ગરુડપુરાણમ્

પાત્રદાનપરો નિત્યમાતિથેયાગ્નિસેવકઃ । ગાર્હસ્થ્યં વિધિવચ્ચક્રે ભાર્યયા સત્યમેધયા ॥ ૨,૬.

એ સતત દાન આપતો, મહેમાનો અને અગ્નિની સેવા કરતો અને પોતાની સત્યવાંતી પત્ની સાથે ગૃહસ્થ ધર્મ યોગ્ય રીતે નિભાવતો હતો.

સ્માર્તેન લોકાનજયચ્છ્રૌતેન ત હવિર્ભુજઃ । કદાચિદ્બન્ધુભિઃ સાકં કૃત્વા તીર્થાનિ ભૂરિશઃ ॥ ૨,૬.

સ્મૃતિ મુજબના કર્મોથી એ લોક પ્રાપ્ત કર્યાં અને શ્રૌત વિધિથી હવનના ભાગીદાર બન્યો; ક્યારેક એ પોતાના સગાં સાથે અનેક તીર્થોમાં ગયો.

યાવદાયાતિ સદનં દૃષ્ટવાંલ્લોમશં પથિ । દણ્ડવત્પ્રણિપત્યાશુ કૃતાઞ્જલિપુટં સ્થિતમ્ ॥ ૨,૬.

ઘર તરફ જતા રસ્તામાં એને લોમશને જોયો અને તરત જ દંડવત્ પ્રણામ કરીને હાથ જોડીને ઊભો રહ્યો.

પપ્રચ્છ વિનયોપેતં કરુણાવારિવારિધિઃ । ઋષિરુવાચ । કુત આગમ્યતે સાધો બ્રાહ્મણૈર્બન્ધુભિર્યુતઃ ॥ ૨,૬.

કરુણાથી ભરેલા ઋષિએ વિનયપૂર્વક ઉભેલા તેને પૂછ્યું: 'સાદુ, તું બ્રાહ્મણો અને સગાં સાથે ક્યાંથી આવી રહ્યો છે?'

દૃષ્ટ્વા ત્વાં ધર્મનિલયં પ્રક્લિન્નં માનસં મમ । વિશ્વમ્ભર ઉવાચ । શીર્યમાણં શરીરં હિ જ્ઞાત્વા મૃત્યું પુરઃ સ્થિતમ્ ॥ ૨,૬.

તને ધર્મનું ઘર જોઈને મારું મન ખૂબ પલળી ગયું છે. વિશ્વંભરે કહ્યું: 'મારે જાણ્યું છે કે મારું શરીર ક્ષીણ થઈ રહ્યું છે અને મૃત્યુ સામે ઊભું છે.'

ભાર્યયા ધર્મચારિણ્યા તીર્થયાત્રાં વિનિર્ગતઃ । કૃત્વા તીર્થાનિ વિધિવદ્વિશ્રાણ્ય વિપુલં વસુ ॥ ૨,૬.

'મારી ધર્મનિષ્ઠ પત્ની સાથે હું તીર્થયાત્રાએ નીકળી પડ્યો હતો; બધા તીર્થો યોગ્ય રીતે ફર્યા અને ઘણું દાન આપ્યું.'

યાવદ્વ્રજામ્યહં વેશ્મ ભવાન્ દૃષ્ટિપથં ગતઃ । લોમશ ઉવાચ । તીર્થાનિ સન્તિ ભૂરીણિ વર્ષૈઽસ્મિન્ ભારતે શુભે ॥ ૨,૬.

'જ્યારે હું ઘરે પાછો ફરતો હતો ત્યારે તમે મારાં નજરે પડ્યા.' લોમશે કહ્યું: 'આ શુભ ભારતભૂમિમાં અનેક તીર્થો છે.'

યત્ત્વયા હ્યુપચીર્ણાનિ તાનિ સર્વાણિ મે વદ । વૈશ્ય ઉવાચ । ગઙ્ગા ચ સૂર્ય તનયા મહાપુણ્યા સરસ્વતી ॥ ૨,૬.

'તમે કયા કયા તીર્થો ફર્યા તે બધું મને કહો.' વૈશ્યએ કહ્યું: 'ગંગા, મહાપુણ્યવંતી સરસ્વતી, સૂર્યની પુત્રી—'

દશાશ્વમેધૈરયજદ્યત્ર બ્રહ્મા સુરેશ્વરઃ । તીર્થરાજસ્તતઃ કાશી મહાદેવો દયાનિધિઃ ॥ ૨,૬.

'જ્યાં બ્રહ્માએ, દેવોના સ્વામીએ, દસ અશ્વમેઘ યજ્ઞ કર્યા; પછી કાશી, તીર્થોનો રાજા, અને દયાનિધિ મહાદેવ.'

