ગરુડપુરાણમ્

ચક્રતીર્થં નૈમિષઞ્ચ શિવતીર્થમનન્તકમ્ । ગોપ્રતારકનાગેશમયોધ્યાબિન્દુસંજ્ઞિતમ્ ॥ ૨,૬.

'ચક્રતીર્થ, નૈમિષ, અનંત શિવતીર્થ, ગોપ્રતાર, નાગેશ, અયોધ્યા અને બિંદુ નામનું સ્થાન.'

યત્રાસ્ત મુક્તિદઃ સાક્ષાદ્રામો રાજીવલોચનઃ । આગ્નેયં વાયુકૌબેરં કૌમારં ભૂરુહાં પુનઃ ॥ ૨,૬.

'જ્યાં કમળનયન રામ સીધા મોક્ષ આપે છે; અગ્નિ, વાયુ, કુબેર, કુમાર અને ફરી ભૂરુહાના તીર્થો.'

સૌકરં મથુરા યત્ર નિત્યં સન્નિહતો હરિઃ । પુષ્કરં સત્યતીર્થઞ્ચ જ્વાલતીર્થં દિનેશ્વરમ્ ॥ ૨,૬.

'મથુરામાં જ્યાં હંમેશા હરિ હાજર છે તે સૌકર તીર્થ; પુષ્કર, સત્યતીર્થ, જ્વાલાતીર્થ અને દીનેશ્વર.'

ઇન્દ્રતીર્થં કુરુક્ષેત્રં યત્ર પ્રાચી સરસ્વતી । તાપી પયોષ્ણી નિર્વિન્ધ્યા મલયઃ કૃષ્ણવેણિકા ॥ ૨,૬.

'ઇન્દ્રતીર્થ, કુરુક્ષેત્ર, જ્યાં પૂર્વ દિશામાં સરસ્વતી વહે છે; તાપી, પયોષ્ણી, નિર્વિંધ્યા, મલય અને કૃષ્ણવેણિકા.'

ગોદાવરી દણ્ડકઞ્ચ તામ્રચૂડં સદોદકમ્ । દ્યાવાભૂમીશ્વરં દૃષ્ટ્વા શ્રીશૈલઃ પર્વતેશ્વરઃ ॥ ૨,૬.

'ગોદાવરી, દંડક, સદાય પાણીવાળું તામ્રચૂડ; દ્યાવાભૂમિશ્વર, શ્રીશૈલ અને પર્વતેશ્વર દર્શન કર્યા.'

અસંખ્યલિઙ્ગતીર્થાનિ યત્ર સન્તિ સદા મુને । વેઙ્કટાદ્રૌ મહાતેજાઃ શ્રીરઙ્ગાખ્યઃ સ્વયં હરિઃ ॥ ૨,૬.

'જ્યાં અસંખ્ય લિંગ તીર્થો હંમેશા છે, મુનિ; વેંકટ પર્વત પર મહાતેજસ્વી શ્રીરંગ રૂપે સ્વયં હરિ છે.'

વેઙ્કટી નામ તત્રૈવ દેવી મહિષમર્દિની । ચન્દ્રતીર્થં ભદ્રવટઃ કાવેરીકુટિલાચલૌ ॥ ૨,૬.

'ત્યાં વેંકટી નામે મહિષમર્દિની દેવી છે; ચંદ્રતીર્થ, ભદ્રવટ અને વળાંકવાળી કાવેરી તથા તેના પર્વતો છે.'

અવટોદા તામ્રપર્ણો ત્રિકૃટઃ કોલ્લકો ગિરિઃ । વાસિષ્ઠં બ્રહ્મતીર્થઞ્ચ જ્ઞાનતીર્થં મહોદધિઃ ॥ ૨,૬.

અવટોડા, તામ્રપર્ણી, ત્રિકૃટ, કોલ્લક પર્વત, વાસિષ્ઠ, બ્રહ્મતીર્થ, જ્ઞાનતીર્થ અને મહાસાગર—

હૃષીકેશં વિરાજઞ્ચ વિશાલં નીલપર્વતઃ । ભીમકૂટઃ શ્વેતગિરી રુદ્રતીર્થમુમાવનમ્ ॥ ૨,૬.

હૃષીકેશ, વિરાજ, વિશાળ, નીલપર્વત, ભીમકૂટ, શ્વેતપર્વત, રુદ્રતીર્થ અને ઉમાવન—

અવાપ ગિરિજા દેવી તપસા યત્ર શઙ્કરમ્ । વારુણં સૂર્યતીર્થઞ્ચ હંસતીર્થં મહોદયમ્ ॥ ૨,૬.

