ગરુડપુરાણમ્

નત્વા સ્તુત્વા બહુવિધમુવાચાનુવસન્નૃપઃ । યતઃ સમાગતો દેવઃ પુનસ્તત્રૈવ નીયતામ્ ॥ ૨,૬.

નમન કરી અને અનેક રીતે સ્તુતિ કરીને, રાજાએ બેઠા બેઠા કહ્યું: 'જ્યારે ભગવાન આવ્યા છે, ત્યારે તેમને પાછા ત્યાં લઈ જવામાં આવે.'

ઇતિ શ્રુત્વા વચો રાજ્ઞઃ પપ્રચ્છ દ્વિજપુઙ્ગવઃ । બ્રાહ્મણ ઉવાચ । કોઽયં દેશ કુતો લોકા ઉત્તમા મધ્યમાધમાઃ ॥ ૨,૬.

રાજાના આ વચન સાંભળી, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે પૂછ્યું: 'આ કયું સ્થળ છે? અને આ ઉત્તમ, મધ્યમ અને નીચલા લોકો ક્યાંથી આવ્યા છે?'

કેન પુણ્યેન તુ ભવાન્પારમેષ્ટ્યવિભૂષિતઃ । કિમર્થમહમાનીતઃ પુનસ્તત્રૈવ નીયતે ॥ ૨,૬.

'કયા પુણ્યથી આપ બ્રહ્માજીના સમાન વૈભવથી શોભાઈ રહ્યા છો? અને મને અહીં શા માટે લાવવામાં આવ્યો છે અને હવે પાછા કેમ લઈ જવામાં આવે છે?'

અપૂર્વમિવ પશ્યામિ સર્વં સ્વપ્નગતો યથા । રાજોવાચ । સ્વધર્મનિરતો યસ્તુ હરિભક્તિરતઃ સદા ॥ ૨,૬.

'મને બધું જ અપૂર્વ લાગે છે, જાણે સ્વપ્નમાં છું.' રાજાએ કહ્યું: 'જે પોતાનાં કર્તવ્યમાં અને હંમેશા હરિભક્તિમાં તત્પર રહે છે—'

વિરક્ત ઇન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ સ મે પૂજ્યો ન સંશયઃ । તીર્થયાત્રાપરો નિત્યં વૃષોત્સર્ગવિશેષવિત્ ॥ ૨,૬.

'જે ઇન્દ્રિયોના વિષયોથી વિમુખ છે, એ નિશ્ચયે મારા પૂજ્ય છે; જે હંમેશા તીર્થયાત્રા કરે છે અને વૃષોત્સર્ગના વિશેષ વિધિ જાણે છે.'

સત્યદાનપરો યસ્તુ સ નમસ્યો દિવૌકસામ્ । દર્શનાર્થમિહાનીતઃ પૂજાર્હશ્ચ પરન્તપ ॥ ૨,૬.

'જે સત્ય અને દાનમાં તત્પર છે, તે દેવતાઓ દ્વારા પણ વંદનીય છે; તેમને દર્શન માટે અહીં લાવવામાં આવ્યા છે અને તેઓ પૂજ્ય છે, હે પરંતપ.'

અનુગૃહાણ માં દેવ ક્ષમસ્વ મમ સાહસમ્ । ઇત્યુક્ત્વા દર્શયામાસ મન્ત્રિણાં સંજ્ઞયા ભ્રુવઃ ॥ ૨,૬.

'હે દેવ, કૃપા કરીને મને આશીર્વાદ આપો અને મારા અપરાધને માફ કરો.' એમ કહી, રાજાએ ભ્રૂભંગથી મંત્રીઓને સંકેત આપ્યો.

વદિષ્યતિ સમગ્રં તે સ્વયં વક્તું ન સામ્પ્રતમ્ । સામન્તઃ સર્વવેદજ્ઞો જ્ઞાત્વા હાર્દં નૃપસ્ય ચ ॥ ૨,૬.

'તમે જે પૂછો છો તે બધું એ પોતે કહેશે; હમણાં હું કહેવાનું યોગ્ય નથી.' સર્વ વેદો જાણતા અને રાજાના હૃદયને સમજતા મુખ્ય મંત્રીએ—

વિપશ્ચિદુવાચ । પૂર્વજન્મનિ વૈશ્યોઽયં વિશ્વમ્ભર ઇતિ શ્રુતઃ । વિરાધનગરે વિપ્ર દ્વિજદેવવિભૂષિતે ॥ ૨,૬.

પંડિતે કહ્યું: 'પૂર્વજન્મમાં આ વૈશ્ય હતો, તેનું નામ વિશ્વંભર હતું; હે બ્રાહ્મણ, જે વિરાધનપુરમાં રહેતો અને જ્યાં બ્રાહ્મણો અને દેવતાઓનું વિશેષ મહત્વ હતું.'

વૈશ્યવૃત્ત્યા સદા જીવન્કુટુમ્બપરિપાલકઃ । ગવાં શુશ્રૂષકો નિત્યં બ્રાહ્મણાનાઞ્ચ પૂજકઃ ॥ ૨,૬.

