ગરુડપુરાણમ્

સ્તોત્રૈસ્તુષ્ટાવ પક્ષીશ દણ્ડવત્પ્રણનામ મામ્ । તેઽપિ તેપુસ્તતઃ પ્રેતા આશ્ચર્યોત્ફુલ્લચક્ષુષઃ ॥ ૨,૭.

પંખીઓના સ્વામીયે સ્તોત્રોથી મારી સ્તુતિ કરી અને ભક્તિપૂર્વક મને નમસ્કાર કર્યો; પ્રેતો પણ આશ્ચર્યથી આંખો ફાડીને જોઈ રહ્યા.

પ્રણયેન સ્ખલદ્વાચઃ ખગ નોચુઃ કિમપ્યુત । રજસા ગોરચિત્તાનાં તમસા મૂઢચેતસામ્ । કૃપયા યઃ સમુદ્ધારં કુરુષે વૈ નમોઽસ્ત તે ॥ ૨,૭.

પ્રેમથી અને અડખમ વાણીથી પંખીઓએ કંઈ બોલ્યું નહીં; જેમના મન રજ અને તમસથી ઘેરાયેલા છે, તેમને તમે દયા કરીને ઉદ્ધરતા હો—તમને વંદન છે.

એવં દ્વિજાતૌ બ્રુવતિ પ્રભૂ તપ્રભૈશ્ચ મુખ્યાંબરચારિયુક્તૈઃ । તદા મદિચ્છાપ્રભવૈર્વિમાનૈઃ ષડ્ભિઃ સમન્તાદ્રુરુચે ગિરિઃ સઃ ॥ ૨,૭.

જ્યારે દ્વિજ આવું બોલતા હતા, ત્યારે મહાન દેવોના મુખ્ય સહયોગીઓ સાથે છ વિમાન મારા ઈચ્છાથી એ પર્વતને ચારે બાજુ પ્રકાશિત કરતા હતા.

ઇત્થં વિમાનેન મદીયલોકં ગતો દ્વિજરસોઽપ્યથ પઞ્ચમિસ્તૈઃ । પ્રેતા યયુઃ સ્વર્ગમગણ્યપુણ્યં સત્સઙ્ગસંસર્ગવશાત્સુપર્ણમ્ ॥ ૨,૭.

આ રીતે, દ્વિજ અને પાંચ અન્ય લોકો વિમાનમાં બેઠા અને મારા લોકમાં ગયા; અને સજ્જનોના સંગથી પ્રેતોએ પણ સ્વર્ગ અને અનંત પુણ્ય પ્રાપ્ત કર્યું, હે સુપર્ણ.

પ્રેતાઃ સંગવશેન નાકમવન્સન્તપ્તકો બ્રાહ્મણો વિષ્વક્સન ઇતિ પ્રસિદ્ધવિભવો નામ્ના ગણે મેઽભવત્ । એતત્તે સકલં મયા નિગાદિતં યશ્ચૈતદુત્કીર્તયેદ્યશ્ચેદં શૃણુયાન્ન સોઽપિ પુરુષઃ પ્રેતત્વમાપ્નોતિ હિ ॥ ૨,૭.

સજ્જનોના સંગથી પ્રેતોએ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યું; અને બ્રાહ્મણ, જે 'વિશ્વક્ષેન' તરીકે પ્રસિદ્ધ અને ધનવાન હતા, મારા ગણે સામેલ થયા. આ બધું મેં તમને કહ્યું; જે આનું પઠન કરે કે સાંભળે, તે કદી પ્રેતદશા પામતો નથી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૮ ગરુડ ઉવાચ । સ્વામિન્કસ્યાધિકારોઽત્ર સર્વ એવૌર્ધ્વદેહિકે । ક્રિયાઃ કતિવિધાઃ પ્રોક્તા વદૈતત્સર્વમેવ મે ॥ ૨,૮.