જ્યાં ગિરિજા દેવીએ તપ દ્વારા શંકરને પ્રાપ્ત કર્યો હતો, વરુણ, સૂર્યતીર્થ, હંસતીર્થ અને મહોદય—

નિમજ્જ્ય યત્ર કાકોલા રાજહંસત્વમાયયુઃ । અસુરો યત્ર દેવત્વમવાપ સ્નાનમાત્રતઃ ॥ ૨,૬.

જ્યાં કાગડાઓએ સ્નાન કરીને રાજહંસનું રૂપ મેળવ્યું અને જ્યાં અસુરે માત્ર સ્નાનથી દેવત્વ પ્રાપ્ત કર્યું—

વિશ્વરૂપં વન્દિતીર્થં રત્નેશઃ કુહકાચલઃ । નરનારાયણં દૃષ્ટ્વા મુચ્યતે પાપકોટિભિઃ ॥ ૨,૬.

વિશ્વરૂપ, વંદિતીર્થ, રત્નેશ, કુહકાચલ અને જ્યાં નરનારાયણના દર્શનથી કરોડો પાપોનો નાશ થાય છે—

સરસ્વતીદૃષદ્વત્યૌ નર્મદા શર્મદા નૃણામ્ । નીલકણ્ઠં મહાકાલં પુણ્યં ચામરકણ્ટકમ્ ॥ ૨,૬.

સરસ્વતી, દૃઢદ્વતી, નર્મદા, જે મનુષ્યોને સુખ આપે છે, નિલકંઠ, મહાકાલ અને પવિત્ર અમરકંઠક—

ચન્દ્રભાગા વેત્રવતી વીરભદ્રં ગણેશ્વરમ્ । ગોકર્ણં બિલ્વતીર્થઞ્ચ કર્મકુણ્ડં સતારકમ્ ॥ ૨,૬.

ચંદ્રભાગા, વેત્રવતી, વીરભદ્ર, ગણેશ્વર, ગોકર્ણ, બિલ્વતીર્થ, કર્મકુંડ અને સતારક—

સ્નાનમાત્રેણ યત્રાશુ મુચ્યતે કર્મબન્ધનાત્ । અન્યાન્યપિ ચ તીર્થાનિ કૃતાનિ કૃપયા તવ ॥ ૨,૬.

જ્યાં માત્ર સ્નાનથી જ તરત કર્મના બંધનમાંથી મુક્તિ મળે છે; અને બીજા પણ અનેક તીર્થો તારી કૃપાથી સ્થાપિત થયા છે.

ઉત્પદ્યતે શુભા બુદ્ધિઃ સાધૂનાં યદનુગ્રહઃ । એકતઃ સર્વતીર્થાનિ કરુણાઃ સાધવોઽન્યતઃ ॥ ૨,૬.

તારી કૃપાથી સજ્જનોમાં શુભ બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થાય છે; એક બાજુ બધા તીર્થો છે અને બીજી બાજુ દયાળુ સજ્જન છે.

અનુગ્રહાય ભૂતાનાં ચરન્તિ ચરિતવ્રતાઃ । ત્વં ગુરુઃ સર્વર્ણાનાં વિદ્યયા વયસાધિકઃ ॥ ૨,૬.

સર્વ જીવોની કલ્યાણ માટે, જે લોકો વ્રત પાળે છે તેઓ સંસારમાં વિહરે છે; તું સર્વ વર્ણના ગુરુ છે, જ્ઞાન અને વયે શ્રેષ્ઠ છે.

અતઃ પૃચ્છામ્યહં કિઞ્ચિદાધિભૂતં ચિરન્તનમ્ । કિં કુર્યાં કં નુ પૃચ્છેઽહં મનો મેઽતિચલં મુને ॥ ૨,૬.

માટે, હે મુનિ, હું તને પ્રાચીન ભૂતવિષયક પ્રશ્ન પૂછું છું; હું શું કરું, કોને પૂછું? મારું મન ખૂબ અશાંત છે.

નિઃસ્પૃહં બ્રહ્મવિષયે વિષયેષ્વતિલાલસમ્ । મનાગપિ ન સહતે વિરહં તિમિરં બ્રુવત્ ॥ ૨,૬.

બ્રહ્મ વિષયે નિરાસક્ત છે, પણ વિષયોમાં અતિ લલચાય છે; અંધકારથી થોડીક પણ વિયોગ સહન થતો નથી, હે વક્તા.

મોહિતં વિવિધૈર્ભાવૈઃ કર્મણાં ક્ષેત્રમુત્તમમ્ । શાન્તિં યથા સમાયાતિ સમ્પન્નમિવ ભૂસુર ॥ ૨,૬.

