ગરુડપુરાણમ્

એતસ્માત્પાતકાત્પ્રેતો લેખકો નામતોઽસ્મ્યહમ્ । આસીન્નરકભોગાન્તે નઃ પ્રેતત્વમિદં દ્વિજ ॥ ૨,૭.

આ પાપના કારણે હું મૃતકોમાં 'લેખક' નામે ઓળખાવું છું. નરકમાં ભોગ ભોગવીને અંતે મને આ પ્રેતદશા મળી છે, દ્વિજ.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ । સંજ્ઞાસ્તાદૃશ્ય આખ્યાતા યથૈતા ભવતા દશાઃ । વદન્ત્વાચારમાત્રં મે પ્રેતા આહારમપ્યુત ॥ ૨,૭.

બ્રાહ્મણે પૂછ્યું: તમે જે નામો અને સ્થિતિઓ વર્ણવી, એ બધું તમારો વર્તન બતાવે છે. હે પ્રેતો, મને તમારો આહાર પણ કહો.

પ્રેતા ઊચુઃ । વેદમાર્ગાનુસરણં લજ્જા ધર્મો દમઃ ક્ષમા । ધૃતિર્જ્ઞાનં નૈવ યત્ર વયં તત્ર વસામહે ॥ ૨,૭.

પ્રેતોએ કહ્યું: જ્યાં વેદમાર્ગનું પાલન નથી, લાજ નથી, ધર્મ નથી, દમ નથી, ક્ષમા નથી, ધીરજ કે જ્ઞાન નથી, ત્યાં અમે વસીએ છીએ.

તસ્ય પીડાં વપં કુર્મો નૈવ શ્રાદ્ધં ન તર્પણમ્ । યસ્ય ગેહે તદઙ્ગાત્તુ માંસઞ્ચ રુધિરં ક્રમાત્ ॥ ૨,૭.

અમે એના શરીરને પીડાવીએ છીએ, અને એના ઘરે શ્રાદ્ધ કે તર્પણ થતું નથી. એના અંગોમાંથી ધીમે ધીમે માંસ અને લોહી નીકળી આવે છે.

જક્ષામશ્ચ પિબામશ્ચ ઉક્ત આચાર એષ નઃ । શૃણુ ચાહારમસ્માકં સર્વલોકવિગર્હિતમ્ ॥ ૨,૭.

અમે આવું જ ખાઈએ અને પીએ છીએ; આ જ અમારો આચાર છે. હવે અમારા એવા આહારમાં સાંભળો, જેને બધા લોકોએ તિરસ્કૃત કર્યો છે.

દૃષ્ટસ્ત્વયા ચ કિઞ્ચિદ્વૈ બ્રૂમોજ્ઞાતં ત્વયાનઘ । વમનં વિડૂ દૂષિકા ચ શ્લેષ્મા મૂત્રાશ્રુણી તથા ॥ ૨,૭.

તમે થોડું ઘણું જોયું છે, અને અમે પણ તમને જાણીતું કહીએ છીએ, હે નિર્દોષ: ઉલટી, વિસર્જન, ગંદકી, કફ, મૂત્ર અને અશ્રુ—આ બધું.

એતદ્ભક્ષ્યઞ્ચ પાનઞ્ચ મા પૃચ્છાતઃ પરં દ્વિજ । લજ્જા નો જાયતે સ્વામિન્નાહારં વદતાં સ્વકમ્ ॥ ૨,૭.

આ જ અમારો ખોરાક અને પાન છે; તેથી વધુ પૂછશો નહીં, હે દ્વિજ. સ્વામી, પોતાનો આહાર કહેતાં અમને શરમ આવે છે.

અજ્ઞાનાસ્તામસા મન્દા કાન્દિશીકા વયં વિભો । અકસ્માજ્જન્મનાં વિપ્ર સ્મૃતિઃ પ્રાપ્તા તુ પૌર્વિકી ॥ ૨,૭.