હંમેશા વૈશ્યની રીતે જીવન વિતાવતો, પરિવારની સારસંભાળ રાખતો, રોજ ગાયોનું ધ્યાન રાખતો અને બ્રાહ્મણોનું માન કરતો હતો.

પાત્રદાનપરો નિત્યમાતિથેયાગ્નિસેવકઃ । ગાર્હસ્થ્યં વિધિવચ્ચક્રે ભાર્યયા સત્યમેધયા ॥ ૨,૬.

એ સતત દાન આપતો, મહેમાનો અને અગ્નિની સેવા કરતો અને પોતાની સત્યવાંતી પત્ની સાથે ગૃહસ્થ ધર્મ યોગ્ય રીતે નિભાવતો હતો.

સ્માર્તેન લોકાનજયચ્છ્રૌતેન ત હવિર્ભુજઃ । કદાચિદ્બન્ધુભિઃ સાકં કૃત્વા તીર્થાનિ ભૂરિશઃ ॥ ૨,૬.

સ્મૃતિ મુજબના કર્મોથી એ લોક પ્રાપ્ત કર્યાં અને શ્રૌત વિધિથી હવનના ભાગીદાર બન્યો; ક્યારેક એ પોતાના સગાં સાથે અનેક તીર્થોમાં ગયો.

યાવદાયાતિ સદનં દૃષ્ટવાંલ્લોમશં પથિ । દણ્ડવત્પ્રણિપત્યાશુ કૃતાઞ્જલિપુટં સ્થિતમ્ ॥ ૨,૬.

ઘર તરફ જતા રસ્તામાં એને લોમશને જોયો અને તરત જ દંડવત્ પ્રણામ કરીને હાથ જોડીને ઊભો રહ્યો.

પપ્રચ્છ વિનયોપેતં કરુણાવારિવારિધિઃ । ઋષિરુવાચ । કુત આગમ્યતે સાધો બ્રાહ્મણૈર્બન્ધુભિર્યુતઃ ॥ ૨,૬.

કરુણાથી ભરેલા ઋષિએ વિનયપૂર્વક ઉભેલા તેને પૂછ્યું: 'સાદુ, તું બ્રાહ્મણો અને સગાં સાથે ક્યાંથી આવી રહ્યો છે?'

દૃષ્ટ્વા ત્વાં ધર્મનિલયં પ્રક્લિન્નં માનસં મમ । વિશ્વમ્ભર ઉવાચ । શીર્યમાણં શરીરં હિ જ્ઞાત્વા મૃત્યું પુરઃ સ્થિતમ્ ॥ ૨,૬.

તને ધર્મનું ઘર જોઈને મારું મન ખૂબ પલળી ગયું છે. વિશ્વંભરે કહ્યું: 'મારે જાણ્યું છે કે મારું શરીર ક્ષીણ થઈ રહ્યું છે અને મૃત્યુ સામે ઊભું છે.'

ભાર્યયા ધર્મચારિણ્યા તીર્થયાત્રાં વિનિર્ગતઃ । કૃત્વા તીર્થાનિ વિધિવદ્વિશ્રાણ્ય વિપુલં વસુ ॥ ૨,૬.

'મારી ધર્મનિષ્ઠ પત્ની સાથે હું તીર્થયાત્રાએ નીકળી પડ્યો હતો; બધા તીર્થો યોગ્ય રીતે ફર્યા અને ઘણું દાન આપ્યું.'

યાવદ્વ્રજામ્યહં વેશ્મ ભવાન્ દૃષ્ટિપથં ગતઃ । લોમશ ઉવાચ । તીર્થાનિ સન્તિ ભૂરીણિ વર્ષૈઽસ્મિન્ ભારતે શુભે ॥ ૨,૬.

'જ્યારે હું ઘરે પાછો ફરતો હતો ત્યારે તમે મારાં નજરે પડ્યા.' લોમશે કહ્યું: 'આ શુભ ભારતભૂમિમાં અનેક તીર્થો છે.'

યત્ત્વયા હ્યુપચીર્ણાનિ તાનિ સર્વાણિ મે વદ । વૈશ્ય ઉવાચ । ગઙ્ગા ચ સૂર્ય તનયા મહાપુણ્યા સરસ્વતી ॥ ૨,૬.

'તમે કયા કયા તીર્થો ફર્યા તે બધું મને કહો.' વૈશ્યએ કહ્યું: 'ગંગા, મહાપુણ્યવંતી સરસ્વતી, સૂર્યની પુત્રી—'

દશાશ્વમેધૈરયજદ્યત્ર બ્રહ્મા સુરેશ્વરઃ । તીર્થરાજસ્તતઃ કાશી મહાદેવો દયાનિધિઃ ॥ ૨,૬.

