ગરુડપુરાણમ્

વિવેકપ્રવણં શુદ્ધં યથા સ્યાત્કૃપયા વદ । ઋષિરુવાચ । મનસ્તુ પ્રબલં નિત્યં સવિકારં સ્વભાવતઃ ॥ ૨,૬.

કેવી રીતે મન વિવેક તરફ વળે અને શુદ્ધ બને, કૃપા કરીને કહો. ઋષિ બોલ્યા: મન સદા પ્રબળ છે અને સ્વભાવથી બદલાય છે.

વશં નયન્તિ કરિણં પ્રમત્તમપિ હસ્તિપાઃ । તથાપિ સાધુસઙ્ગત્યા સાધનૈરપ્યતન્દ્રિતઃ ॥ ૨,૬.

મદમાં પણ હાથીને તેના સંભાળનાર વશમાં કરે છે; એ જ રીતે સજ્જનોની સંગત અને સતત સાધનાથી મનને પણ વશ કરી શકાય છે.

તીવ્રેણ ભક્તિયોગેન વિચારેણ વશં નયેત્ । ઇતિહાસં પ્રવક્ષ્યામિ તવ પ્રત્યયકારકમ્ ॥ ૨,૬.

તીવ્ર ભક્તિ, યોગ અને વિચારથી મનને વશમાં લાવવું જોઈએ. હવે હું તને એવી વાર્તા કહું છું જે તને વિશ્વાસ અપાવશે.

નારદોઽકથયન્મહ્યં સ્વવૃત્તગતજન્મનઃ । નારદ ઉવાચ । કસ્યચિદ્દ્વિજમુખ્યસ્ય દાસીપુત્ત્રઃ પુરા મુને ॥ ૨,૬.

નારદજીએ મને એક શ્રેષ્ઠ દ્વિજના જન્મ અને જીવન વિશે કહ્યું હતું. નારદ બોલ્યા: હે મુનિ, એક સમયે હું એક મહાન બ્રાહ્મણની દાસીની પુત્ર હતો.

શિક્ષિતો બાલભાવેઽપિ પાઠિતો નિતરામહમ્ । તત્રાપિ સઙ્ગતિર્જાતા મહતાં પુણ્યકર્મણામ્ ॥ ૨,૬.

મારે બાળપણમાં જ શિક્ષણ મળ્યું અને ખૂબ અભ્યાસ કરાયો; ત્યાં પણ મને પુણ્યકર્મી મહાન આત્માઓની સંગત મળી.

પ્રાવૃટ્કાલે મમ ગૃહે સ્થિતાનાં ભાગ્યયોગતઃ । શુશ્રૂષણાનુવૃત્ત્યા ચ પ્રશ્રયેણ દમેન ચ ॥ ૨,૬.

વરસાદના સમયમાં મારા ઘરે જે લોકો રહી ગયા, તેઓના નસીબે, તેમની સેવા, આજ્ઞાપાલન, નમ્રતા અને સંયમથી,

સન્તોષં પરમં પ્રાપ્ય કૃપયા ત્વિદમબ્રુવન્ । મનીષા નિર્મલા યેન જાતા મમ શુભાર્થિની ॥ ૨,૬.

તેઓએ પરમ સંતોષ પામીને, દયા કરીને આ વાત કહી; જેના કારણે મારી શુભ ઈચ્છા, શુદ્ધ મનથી, જન્મી.

યયા વિષ્ણુમયં સર્વમ્ત્મન્યેવ દદૃશિવાન્ । મુનય ઊચુઃ । શૃણુ વત્સ પ્રવક્ષ્યા મો હિતાય તવ બાલક ॥ ૨,૬.

જેના કારણે મેં સર્વત્ર વિષ્ણુને, પોતાના અંતરમાં, જોઈ લીધો. મુનિઓએ કહ્યું: 'બાળક, તારા હિત માટે અમે તને આ વાત કહીએ છીએ, સાંભળ.'

યેન વૈ ધ્રિયમાણેન ઇહામુત્ર સુખં ભવેત્ । દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાશ્ચ સંસારે વિવિધા જનાઃ ॥ ૨,૬.

જેને પાળવાથી, અહીં અને પરલોકમાં સુખ મળે છે; દેવ, પ્રાણી અને માનવ—સંસારના અનેક જાતિના જીવ,

નિબદ્ધાઃ કર્મપશૈસ્તે ભુઞ્જન્ ભોગાન્ પૃથગ્વિધાન્ । દેવત્વં યાતિ સત્ત્વેન રજસા ચ મનુષ્યતામ્ ॥ ૨,૬.

કર્મના બંધનથી બંધાયેલા, વિવિધ પ્રકારના ભોગ ભોગવે છે; સત્ત્વ ગુણથી દેવપદ મળે છે, રજોગુણથી માનવ જન્મ મળે છે.