ગરુડે પૂછ્યું: સ્વામી, અહીં સર્વ ઉર્ધ્વદેહિક કાર્યોમાં કોને અધિકાર છે? કેટલાં પ્રકારની ક્રિયાઓ કહેવામાં આવી છે? એ બધું મને કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । પુત્રઃ પૌત્રઃ પ્રપૌત્રો વા તદ્ભ્રાતા ભ્રાતૃસન્તતિઃ । સપિણ્ડસન્તતિર્વાપિ ક્રિયાર્હાઃ ખગ જ્ઞાતયઃ ॥ ૨,૮.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: પુત્ર, પૌત્ર, પ્રપૌત્ર, ભાઈ, ભાઈના સંતાન અથવા એક જ કુળના સંબંધીઓ, હે ખગ, એ બધા ક્રિયા કરવા યોગ્ય છે.

તેષામભાવે સર્વેષાં સમાનોદકસન્તતિઃ । કુલદ્વયેઽપિ ચોચ્છિન્ને સ્ત્રીભિઃ કાર્યાઃ ક્રિયાઃ ખગ ॥ ૨,૮.

જો કોઈ પણ હાજર ન હોય, તો બધાને માટે એકસરખું જળતર્પણ કરવું જોઈએ. અને જ્યારે બંને કુળો નાશ પામ્યા હોય, ત્યારે સ્ત્રીઓએ એ વિધિઓ કરવી જોઈએ, ખગ.

ઇચ્છયોચ્છિન્નબન્ધશ્ચ કારયેદવનીપતિઃ । પૂર્વાઃ ક્રિયા મધ્યમાશ્ચ તથા ચૈવોત્તરાઃ ક્રિયાઃ ॥ ૨,૮.

જો સંબંધ ઇચ્છાથી તૂટી ગયો હોય, તો રાજાએ પહેલાંની, મધ્યની અને પછીની વિધિઓ કરાવવી જોઈએ.

પ્રતિસંવત્સરં પક્ષિન્નેકોદ્દિષ્ટવિધાનતઃ । શ્રાદ્ધં તત્ર પ્રકર્તવ્યં ફલં તસ્ય શૃણુષ્વ મે ॥ ૨,૮.

દરેક વર્ષે, નિયમ પ્રમાણે, ત્યાં પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ. એનું ફળ સાંભળ.

બ્રહ્મેન્દ્રરુદ્રનાસત્યસૂર્યાગ્નિવસુમારુતાન્ । વિશ્વેદેવાન્પિતૃ ગણાન્વયાંસિ મનુજાન્પશૂન્ ॥ ૨,૮.

બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, રુદ્ર, નાસત્ય, સૂર્ય, અગ્નિ, વસુ, મારુત, બધા વિશ્વદેવો, પિતૃગણો, વંશો, મનુષ્યો અને પશુઓ—

સરીસૃપાન્માતૃગણાન્યચ્ચાન્યદ્ભૂતસંજ્ઞિતમ્ । શ્રાદ્ધં શ્રદ્ધાન્વિતઃ કુર્વન્પ્રીણયત્યખિલં જગત્ ॥ ૨,૮.

સર્પો, માતૃગણો અને બીજા બધા ભૂત નામના જીવ— શ્રદ્ધાથી શ્રાદ્ધ કરવાથી આખું જગત પ્રસન્ન થાય છે.

તે તૃપ્તાસ્તર્પયન્ત્યેનં પુત્રદારધનૈસ્તથા । અધિકારઃ ક્રિયાભેદઃ સમાસાત્તે નિરૂપિતઃ ॥ ૨,૮.

જ્યારે એ બધા તૃપ્ત થાય છે, ત્યારે એ પુત્ર, પત્ની અને ધનથી તેને પ્રસન્ન કરે છે. અધિકાર, વિધિભેદ અને સારાંશ અહીં સમજાવવામાં આવ્યા.

ગરુડ ઉવાચ । ઉક્તેષ્વેકોઽપિ ચેન્ન સ્યાદધિકારી સુરોત્તમ । કર્તવ્યં કિં તદા વિષ્ણો પુરુષેણ વિજાનતા ॥ ૨,૮.