'જ્યાં બ્રહ્માએ, દેવોના સ્વામીએ, દસ અશ્વમેઘ યજ્ઞ કર્યા; પછી કાશી, તીર્થોનો રાજા, અને દયાનિધિ મહાદેવ.'

મૃતાનાં યત્ર જન્તૂનાં કર્ણે જપતિ તારકમ્ । પુલહસ્યાશ્રમં પુણ્યં ફલ્ગુતીર્થઞ્ચ ગણ્ડકી ॥ ૨,૬.

'જ્યાં મૃત્યુ પામેલા જીવના કાનમાં તારક મંત્ર બોલાય છે; પુણ્ય પુલહાશ્રમ, ફલ્ગુ તીર્થ અને ગંડકી.'

ચક્રતીર્થં નૈમિષઞ્ચ શિવતીર્થમનન્તકમ્ । ગોપ્રતારકનાગેશમયોધ્યાબિન્દુસંજ્ઞિતમ્ ॥ ૨,૬.

'ચક્રતીર્થ, નૈમિષ, અનંત શિવતીર્થ, ગોપ્રતાર, નાગેશ, અયોધ્યા અને બિંદુ નામનું સ્થાન.'

યત્રાસ્ત મુક્તિદઃ સાક્ષાદ્રામો રાજીવલોચનઃ । આગ્નેયં વાયુકૌબેરં કૌમારં ભૂરુહાં પુનઃ ॥ ૨,૬.

'જ્યાં કમળનયન રામ સીધા મોક્ષ આપે છે; અગ્નિ, વાયુ, કુબેર, કુમાર અને ફરી ભૂરુહાના તીર્થો.'

સૌકરં મથુરા યત્ર નિત્યં સન્નિહતો હરિઃ । પુષ્કરં સત્યતીર્થઞ્ચ જ્વાલતીર્થં દિનેશ્વરમ્ ॥ ૨,૬.

'મથુરામાં જ્યાં હંમેશા હરિ હાજર છે તે સૌકર તીર્થ; પુષ્કર, સત્યતીર્થ, જ્વાલાતીર્થ અને દીનેશ્વર.'

ઇન્દ્રતીર્થં કુરુક્ષેત્રં યત્ર પ્રાચી સરસ્વતી । તાપી પયોષ્ણી નિર્વિન્ધ્યા મલયઃ કૃષ્ણવેણિકા ॥ ૨,૬.

'ઇન્દ્રતીર્થ, કુરુક્ષેત્ર, જ્યાં પૂર્વ દિશામાં સરસ્વતી વહે છે; તાપી, પયોષ્ણી, નિર્વિંધ્યા, મલય અને કૃષ્ણવેણિકા.'

ગોદાવરી દણ્ડકઞ્ચ તામ્રચૂડં સદોદકમ્ । દ્યાવાભૂમીશ્વરં દૃષ્ટ્વા શ્રીશૈલઃ પર્વતેશ્વરઃ ॥ ૨,૬.

'ગોદાવરી, દંડક, સદાય પાણીવાળું તામ્રચૂડ; દ્યાવાભૂમિશ્વર, શ્રીશૈલ અને પર્વતેશ્વર દર્શન કર્યા.'

અસંખ્યલિઙ્ગતીર્થાનિ યત્ર સન્તિ સદા મુને । વેઙ્કટાદ્રૌ મહાતેજાઃ શ્રીરઙ્ગાખ્યઃ સ્વયં હરિઃ ॥ ૨,૬.

'જ્યાં અસંખ્ય લિંગ તીર્થો હંમેશા છે, મુનિ; વેંકટ પર્વત પર મહાતેજસ્વી શ્રીરંગ રૂપે સ્વયં હરિ છે.'

વેઙ્કટી નામ તત્રૈવ દેવી મહિષમર્દિની । ચન્દ્રતીર્થં ભદ્રવટઃ કાવેરીકુટિલાચલૌ ॥ ૨,૬.

'ત્યાં વેંકટી નામે મહિષમર્દિની દેવી છે; ચંદ્રતીર્થ, ભદ્રવટ અને વળાંકવાળી કાવેરી તથા તેના પર્વતો છે.'

અવટોદા તામ્રપર્ણો ત્રિકૃટઃ કોલ્લકો ગિરિઃ । વાસિષ્ઠં બ્રહ્મતીર્થઞ્ચ જ્ઞાનતીર્થં મહોદધિઃ ॥ ૨,૬.

અવટોડા, તામ્રપર્ણી, ત્રિકૃટ, કોલ્લક પર્વત, વાસિષ્ઠ, બ્રહ્મતીર્થ, જ્ઞાનતીર્થ અને મહાસાગર—

હૃષીકેશં વિરાજઞ્ચ વિશાલં નીલપર્વતઃ । ભીમકૂટઃ શ્વેતગિરી રુદ્રતીર્થમુમાવનમ્ ॥ ૨,૬.

હૃષીકેશ, વિરાજ, વિશાળ, નીલપર્વત, ભીમકૂટ, શ્વેતપર્વત, રુદ્રતીર્થ અને ઉમાવન—