તિર્યક્ત્વં તમસા જન્તુર્વાસનાનુગતોઽબુધઃ । માતુર્લબ્ધ્વા પુનર્જન્મ મ્રિયતે ચ પુનઃ પુનઃ ॥ ૨,૬.

તમોગુણથી, વાસનાના પીછા કરતો અને અજ્ઞાન જીવ, પશુ બને છે; માતા પાસેથી જન્મ લઈને, વારંવાર મરે છે.

એવં ગત્વા હ્યસંખ્યાતા યોનીસ્તાઃ કર્મભૂરપિ । માનુષ્યં દુર્લભં લબ્ધ્વા કદાચિદ્દૈવયોગતઃ ॥ ૨,૬.

આ રીતે, અનંત યોનિઓમાં ફરી, જે કર્મભૂમિ છે, ત્યાંથી ક્યારેક ભાગ્યે માનવ જન્મ મળે છે.

અનુગ્રહેણ મહતાં હરિં જ્ઞાત્વા વિમુચ્યતે । રોગગ્રાહં મોહજાલમપારં ભવસાગરમ્ ॥ ૨,૬.

મહાન લોકોની કૃપાથી, હરિને ઓળખીને, દુઃખના રોગ, મોહના જાળ અને અપરંપાર સંસાર સાગરથી મુક્તિ મળે છે.

ન પશ્યામિ તિતીર્ષોરન્યદ્રામસ્મરણં વિના । નવનીયં યથા દધ્નો જ્યોતિઃ કાષ્ઠાદપિ ક્વચિત્ ॥ ૨,૬.

જે પાર ઉતરવા ઈચ્છે છે, તેને રામના સ્મરણ સિવાય બીજું કોઈ સાધન દેખાતું નથી; જેમ દહીંમાંથી ઘી, અથવા ક્યારેક લાકડામાંથી અગ્નિ મળે છે.

મન્થનૈઃ સાધનૈરેવં પરં જ્ઞાત્વા સુખી ભવેત્ । આત્મા નિત્યોઽવ્યયઃ સત્યઃ સર્વગઃ સર્વભૃન્મહાન્ ॥ ૨,૬.

આવી રીતના સાધનો વડે, પરમ તત્વને જાણી, મનુષ્ય સુખી થાય છે; આત્મા શાશ્વત, અવિનાશી, સત્ય, સર્વત્ર વ્યાપક અને સર્વનો આધાર છે.

અપ્રમેયઃ સ્વયઞ્જ્યોતિરગ્રાહ્યો મનસાપિ યઃ । સચ્ચિદાનન્દરૂપોઽસૌ સર્વપ્રાણિહૃદિ સ્થિતઃ ॥ ૨,૬.

તે અપરિમિત છે, પોતે પ્રકાશરૂપ છે, મનથી પણ પકડાય નહીં; તે સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ છે અને સર્વ જીવના હૃદયમાં વસે છે.

વિનશ્યત્સ્વપિ ભાવેષુ ન વિનશ્યતિ કર્હિચિત્ । આકાશઃ સર્વભૂતેષુ સ્થિતસ્તેજોજલે તથા ॥ ૨,૬.

બધા અવસ્થાઓ નાશ પામે ત્યારે પણ, તે ક્યારેય નાશ પામતો નથી; આકાશ જેવું, સર્વ જીવમાં અને અગ્નિ-પાણીમાં પણ તે વ્યાપે છે.

આત્મા સર્વત્ર નિર્લેપઃ પાર્થિવેષુ યથાનિલઃ । ભક્તાનુકમ્પી ભગવાન્ સાધૂનાં રક્ષણાય ચ ॥ ૨,૬.

આત્મા સર્વત્ર છે, અસ્પર્શ છે, જેમ પૃથ્વી પર પવન; ભગવાન ભક્તો પર દયાળુ છે અને સજ્જનોની રક્ષા કરે છે.

આવિર્ભવતિ લોકેષુગુણીવાજ્ઞૈઃ પ્રતીયતે । એવંવિવેકત્વયા યો બુદ્ધ્યા સંશીલયેદ્ધૃદિ ॥ ૨,૬.

તે જગતમાં પ્રગટ થાય છે, પોતાના ગુણ અને આજ્ઞાથી ઓળખાય છે; આવી વિવેકપૂર્ણ બુદ્ધિથી, તેને હૃદયમાં ધ્યાન કરવું જોઈએ.

ભક્તિયોગેન સન્તુષ્ટ આત્માનં દર્શયેદજઃ । તતઃ કૃતાર્થો ભવતિ સદા સર્વત્ર નિઃ સ્પૃહઃ ॥ ૨,૬.

