ગરુડપુરાણમ્

નિમજ્જ્ય યત્ર કાકોલા રાજહંસત્વમાયયુઃ । અસુરો યત્ર દેવત્વમવાપ સ્નાનમાત્રતઃ ॥ ૨,૬.

જ્યાં કાગડાઓએ સ્નાન કરીને રાજહંસનું રૂપ મેળવ્યું અને જ્યાં અસુરે માત્ર સ્નાનથી દેવત્વ પ્રાપ્ત કર્યું—

વિશ્વરૂપં વન્દિતીર્થં રત્નેશઃ કુહકાચલઃ । નરનારાયણં દૃષ્ટ્વા મુચ્યતે પાપકોટિભિઃ ॥ ૨,૬.

વિશ્વરૂપ, વંદિતીર્થ, રત્નેશ, કુહકાચલ અને જ્યાં નરનારાયણના દર્શનથી કરોડો પાપોનો નાશ થાય છે—

સરસ્વતીદૃષદ્વત્યૌ નર્મદા શર્મદા નૃણામ્ । નીલકણ્ઠં મહાકાલં પુણ્યં ચામરકણ્ટકમ્ ॥ ૨,૬.

સરસ્વતી, દૃઢદ્વતી, નર્મદા, જે મનુષ્યોને સુખ આપે છે, નિલકંઠ, મહાકાલ અને પવિત્ર અમરકંઠક—

ચન્દ્રભાગા વેત્રવતી વીરભદ્રં ગણેશ્વરમ્ । ગોકર્ણં બિલ્વતીર્થઞ્ચ કર્મકુણ્ડં સતારકમ્ ॥ ૨,૬.

ચંદ્રભાગા, વેત્રવતી, વીરભદ્ર, ગણેશ્વર, ગોકર્ણ, બિલ્વતીર્થ, કર્મકુંડ અને સતારક—

સ્નાનમાત્રેણ યત્રાશુ મુચ્યતે કર્મબન્ધનાત્ । અન્યાન્યપિ ચ તીર્થાનિ કૃતાનિ કૃપયા તવ ॥ ૨,૬.

જ્યાં માત્ર સ્નાનથી જ તરત કર્મના બંધનમાંથી મુક્તિ મળે છે; અને બીજા પણ અનેક તીર્થો તારી કૃપાથી સ્થાપિત થયા છે.

ઉત્પદ્યતે શુભા બુદ્ધિઃ સાધૂનાં યદનુગ્રહઃ । એકતઃ સર્વતીર્થાનિ કરુણાઃ સાધવોઽન્યતઃ ॥ ૨,૬.

તારી કૃપાથી સજ્જનોમાં શુભ બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થાય છે; એક બાજુ બધા તીર્થો છે અને બીજી બાજુ દયાળુ સજ્જન છે.

અનુગ્રહાય ભૂતાનાં ચરન્તિ ચરિતવ્રતાઃ । ત્વં ગુરુઃ સર્વર્ણાનાં વિદ્યયા વયસાધિકઃ ॥ ૨,૬.

સર્વ જીવોની કલ્યાણ માટે, જે લોકો વ્રત પાળે છે તેઓ સંસારમાં વિહરે છે; તું સર્વ વર્ણના ગુરુ છે, જ્ઞાન અને વયે શ્રેષ્ઠ છે.

અતઃ પૃચ્છામ્યહં કિઞ્ચિદાધિભૂતં ચિરન્તનમ્ । કિં કુર્યાં કં નુ પૃચ્છેઽહં મનો મેઽતિચલં મુને ॥ ૨,૬.

માટે, હે મુનિ, હું તને પ્રાચીન ભૂતવિષયક પ્રશ્ન પૂછું છું; હું શું કરું, કોને પૂછું? મારું મન ખૂબ અશાંત છે.

નિઃસ્પૃહં બ્રહ્મવિષયે વિષયેષ્વતિલાલસમ્ । મનાગપિ ન સહતે વિરહં તિમિરં બ્રુવત્ ॥ ૨,૬.

બ્રહ્મ વિષયે નિરાસક્ત છે, પણ વિષયોમાં અતિ લલચાય છે; અંધકારથી થોડીક પણ વિયોગ સહન થતો નથી, હે વક્તા.

મોહિતં વિવિધૈર્ભાવૈઃ કર્મણાં ક્ષેત્રમુત્તમમ્ । શાન્તિં યથા સમાયાતિ સમ્પન્નમિવ ભૂસુર ॥ ૨,૬.

વિવિધ ભાવોથી મોહિત થયેલું મન કર્મનું શ્રેષ્ઠ ક્ષેત્ર છે; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તે કેવી રીતે શાંતિ પામે છે, જાણે સર્વે રીતે પૂર્ણ થયું હોય.