મૃતાનાં યત્ર જન્તૂનાં કર્ણે જપતિ તારકમ્ । પુલહસ્યાશ્રમં પુણ્યં ફલ્ગુતીર્થઞ્ચ ગણ્ડકી ॥ ૨,૬.

'જ્યાં મૃત્યુ પામેલા જીવના કાનમાં તારક મંત્ર બોલાય છે; પુણ્ય પુલહાશ્રમ, ફલ્ગુ તીર્થ અને ગંડકી.'

ચક્રતીર્થં નૈમિષઞ્ચ શિવતીર્થમનન્તકમ્ । ગોપ્રતારકનાગેશમયોધ્યાબિન્દુસંજ્ઞિતમ્ ॥ ૨,૬.

'ચક્રતીર્થ, નૈમિષ, અનંત શિવતીર્થ, ગોપ્રતાર, નાગેશ, અયોધ્યા અને બિંદુ નામનું સ્થાન.'

યત્રાસ્ત મુક્તિદઃ સાક્ષાદ્રામો રાજીવલોચનઃ । આગ્નેયં વાયુકૌબેરં કૌમારં ભૂરુહાં પુનઃ ॥ ૨,૬.

'જ્યાં કમળનયન રામ સીધા મોક્ષ આપે છે; અગ્નિ, વાયુ, કુબેર, કુમાર અને ફરી ભૂરુહાના તીર્થો.'

સૌકરં મથુરા યત્ર નિત્યં સન્નિહતો હરિઃ । પુષ્કરં સત્યતીર્થઞ્ચ જ્વાલતીર્થં દિનેશ્વરમ્ ॥ ૨,૬.

'મથુરામાં જ્યાં હંમેશા હરિ હાજર છે તે સૌકર તીર્થ; પુષ્કર, સત્યતીર્થ, જ્વાલાતીર્થ અને દીનેશ્વર.'

ઇન્દ્રતીર્થં કુરુક્ષેત્રં યત્ર પ્રાચી સરસ્વતી । તાપી પયોષ્ણી નિર્વિન્ધ્યા મલયઃ કૃષ્ણવેણિકા ॥ ૨,૬.

'ઇન્દ્રતીર્થ, કુરુક્ષેત્ર, જ્યાં પૂર્વ દિશામાં સરસ્વતી વહે છે; તાપી, પયોષ્ણી, નિર્વિંધ્યા, મલય અને કૃષ્ણવેણિકા.'

ગોદાવરી દણ્ડકઞ્ચ તામ્રચૂડં સદોદકમ્ । દ્યાવાભૂમીશ્વરં દૃષ્ટ્વા શ્રીશૈલઃ પર્વતેશ્વરઃ ॥ ૨,૬.

'ગોદાવરી, દંડક, સદાય પાણીવાળું તામ્રચૂડ; દ્યાવાભૂમિશ્વર, શ્રીશૈલ અને પર્વતેશ્વર દર્શન કર્યા.'

અસંખ્યલિઙ્ગતીર્થાનિ યત્ર સન્તિ સદા મુને । વેઙ્કટાદ્રૌ મહાતેજાઃ શ્રીરઙ્ગાખ્યઃ સ્વયં હરિઃ ॥ ૨,૬.

'જ્યાં અસંખ્ય લિંગ તીર્થો હંમેશા છે, મુનિ; વેંકટ પર્વત પર મહાતેજસ્વી શ્રીરંગ રૂપે સ્વયં હરિ છે.'

વેઙ્કટી નામ તત્રૈવ દેવી મહિષમર્દિની । ચન્દ્રતીર્થં ભદ્રવટઃ કાવેરીકુટિલાચલૌ ॥ ૨,૬.

'ત્યાં વેંકટી નામે મહિષમર્દિની દેવી છે; ચંદ્રતીર્થ, ભદ્રવટ અને વળાંકવાળી કાવેરી તથા તેના પર્વતો છે.'

અવટોદા તામ્રપર્ણો ત્રિકૃટઃ કોલ્લકો ગિરિઃ । વાસિષ્ઠં બ્રહ્મતીર્થઞ્ચ જ્ઞાનતીર્થં મહોદધિઃ ॥ ૨,૬.

અવટોડા, તામ્રપર્ણી, ત્રિકૃટ, કોલ્લક પર્વત, વાસિષ્ઠ, બ્રહ્મતીર્થ, જ્ઞાનતીર્થ અને મહાસાગર—

હૃષીકેશં વિરાજઞ્ચ વિશાલં નીલપર્વતઃ । ભીમકૂટઃ શ્વેતગિરી રુદ્રતીર્થમુમાવનમ્ ॥ ૨,૬.

