચાદાવાહયેચ્ચ તમ્ ॥ ૨,૮.

અથવા, અગ્નિ વિના, જમીન પર યમરાજ અને રુદ્રનું સ્મરણ કરવું. મુખ્ય સ્થાન પર હવન કરીને, પછી તેમને બોલાવવું.

શ્રપયેચ્ચાપરં વહ્નૌ મુદ્ગમિશ્રં ચરું તતઃ । તિલતણ્ડુલમિશ્રઞ્ચ દ્વિતીયં સપવિત્રકમ્ ॥ ૨,૮.

પછી, અગ્નિમાં મગ સાથે મળેલું એક ચડવું રાંધવું. બીજું ચડવું તિલ અને ચોખા સાથે, પવિત્ર તણાં સાથે રાંધવું.

ઓં પૃથિવ્યૈ નમસ્તુભ્યમિતિ ચૈકં નિવેદયેત્ । ઓં યમાય નમશ્ચેતિ દ્વિતીયં તદનન્તરમ્ ॥ ૨,૮.

'ૐ પૃથ્વીને નમસ્કાર' એમ બોલીને પહેલું ચડવું અર્પણ કરવું. પછી તરત 'ૐ યમરાજને નમસ્કાર' એમ બીજું ચડવું.

ઓં નમશ્ચાથ રુદ્રાય શ્માશાનપતયે નમઃ । તતો દીપ્તે સમિદ્ધેઽગ્નૌ ભૂમૌ પ્રકૃતિદારુણે ॥ ૨,૮.

પછી 'ૐ રુદ્રને, સ્મશાનના સ્વામી ને નમસ્કાર' એમ બોલવું. પછી તેજસ્વી, સારી રીતે પ્રગટેલી અગ્નિમાં, જમીન પર, કુદરતી રીતે અર્પણ કરવું.

સપ્તભ્યો યમસંજ્ઞેભ્યો દદ્યાત્સપ્ત જલાઞ્જલીન્ । યમાય ધર્મરાજાય મૃત્યવે ચાન્તકાય ચ ॥ ૨,૮.

યમ નામ ધરાવતા સાત દેવતાઓને સાત વાર પાણી અંજલિ આપવી. યમ, ધર્મરાજ, મૃત્યુ અને અંતકને પણ અંજલિ આપવી.

વૈવસ્વતાય કાલાય સર્વપ્રાણહરાય ચ । સ્વધાકારનમસ્કારપ્રણવૈઃ સહ સપ્તધા ॥ ૨,૮.

વૈવસ્વત, કાળ અને સર્વ જીવોને હરનારને પણ, 'સ્વધા', નમસ્કાર અને પ્રણવના સાત ઉચ્ચાર સાથે અંજલિ આપવી.

અમુકામુકગૌત્રૈતત્તુભ્યમસ્તુ તિલોદકમ્ । પ્રદદ્યાદ્દશ પિણ્ડાંસ્તુ અર્ઘપુષ્પસમન્વિતાન્ ॥ ૨,૮.

'અમુક અમુક ગૌત્રના માટે આ તિલનું પાણી હોય' એમ બોલીને, દસ પિંડ અર્ઘ્ય અને ફૂલો સાથે અર્પણ કરવું.

ધૂપો દીપો બલિર્ગન્ધઃ સર્વેષામસ્તુ ચાક્ષયઃ । દશ પિણ્ડાંસ્તુ દાન્દત્ત્વા વિષ્ણોઃ સૌમ્યં મુખં સ્મરેત્ ॥ ૨,૮.

ધૂપ, દીવો, ભોજન અને સુગંધ બધાને અક્ષય રહેવું જોઈએ. દસ પિંડ આપી, પછી વિષ્ણુજીનું શાંત અને સૌમ્ય મુખ સ્મરણ કરવું.

કુર્યાચ્ચ માસિકં માસિ સપિણ્ડીકરણં તતઃ । આશૌચાન્તે તતઃ કુર્યાદાત્મનો વા મરસ્ય તુ ॥ ૨,૮.

દરેક મહિને માસિક શ્રાદ્ધ કરવું, પછી સપિંડીકરણ કરવું. અશૌચ પૂર્ણ થાય પછી, પોતાનાં કે મૃત્યુ પામેલા માટે એ કરવું.

કુર્યાદસ્થિરતાં જ્ઞાત્વા શક્ત્યારોગ્યધનાયુષમ્ । એતત્તે સર્વમાખ્યાતં જીવચ્છ્રાદ્ધં મયા ખગ ॥ ૨,૮.

આ જગત અસ્થિર છે એ જાણીને, પોતાની શક્તિ, આરોગ્ય, ધન અને આયુષ્ય પ્રમાણે શ્રાદ્ધ કરવું. હે ખગ, મેં તને આખું જીવંત શ્રાદ્ધ સમજાવ્યું.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૯ ગરુડ ઉવાચ । ઉક્તમાદ્યાં ક્રિયાં યાવન્નૃપોઽપીતિત્વયાનઘ । કસ્યચિત્કેનચિદ્રાજ્ઞા કિમાદ્યા સા કૃતા પુરા ॥ ૨,૯.

ગરુડએ પૂછ્યું: હે પાપરહિત, તમે રાજાને પણ જે પ્રારંભિક વિધી કહી, એ પહેલાં કોની આજ્ઞાથી અને કયા કારણસર કરવામાં આવી હતી?