વિવેકપ્રવણં શુદ્ધં યથા સ્યાત્કૃપયા વદ । ઋષિરુવાચ । મનસ્તુ પ્રબલં નિત્યં સવિકારં સ્વભાવતઃ ॥ ૨,૬.

કેવી રીતે મન વિવેક તરફ વળે અને શુદ્ધ બને, કૃપા કરીને કહો. ઋષિ બોલ્યા: મન સદા પ્રબળ છે અને સ્વભાવથી બદલાય છે.

વશં નયન્તિ કરિણં પ્રમત્તમપિ હસ્તિપાઃ । તથાપિ સાધુસઙ્ગત્યા સાધનૈરપ્યતન્દ્રિતઃ ॥ ૨,૬.

મદમાં પણ હાથીને તેના સંભાળનાર વશમાં કરે છે; એ જ રીતે સજ્જનોની સંગત અને સતત સાધનાથી મનને પણ વશ કરી શકાય છે.

તીવ્રેણ ભક્તિયોગેન વિચારેણ વશં નયેત્ । ઇતિહાસં પ્રવક્ષ્યામિ તવ પ્રત્યયકારકમ્ ॥ ૨,૬.

તીવ્ર ભક્તિ, યોગ અને વિચારથી મનને વશમાં લાવવું જોઈએ. હવે હું તને એવી વાર્તા કહું છું જે તને વિશ્વાસ અપાવશે.

નારદોઽકથયન્મહ્યં સ્વવૃત્તગતજન્મનઃ । નારદ ઉવાચ । કસ્યચિદ્દ્વિજમુખ્યસ્ય દાસીપુત્ત્રઃ પુરા મુને ॥ ૨,૬.

નારદજીએ મને એક શ્રેષ્ઠ દ્વિજના જન્મ અને જીવન વિશે કહ્યું હતું. નારદ બોલ્યા: હે મુનિ, એક સમયે હું એક મહાન બ્રાહ્મણની દાસીની પુત્ર હતો.

શિક્ષિતો બાલભાવેઽપિ પાઠિતો નિતરામહમ્ । તત્રાપિ સઙ્ગતિર્જાતા મહતાં પુણ્યકર્મણામ્ ॥ ૨,૬.

મારે બાળપણમાં જ શિક્ષણ મળ્યું અને ખૂબ અભ્યાસ કરાયો; ત્યાં પણ મને પુણ્યકર્મી મહાન આત્માઓની સંગત મળી.

પ્રાવૃટ્કાલે મમ ગૃહે સ્થિતાનાં ભાગ્યયોગતઃ । શુશ્રૂષણાનુવૃત્ત્યા ચ પ્રશ્રયેણ દમેન ચ ॥ ૨,૬.

વરસાદના સમયમાં મારા ઘરે જે લોકો રહી ગયા, તેઓના નસીબે, તેમની સેવા, આજ્ઞાપાલન, નમ્રતા અને સંયમથી,

સન્તોષં પરમં પ્રાપ્ય કૃપયા ત્વિદમબ્રુવન્ । મનીષા નિર્મલા યેન જાતા મમ શુભાર્થિની ॥ ૨,૬.

તેઓએ પરમ સંતોષ પામીને, દયા કરીને આ વાત કહી; જેના કારણે મારી શુભ ઈચ્છા, શુદ્ધ મનથી, જન્મી.

યયા વિષ્ણુમયં સર્વમ્ત્મન્યેવ દદૃશિવાન્ । મુનય ઊચુઃ । શૃણુ વત્સ પ્રવક્ષ્યા મો હિતાય તવ બાલક ॥ ૨,૬.

જેના કારણે મેં સર્વત્ર વિષ્ણુને, પોતાના અંતરમાં, જોઈ લીધો. મુનિઓએ કહ્યું: 'બાળક, તારા હિત માટે અમે તને આ વાત કહીએ છીએ, સાંભળ.'

યેન વૈ ધ્રિયમાણેન ઇહામુત્ર સુખં ભવેત્ । દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાશ્ચ સંસારે વિવિધા જનાઃ ॥ ૨,૬.

જેને પાળવાથી, અહીં અને પરલોકમાં સુખ મળે છે; દેવ, પ્રાણી અને માનવ—સંસારના અનેક જાતિના જીવ,

નિબદ્ધાઃ કર્મપશૈસ્તે ભુઞ્જન્ ભોગાન્ પૃથગ્વિધાન્ । દેવત્વં યાતિ સત્ત્વેન રજસા ચ મનુષ્યતામ્ ॥ ૨,૬.