અમે અજ્ઞાન, આળસુ અને તામસી સ્વભાવના છીએ, હે પ્રભુ. અચાનક, હે બ્રાહ્મણ, અમને પછલા જન્મોની સ્મૃતિ આવી છે.

વિનીતત્વાવિનીતત્વે જાનીમો નૈવ નઃ પ્રભો । શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । એવં વદત્સુ પ્રેતેષુ તથા શ્રુતવતિ દ્વિજે ॥ ૨,૭.

વિનય અને અવિનય શું છે, એ અમને ખબર નથી, હે પ્રભુ. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: પ્રેતો આવું બોલતા હતા અને દ્વિજ સાંભળતા હતા.

અદર્શયમહં રૂપં તદા તાર્ક્ષ્યેદમેવ વૈ । સ તુ દૃષ્ટ્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠો હૃદ્ગતં પુરુષં પુરઃ ॥ ૨,૭.

ત્યારે મેં તાર્ખ્ષ્યને એ રૂપ દર્શાવ્યું; અને એ બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠે પોતાના હૃદયમાં રહેલા પુરુષને સામે જોયો.

સ્તોત્રૈસ્તુષ્ટાવ પક્ષીશ દણ્ડવત્પ્રણનામ મામ્ । તેઽપિ તેપુસ્તતઃ પ્રેતા આશ્ચર્યોત્ફુલ્લચક્ષુષઃ ॥ ૨,૭.

પંખીઓના સ્વામીયે સ્તોત્રોથી મારી સ્તુતિ કરી અને ભક્તિપૂર્વક મને નમસ્કાર કર્યો; પ્રેતો પણ આશ્ચર્યથી આંખો ફાડીને જોઈ રહ્યા.

પ્રણયેન સ્ખલદ્વાચઃ ખગ નોચુઃ કિમપ્યુત । રજસા ગોરચિત્તાનાં તમસા મૂઢચેતસામ્ । કૃપયા યઃ સમુદ્ધારં કુરુષે વૈ નમોઽસ્ત તે ॥ ૨,૭.

પ્રેમથી અને અડખમ વાણીથી પંખીઓએ કંઈ બોલ્યું નહીં; જેમના મન રજ અને તમસથી ઘેરાયેલા છે, તેમને તમે દયા કરીને ઉદ્ધરતા હો—તમને વંદન છે.

એવં દ્વિજાતૌ બ્રુવતિ પ્રભૂ તપ્રભૈશ્ચ મુખ્યાંબરચારિયુક્તૈઃ । તદા મદિચ્છાપ્રભવૈર્વિમાનૈઃ ષડ્ભિઃ સમન્તાદ્રુરુચે ગિરિઃ સઃ ॥ ૨,૭.

જ્યારે દ્વિજ આવું બોલતા હતા, ત્યારે મહાન દેવોના મુખ્ય સહયોગીઓ સાથે છ વિમાન મારા ઈચ્છાથી એ પર્વતને ચારે બાજુ પ્રકાશિત કરતા હતા.

ઇત્થં વિમાનેન મદીયલોકં ગતો દ્વિજરસોઽપ્યથ પઞ્ચમિસ્તૈઃ । પ્રેતા યયુઃ સ્વર્ગમગણ્યપુણ્યં સત્સઙ્ગસંસર્ગવશાત્સુપર્ણમ્ ॥ ૨,૭.

આ રીતે, દ્વિજ અને પાંચ અન્ય લોકો વિમાનમાં બેઠા અને મારા લોકમાં ગયા; અને સજ્જનોના સંગથી પ્રેતોએ પણ સ્વર્ગ અને અનંત પુણ્ય પ્રાપ્ત કર્યું, હે સુપર્ણ.