ભક્તિયોગથી પ્રસન્ન થઈ, અજન્મા આત્માને દર્શન આપે છે; પછી મનુષ્ય સર્વત્ર અને સર્વ સમયે નિર્લોભ બની પૂર્ણતા પામે છે.

અતોઽહઙ્કારમુત્સૃજ્ય સાનુબન્ધે કલેવરે । ચરેદસંગો લોકેષુ સ્વપ્નપ્રાયેષુ નિર્મમઃ ॥ ૨,૬.

આથી, દેહ રહે ત્યાં સુધી પણ, અહંકાર ત્યજી, સંસારમાં આસક્તિ વિના, સ્વપ્ન સમાન જગતમાં નિર્મમ બની વર્તવું જોઈએ.

ક્વ સ્વપ્ને નિયતં ધૈર્યમિન્દ્રજાલે ક્વ સત્યતા । ક્વ નિત્યતા શરન્મેઘે ક્વ વા સત્યં કલેવરે ॥ ૨,૬.

સ્વપ્નમાં કયાં સ્થિર ધૈર્ય? માયાજાળમાં કયાં સત્ય? વરસાદના વાદળમાં કયાં શાશ્વતતા? દેહમાં કયાં સત્ય?

અવિદ્યાકર્મજનિતં દૃશ્યમાનં ચરા ચરમ્ । જ્ઞાત્વાચારવશી યોગી તતઃ સિદ્ધિમવાપ્સ્યસિ ॥ ૨,૬.

અવિદ્યા અને કર્મથી ઉત્પન્ન થયેલું, દેખાતું ચરાચર જગત છે; આ જાણીને, વર્તન પર સંયમ રાખનાર યોગી પછી સિદ્ધિ પામે છે.

ઇત્યુક્ત્વા તે ગતાઃ સર્વે સાધવો દીનવત્સલાઃ । સોઽહં તદુક્તમાર્ગેણ તથૈવાચરમન્વહમ્ ॥ ૨,૬.

આ રીતે કહ્યા પછી, બધા સારા અને દુઃખીઓ પર દયા રાખનારા સંતો ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા. મેં પણ એમણે બતાવેલી રીત પ્રમાણે દરરોજ જીવન વિતાવ્યું.

તતોઽચિરેણાત્મનીદં દૃષ્ટવાનહમદ્ભુતમ્ । જ્યોતિર્મયં સદાનન્દં શરચ્છીતાંશુનિર્મલમ્ ॥ ૨,૬.

થોડા જ સમયમાં, મેં મારા અંદર એક અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું—એક તેજસ્વી પ્રકાશ, જે હંમેશા આનંદમય અને શરદના ચાંદની જેવી શુદ્ધ હતો.

નિષિચ્ય સુખસન્દોહૈર્માં કૃત્વાધિકસસ્પૃહમ્ । અન્તર્હિતં મહતેજો યથા સૌદામિની દિવિ ॥ ૨,૬.

એ પ્રકાશે મને સુખની લહેરોથી ભરપૂર કરી, વધુની ઇચ્છા જગાવી, અને પછી એ મહાન તેજ આકાશમાં વીજળી જેમ અચાનક અદૃશ્ય થઈ ગયું.

ભક્ત્યા તદેવ મનસિ ભાવયન્નહમદ્ભુતમ્ । કાલે કલેવરં ત્યક્ત્વા ગતવાન્ હરિમવ્યયમ્ ॥ ૨,૬.

હું ભક્તિથી એ અદ્ભુત પ્રકાશને મનમાં ચિંતન કરતો રહ્યો; અને સમય આવતાં, શરીર છોડીને, હું અવિનાશી હરિમાં લીન થયો.

તસ્યેચ્છયા પુનર્બ્રહ્મન્ બ્રહ્મણો મેઽભવજ્જનિઃ । અનુગ્રહાદ્ભગવતસ્ત્રિષુ લોકેષુ નિઃ સ્પૃહઃ ॥ ૨,૬.

એના ઇચ્છાથી, હે બ્રાહ્મણ, હું ફરી બ્રહ્માથી જન્મ્યો; અને ભગવાનની કૃપાથી ત્રણેય લોકમાં મારી કોઈ ઇચ્છા રહી નહીં.

આપીડયન્મુહુર્વોણાં ગાયમાનશ્ચરામ્યહમ્ । ઇત્યુક્ત્વા મે સ્વાનુભવં યયૌ યાદૃચ્છિકો મુનિઃ ॥ ૨,૬.

હું વારંવાર હોઠ દબાવીને ગાઈને ફરું છું; આમ મારી પોતાની અનુભૂતિ કહીને, એ મુનિ જેમ આવ્યા હતા તેમ જ ચાલ્યા ગયા.