કર્મના બંધનથી બંધાયેલા, વિવિધ પ્રકારના ભોગ ભોગવે છે; સત્ત્વ ગુણથી દેવપદ મળે છે, રજોગુણથી માનવ જન્મ મળે છે.

તિર્યક્ત્વં તમસા જન્તુર્વાસનાનુગતોઽબુધઃ । માતુર્લબ્ધ્વા પુનર્જન્મ મ્રિયતે ચ પુનઃ પુનઃ ॥ ૨,૬.

તમોગુણથી, વાસનાના પીછા કરતો અને અજ્ઞાન જીવ, પશુ બને છે; માતા પાસેથી જન્મ લઈને, વારંવાર મરે છે.

એવં ગત્વા હ્યસંખ્યાતા યોનીસ્તાઃ કર્મભૂરપિ । માનુષ્યં દુર્લભં લબ્ધ્વા કદાચિદ્દૈવયોગતઃ ॥ ૨,૬.

આ રીતે, અનંત યોનિઓમાં ફરી, જે કર્મભૂમિ છે, ત્યાંથી ક્યારેક ભાગ્યે માનવ જન્મ મળે છે.

અનુગ્રહેણ મહતાં હરિં જ્ઞાત્વા વિમુચ્યતે । રોગગ્રાહં મોહજાલમપારં ભવસાગરમ્ ॥ ૨,૬.

મહાન લોકોની કૃપાથી, હરિને ઓળખીને, દુઃખના રોગ, મોહના જાળ અને અપરંપાર સંસાર સાગરથી મુક્તિ મળે છે.

ન પશ્યામિ તિતીર્ષોરન્યદ્રામસ્મરણં વિના । નવનીયં યથા દધ્નો જ્યોતિઃ કાષ્ઠાદપિ ક્વચિત્ ॥ ૨,૬.

જે પાર ઉતરવા ઈચ્છે છે, તેને રામના સ્મરણ સિવાય બીજું કોઈ સાધન દેખાતું નથી; જેમ દહીંમાંથી ઘી, અથવા ક્યારેક લાકડામાંથી અગ્નિ મળે છે.

મન્થનૈઃ સાધનૈરેવં પરં જ્ઞાત્વા સુખી ભવેત્ । આત્મા નિત્યોઽવ્યયઃ સત્યઃ સર્વગઃ સર્વભૃન્મહાન્ ॥ ૨,૬.

આવી રીતના સાધનો વડે, પરમ તત્વને જાણી, મનુષ્ય સુખી થાય છે; આત્મા શાશ્વત, અવિનાશી, સત્ય, સર્વત્ર વ્યાપક અને સર્વનો આધાર છે.

અપ્રમેયઃ સ્વયઞ્જ્યોતિરગ્રાહ્યો મનસાપિ યઃ । સચ્ચિદાનન્દરૂપોઽસૌ સર્વપ્રાણિહૃદિ સ્થિતઃ ॥ ૨,૬.

તે અપરિમિત છે, પોતે પ્રકાશરૂપ છે, મનથી પણ પકડાય નહીં; તે સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ છે અને સર્વ જીવના હૃદયમાં વસે છે.

વિનશ્યત્સ્વપિ ભાવેષુ ન વિનશ્યતિ કર્હિચિત્ । આકાશઃ સર્વભૂતેષુ સ્થિતસ્તેજોજલે તથા ॥ ૨,૬.

બધા અવસ્થાઓ નાશ પામે ત્યારે પણ, તે ક્યારેય નાશ પામતો નથી; આકાશ જેવું, સર્વ જીવમાં અને અગ્નિ-પાણીમાં પણ તે વ્યાપે છે.

આત્મા સર્વત્ર નિર્લેપઃ પાર્થિવેષુ યથાનિલઃ । ભક્તાનુકમ્પી ભગવાન્ સાધૂનાં રક્ષણાય ચ ॥ ૨,૬.

આત્મા સર્વત્ર છે, અસ્પર્શ છે, જેમ પૃથ્વી પર પવન; ભગવાન ભક્તો પર દયાળુ છે અને સજ્જનોની રક્ષા કરે છે.

આવિર્ભવતિ લોકેષુગુણીવાજ્ઞૈઃ પ્રતીયતે । એવંવિવેકત્વયા યો બુદ્ધ્યા સંશીલયેદ્ધૃદિ ॥ ૨,૬.

તે જગતમાં પ્રગટ થાય છે, પોતાના ગુણ અને આજ્ઞાથી ઓળખાય છે; આવી વિવેકપૂર્ણ બુદ્ધિથી, તેને હૃદયમાં ધ્યાન કરવું જોઈએ.