ગરુડએ પૂછ્યું: જો અહીં જણાવેલા કોઈ પણ અધિકારી ન રહે, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, તો જાણનારો પુરુષ પછી શું કરવો જોઈએ, હે વિષ્ણુ?

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । અધિકારો યદા નાસ્તિ યદિ નાસ્તિ ચ નિશ્ચયઃ । જીવિતે સતિ જીવાય દદ્યાચ્છ્રાદ્ધંસ્વયં નરઃ ॥ ૨,૮.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: જ્યારે કોઈ અધિકારી ન હોય અને નિશ્ચય પણ ન થાય, તો જીવતો હોય ત્યાં સુધી મનુષ્યએ પોતે જીવિત માટે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

કૃતોપવાસઃ સુસ્નાતઃ કૃષ્ણાસઙ્ગઃ સમાહિતઃ । કર્તારમથ ભોક્તારં વિષ્ણું સર્વેશ્વરં યજેત્ ॥ ૨,૮.

ઉપવાસ કરીને, સારી રીતે સ્નાન કરીને, કાળી વસ્ત્ર ધારણ કરીને અને એકાગ્ર ચિત્તથી, કરનાર અને ભોજન કરનાર બંને રૂપે સર્વેશ્વર વિષ્ણુની પૂજા કરવી.

સદક્ષિણાશ્ચ સતિલાસ્તિસ્ત્રશ્ચ જલધેનવઃ । નિવેદયેત્પિતૃભ્યશ્ચ સ્વધેતિ સુસમાહિતઃ ॥ ૨,૮.

યોગ્ય દક્ષિણાથી, તિલથી અને ત્રણ જળધેનુઓથી, પિતૃઓને 'સ્વધા' કહીને સંપૂર્ણ ધ્યાનથી અર્પણ કરવું.

અગ્નયે કવ્યવાહનાય સ્વધા નમ ઇતિ સ્મરન્ । સોમાયત્વા પિતૃમતે સ્વધા નમ ઇતિ સ્મરન્ ॥ ૨,૮.

'અગ્નિ કવ્યવાહનને સ્વધા સાથે નમન' અને 'સોમ પિતૃમતે સ્વધા સાથે નમન' એમ સ્મરણ કરવું.

દક્ષિણેન તુ દદ્યાચ્ચ તૃતીયાં દક્ષિણાયુતામ્ । યમાયાઙ્ગિરસે ચાથ સ્વધા નમ ઇતિ સ્મરન્ ॥ ૨,૮.

ત્રીજું દાન દક્ષિણ દિશામાં દક્ષિણાસહિત આપવું. યમ અને અંગિરસને 'સ્વધા સાથે નમન' કહીને અર્પણ કરવું.

તયોર્મધ્યે તુ નિઃ ક્ષિપ્ય વિપ્રાન્સંમન્ત્ર્ય ભો જયેત્ । પ્રથમામુત્તરે ન્યસ્ય દ્વિતીયાં દક્ષિણે ન્યસેત્ ॥ ૨,૮.

એ બંને વચ્ચે મૂકી, બ્રાહ્મણોને સન્માન કરીને ભોજન માટે બોલાવવું. પ્રથમ ઉત્તર તરફ મૂકી, બીજું દક્ષિણ તરફ મૂકી દેવું.

મધ્યે તૃતીયાં વિન્યસ્ય પશ્ચાદાવાહનાદિકમ્ । આવાહનાદિના પૂર્વં વિશ્વેદેવાન્પ્રપૂજ્યચ ॥ ૨,૮.

મધ્યમાં ત્રીજું મૂકી, પછી આવાહન વગેરે વિધિ કરવી. પહેલાં આવાહનથી વિશ્વદેવોની પૂજા કરવી.