હૃષીકેશ, વિરાજ, વિશાળ, નીલપર્વત, ભીમકૂટ, શ્વેતપર્વત, રુદ્રતીર્થ અને ઉમાવન—

અવાપ ગિરિજા દેવી તપસા યત્ર શઙ્કરમ્ । વારુણં સૂર્યતીર્થઞ્ચ હંસતીર્થં મહોદયમ્ ॥ ૨,૬.

જ્યાં ગિરિજા દેવીએ તપ દ્વારા શંકરને પ્રાપ્ત કર્યો હતો, વરુણ, સૂર્યતીર્થ, હંસતીર્થ અને મહોદય—

નિમજ્જ્ય યત્ર કાકોલા રાજહંસત્વમાયયુઃ । અસુરો યત્ર દેવત્વમવાપ સ્નાનમાત્રતઃ ॥ ૨,૬.

જ્યાં કાગડાઓએ સ્નાન કરીને રાજહંસનું રૂપ મેળવ્યું અને જ્યાં અસુરે માત્ર સ્નાનથી દેવત્વ પ્રાપ્ત કર્યું—

વિશ્વરૂપં વન્દિતીર્થં રત્નેશઃ કુહકાચલઃ । નરનારાયણં દૃષ્ટ્વા મુચ્યતે પાપકોટિભિઃ ॥ ૨,૬.

વિશ્વરૂપ, વંદિતીર્થ, રત્નેશ, કુહકાચલ અને જ્યાં નરનારાયણના દર્શનથી કરોડો પાપોનો નાશ થાય છે—

સરસ્વતીદૃષદ્વત્યૌ નર્મદા શર્મદા નૃણામ્ । નીલકણ્ઠં મહાકાલં પુણ્યં ચામરકણ્ટકમ્ ॥ ૨,૬.

સરસ્વતી, દૃઢદ્વતી, નર્મદા, જે મનુષ્યોને સુખ આપે છે, નિલકંઠ, મહાકાલ અને પવિત્ર અમરકંઠક—

ચન્દ્રભાગા વેત્રવતી વીરભદ્રં ગણેશ્વરમ્ । ગોકર્ણં બિલ્વતીર્થઞ્ચ કર્મકુણ્ડં સતારકમ્ ॥ ૨,૬.

ચંદ્રભાગા, વેત્રવતી, વીરભદ્ર, ગણેશ્વર, ગોકર્ણ, બિલ્વતીર્થ, કર્મકુંડ અને સતારક—

સ્નાનમાત્રેણ યત્રાશુ મુચ્યતે કર્મબન્ધનાત્ । અન્યાન્યપિ ચ તીર્થાનિ કૃતાનિ કૃપયા તવ ॥ ૨,૬.

જ્યાં માત્ર સ્નાનથી જ તરત કર્મના બંધનમાંથી મુક્તિ મળે છે; અને બીજા પણ અનેક તીર્થો તારી કૃપાથી સ્થાપિત થયા છે.

ઉત્પદ્યતે શુભા બુદ્ધિઃ સાધૂનાં યદનુગ્રહઃ । એકતઃ સર્વતીર્થાનિ કરુણાઃ સાધવોઽન્યતઃ ॥ ૨,૬.

તારી કૃપાથી સજ્જનોમાં શુભ બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થાય છે; એક બાજુ બધા તીર્થો છે અને બીજી બાજુ દયાળુ સજ્જન છે.

અનુગ્રહાય ભૂતાનાં ચરન્તિ ચરિતવ્રતાઃ । ત્વં ગુરુઃ સર્વર્ણાનાં વિદ્યયા વયસાધિકઃ ॥ ૨,૬.

સર્વ જીવોની કલ્યાણ માટે, જે લોકો વ્રત પાળે છે તેઓ સંસારમાં વિહરે છે; તું સર્વ વર્ણના ગુરુ છે, જ્ઞાન અને વયે શ્રેષ્ઠ છે.

અતઃ પૃચ્છામ્યહં કિઞ્ચિદાધિભૂતં ચિરન્તનમ્ । કિં કુર્યાં કં નુ પૃચ્છેઽહં મનો મેઽતિચલં મુને ॥ ૨,૬.

માટે, હે મુનિ, હું તને પ્રાચીન ભૂતવિષયક પ્રશ્ન પૂછું છું; હું શું કરું, કોને પૂછું? મારું મન ખૂબ અશાંત છે.

નિઃસ્પૃહં બ્રહ્મવિષયે વિષયેષ્વતિલાલસમ્ । મનાગપિ ન સહતે વિરહં તિમિરં બ્રુવત્ ॥ ૨,૬.

બ્રહ્મ વિષયે નિરાસક્ત છે, પણ વિષયોમાં અતિ લલચાય છે; અંધકારથી થોડીક પણ વિયોગ સહન થતો નથી, હે વક્તા.