પ્રેતાઃ સંગવશેન નાકમવન્સન્તપ્તકો બ્રાહ્મણો વિષ્વક્સન ઇતિ પ્રસિદ્ધવિભવો નામ્ના ગણે મેઽભવત્ । એતત્તે સકલં મયા નિગાદિતં યશ્ચૈતદુત્કીર્તયેદ્યશ્ચેદં શૃણુયાન્ન સોઽપિ પુરુષઃ પ્રેતત્વમાપ્નોતિ હિ ॥ ૨,૭.

સજ્જનોના સંગથી પ્રેતોએ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યું; અને બ્રાહ્મણ, જે 'વિશ્વક્ષેન' તરીકે પ્રસિદ્ધ અને ધનવાન હતા, મારા ગણે સામેલ થયા. આ બધું મેં તમને કહ્યું; જે આનું પઠન કરે કે સાંભળે, તે કદી પ્રેતદશા પામતો નથી.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૮ ગરુડ ઉવાચ । સ્વામિન્કસ્યાધિકારોઽત્ર સર્વ એવૌર્ધ્વદેહિકે । ક્રિયાઃ કતિવિધાઃ પ્રોક્તા વદૈતત્સર્વમેવ મે ॥ ૨,૮.

ગરુડે પૂછ્યું: સ્વામી, અહીં સર્વ ઉર્ધ્વદેહિક કાર્યોમાં કોને અધિકાર છે? કેટલાં પ્રકારની ક્રિયાઓ કહેવામાં આવી છે? એ બધું મને કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । પુત્રઃ પૌત્રઃ પ્રપૌત્રો વા તદ્ભ્રાતા ભ્રાતૃસન્તતિઃ । સપિણ્ડસન્તતિર્વાપિ ક્રિયાર્હાઃ ખગ જ્ઞાતયઃ ॥ ૨,૮.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: પુત્ર, પૌત્ર, પ્રપૌત્ર, ભાઈ, ભાઈના સંતાન અથવા એક જ કુળના સંબંધીઓ, હે ખગ, એ બધા ક્રિયા કરવા યોગ્ય છે.

તેષામભાવે સર્વેષાં સમાનોદકસન્તતિઃ । કુલદ્વયેઽપિ ચોચ્છિન્ને સ્ત્રીભિઃ કાર્યાઃ ક્રિયાઃ ખગ ॥ ૨,૮.

જો કોઈ પણ હાજર ન હોય, તો બધાને માટે એકસરખું જળતર્પણ કરવું જોઈએ. અને જ્યારે બંને કુળો નાશ પામ્યા હોય, ત્યારે સ્ત્રીઓએ એ વિધિઓ કરવી જોઈએ, ખગ.

ઇચ્છયોચ્છિન્નબન્ધશ્ચ કારયેદવનીપતિઃ । પૂર્વાઃ ક્રિયા મધ્યમાશ્ચ તથા ચૈવોત્તરાઃ ક્રિયાઃ ॥ ૨,૮.

જો સંબંધ ઇચ્છાથી તૂટી ગયો હોય, તો રાજાએ પહેલાંની, મધ્યની અને પછીની વિધિઓ કરાવવી જોઈએ.

પ્રતિસંવત્સરં પક્ષિન્નેકોદ્દિષ્ટવિધાનતઃ । શ્રાદ્ધં તત્ર પ્રકર્તવ્યં ફલં તસ્ય શૃણુષ્વ મે ॥ ૨,૮.

દરેક વર્ષે, નિયમ પ્રમાણે, ત્યાં પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ. એનું ફળ સાંભળ.

બ્રહ્મેન્દ્રરુદ્રનાસત્યસૂર્યાગ્નિવસુમારુતાન્ । વિશ્વેદેવાન્પિતૃ ગણાન્વયાંસિ મનુજાન્પશૂન્ ॥ ૨,૮.

બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, રુદ્ર, નાસત્ય, સૂર્ય, અગ્નિ, વસુ, મારુત, બધા વિશ્વદેવો, પિતૃગણો, વંશો, મનુષ્યો અને પશુઓ—

સરીસૃપાન્માતૃગણાન્યચ્ચાન્યદ્ભૂતસંજ્ઞિતમ્ । શ્રાદ્ધં શ્રદ્ધાન્વિતઃ કુર્વન્પ્રીણયત્યખિલં જગત્ ॥ ૨,૮.