વિવિધ ભાવોથી મોહિત થયેલું મન કર્મનું શ્રેષ્ઠ ક્ષેત્ર છે; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તે કેવી રીતે શાંતિ પામે છે, જાણે સર્વે રીતે પૂર્ણ થયું હોય.

વિવેકપ્રવણં શુદ્ધં યથા સ્યાત્કૃપયા વદ । ઋષિરુવાચ । મનસ્તુ પ્રબલં નિત્યં સવિકારં સ્વભાવતઃ ॥ ૨,૬.

કેવી રીતે મન વિવેક તરફ વળે અને શુદ્ધ બને, કૃપા કરીને કહો. ઋષિ બોલ્યા: મન સદા પ્રબળ છે અને સ્વભાવથી બદલાય છે.

વશં નયન્તિ કરિણં પ્રમત્તમપિ હસ્તિપાઃ । તથાપિ સાધુસઙ્ગત્યા સાધનૈરપ્યતન્દ્રિતઃ ॥ ૨,૬.

મદમાં પણ હાથીને તેના સંભાળનાર વશમાં કરે છે; એ જ રીતે સજ્જનોની સંગત અને સતત સાધનાથી મનને પણ વશ કરી શકાય છે.

તીવ્રેણ ભક્તિયોગેન વિચારેણ વશં નયેત્ । ઇતિહાસં પ્રવક્ષ્યામિ તવ પ્રત્યયકારકમ્ ॥ ૨,૬.

તીવ્ર ભક્તિ, યોગ અને વિચારથી મનને વશમાં લાવવું જોઈએ. હવે હું તને એવી વાર્તા કહું છું જે તને વિશ્વાસ અપાવશે.

નારદોઽકથયન્મહ્યં સ્વવૃત્તગતજન્મનઃ । નારદ ઉવાચ । કસ્યચિદ્દ્વિજમુખ્યસ્ય દાસીપુત્ત્રઃ પુરા મુને ॥ ૨,૬.

નારદજીએ મને એક શ્રેષ્ઠ દ્વિજના જન્મ અને જીવન વિશે કહ્યું હતું. નારદ બોલ્યા: હે મુનિ, એક સમયે હું એક મહાન બ્રાહ્મણની દાસીની પુત્ર હતો.

શિક્ષિતો બાલભાવેઽપિ પાઠિતો નિતરામહમ્ । તત્રાપિ સઙ્ગતિર્જાતા મહતાં પુણ્યકર્મણામ્ ॥ ૨,૬.

મારે બાળપણમાં જ શિક્ષણ મળ્યું અને ખૂબ અભ્યાસ કરાયો; ત્યાં પણ મને પુણ્યકર્મી મહાન આત્માઓની સંગત મળી.

પ્રાવૃટ્કાલે મમ ગૃહે સ્થિતાનાં ભાગ્યયોગતઃ । શુશ્રૂષણાનુવૃત્ત્યા ચ પ્રશ્રયેણ દમેન ચ ॥ ૨,૬.

વરસાદના સમયમાં મારા ઘરે જે લોકો રહી ગયા, તેઓના નસીબે, તેમની સેવા, આજ્ઞાપાલન, નમ્રતા અને સંયમથી,

સન્તોષં પરમં પ્રાપ્ય કૃપયા ત્વિદમબ્રુવન્ । મનીષા નિર્મલા યેન જાતા મમ શુભાર્થિની ॥ ૨,૬.

તેઓએ પરમ સંતોષ પામીને, દયા કરીને આ વાત કહી; જેના કારણે મારી શુભ ઈચ્છા, શુદ્ધ મનથી, જન્મી.

યયા વિષ્ણુમયં સર્વમ્ત્મન્યેવ દદૃશિવાન્ । મુનય ઊચુઃ । શૃણુ વત્સ પ્રવક્ષ્યા મો હિતાય તવ બાલક ॥ ૨,૬.

જેના કારણે મેં સર્વત્ર વિષ્ણુને, પોતાના અંતરમાં, જોઈ લીધો. મુનિઓએ કહ્યું: 'બાળક, તારા હિત માટે અમે તને આ વાત કહીએ છીએ, સાંભળ.'

યેન વૈ ધ્રિયમાણેન ઇહામુત્ર સુખં ભવેત્ । દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાશ્ચ સંસારે વિવિધા જનાઃ ॥ ૨,૬.

જેને પાળવાથી, અહીં અને પરલોકમાં સુખ મળે છે; દેવ, પ્રાણી અને માનવ—સંસારના અનેક જાતિના જીવ,