વસુભ્યસ્ત્વામહં વિપ્ર રુદ્રેભ્યસ્ત્વામહં તતઃ । સૂર્યેભ્યસ્ત્વામહં વિપ્ર ભોજયામીતિ તાન્વદેત્ ॥ ૨,૮.

બ્રાહ્મણોને કહેવું: 'વસુઓ માટે તમને અર્પણ કરું છું, રુદ્રો માટે તમને અર્પણ કરું છું, સૂર્યો માટે તમને અર્પણ કરું છું, હવે તમને ભોજન કરાવું છું.'

આવાહનાદિકં શેષં કુર્યાચ્ચ પિતૃશેષવત્ । સામ્યાં ધેનું તતો દદ્યાદ્વસૂદ્દેશં દ્વિજાય તુ ॥ ૨,૮.

બાકી આવાહન વગેરે પિતૃશેષની જેમ કરવું. પછી એક ધેનુ સૌ માટે આપવી અને એક બ્રાહ્મણને વસુઓના નામે આપવી.

આગ્નેય્યાં ચાથ રૌદ્રાય યામ્યાં સૂર્યદ્વિજાય તુ । વિશ્વેભ્યશ્ચાથ દેવેભ્યસ્તિલપાત્રં નિવેદયેત્ ॥ ૨,૮.

અગ્નેય, રૌદ્ર, યામ્ય અને સૂર્ય બ્રાહ્મણને પણ આપવું. અને બધા વિશ્વદેવોને તિલથી ભરેલું પાત્ર અર્પણ કરવું.

સ્વસ્તીત્યેવ તથાક્ષય્યં જલં દત્ત્વાથ તાન્દ્વિજાન્ । વિસર્જયેત્સ્મરન્વિષ્ણું દેવમષ્ટાક્ષરં વિભુમ્ ॥ ૨,૮.

'સ્વસ્તિ' કહીને અક્ષય જળ આપવું, પછી એ બ્રાહ્મણોને વિદાય આપવી અને વિષ્ણુ ભગવાનનું અષ્ટાક્ષર સ્મરણ કરવું.

તતઃ કામં કુલેશાનીં શિવં નારાયણં સ્મરેત્ । ચતુર્દશ્યાં તતો ગચ્છેદ્યથાપ્રાપ્તાં સરિદ્વરામ્ ॥ ૨,૮.

પછી, મનમાં કુળમાતા, શિવજી અને નારાયણજીનું સ્મરણ કરવું. ચૌદસના દિવસે, જે શ્રેષ્ઠ નદી મળે ત્યાં જવું.

વસ્ત્રાણિ લોહખણ્ડાનિ જિતં ત ઇતિ સંજપન્ । દક્ષિણાભિમુખો વહ્નિં જ્વાલયેત્તત્ર ચ સ્વયમ્ ॥ ૨,૮.

કપડાં અને લોખંડના ટુકડાંને 'આ બધું જીતાયું છે' એમ બોલતાં બોલતાં, દક્ષિણ તરફ મોં કરીને, પોતે જ અગ્નિ પ્રગટાવવી.

પઞ્ચાશતા કુશૈર્બ્રાહ્મીં કૃત્વા પ્રતિકૃતિં દહેત્ । હુત્વા શ્માશાનિકં હોમં પૂર્ણાહુત્યન્તમેવ હિ ॥ ૨,૮.

પચાસ કુશના તણાં લઈને, બ્રાહ્મીનું રૂપ બનાવીને તેને દહન કરવું. પછી સ્મશાનનો હોમ કરીને, પૂર્ણાહુતિ આપવી.

નિરગ્રિમથ વા ભૂમિં યમં રુદ્રઞ્ચ સંસ્મરેત્ । હુત્વા પ્રાધાનિકે સ્થાને પશ્ચાદાવાહયેચ્ચ તમ્ ॥ ૨,૮.

અથવા, અગ્નિ વિના, જમીન પર યમરાજ અને રુદ્રનું સ્મરણ કરવું. મુખ્ય સ્થાન પર હવન કરીને, પછી તેમને બોલાવવું.