સર્પો, માતૃગણો અને બીજા બધા ભૂત નામના જીવ— શ્રદ્ધાથી શ્રાદ્ધ કરવાથી આખું જગત પ્રસન્ન થાય છે.

તે તૃપ્તાસ્તર્પયન્ત્યેનં પુત્રદારધનૈસ્તથા । અધિકારઃ ક્રિયાભેદઃ સમાસાત્તે નિરૂપિતઃ ॥ ૨,૮.

જ્યારે એ બધા તૃપ્ત થાય છે, ત્યારે એ પુત્ર, પત્ની અને ધનથી તેને પ્રસન્ન કરે છે. અધિકાર, વિધિભેદ અને સારાંશ અહીં સમજાવવામાં આવ્યા.

ગરુડ ઉવાચ । ઉક્તેષ્વેકોઽપિ ચેન્ન સ્યાદધિકારી સુરોત્તમ । કર્તવ્યં કિં તદા વિષ્ણો પુરુષેણ વિજાનતા ॥ ૨,૮.

ગરુડએ પૂછ્યું: જો અહીં જણાવેલા કોઈ પણ અધિકારી ન રહે, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, તો જાણનારો પુરુષ પછી શું કરવો જોઈએ, હે વિષ્ણુ?

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । અધિકારો યદા નાસ્તિ યદિ નાસ્તિ ચ નિશ્ચયઃ । જીવિતે સતિ જીવાય દદ્યાચ્છ્રાદ્ધંસ્વયં નરઃ ॥ ૨,૮.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: જ્યારે કોઈ અધિકારી ન હોય અને નિશ્ચય પણ ન થાય, તો જીવતો હોય ત્યાં સુધી મનુષ્યએ પોતે જીવિત માટે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

કૃતોપવાસઃ સુસ્નાતઃ કૃષ્ણાસઙ્ગઃ સમાહિતઃ । કર્તારમથ ભોક્તારં વિષ્ણું સર્વેશ્વરં યજેત્ ॥ ૨,૮.

ઉપવાસ કરીને, સારી રીતે સ્નાન કરીને, કાળી વસ્ત્ર ધારણ કરીને અને એકાગ્ર ચિત્તથી, કરનાર અને ભોજન કરનાર બંને રૂપે સર્વેશ્વર વિષ્ણુની પૂજા કરવી.

સદક્ષિણાશ્ચ સતિલાસ્તિસ્ત્રશ્ચ જલધેનવઃ । નિવેદયેત્પિતૃભ્યશ્ચ સ્વધેતિ સુસમાહિતઃ ॥ ૨,૮.

યોગ્ય દક્ષિણાથી, તિલથી અને ત્રણ જળધેનુઓથી, પિતૃઓને 'સ્વધા' કહીને સંપૂર્ણ ધ્યાનથી અર્પણ કરવું.

અગ્નયે કવ્યવાહનાય સ્વધા નમ ઇતિ સ્મરન્ । સોમાયત્વા પિતૃમતે સ્વધા નમ ઇતિ સ્મરન્ ॥ ૨,૮.

'અગ્નિ કવ્યવાહનને સ્વધા સાથે નમન' અને 'સોમ પિતૃમતે સ્વધા સાથે નમન' એમ સ્મરણ કરવું.

દક્ષિણેન તુ દદ્યાચ્ચ તૃતીયાં દક્ષિણાયુતામ્ । યમાયાઙ્ગિરસે ચાથ સ્વધા નમ ઇતિ સ્મરન્ ॥ ૨,૮.

ત્રીજું દાન દક્ષિણ દિશામાં દક્ષિણાસહિત આપવું. યમ અને અંગિરસને 'સ્વધા સાથે નમન' કહીને અર્પણ કરવું.