ગરુડપુરાણમ્

વનાદ્વનાન્તરં નિન્યુર્નદીનદસમાકુલમ્ । સ તત્ર નગરં રાજન્ દદર્શ બહુવિસ્તરમ્ ॥ ૨,૬.

તેઓએ તેને એક જંગલમાંથી બીજાં જંગલમાં, નદીઓ અને નાળાઓથી ભરેલા પ્રદેશોમાં લઇ ગયા; ત્યાં, રાજા, તેણે વિશાળ શહેર જોયું.

ગોપુરદ્વારરચિતં સૌધપ્રાસાદમણ્ડિતમ્ । ચત્વરાપણપણ્યાદિનરનારીસમાકુલમ્ ॥ ૨,૬.

ઉચ્ચ મકાન અને મહેલો વડે શોભાયમાન, ગોપુરવાળા દરવાજા ધરાવતું, ચૌક, બજાર, વેપારીઓ અને અનેક પુરુષ-મહિલાઓથી ભરેલું એવું શહેર હતું.

તૂર્યદ્વન્દ્વાભિનિર્ઘોષવીણાપટહનાદિતમ્ । કાંશ્ચિત્ક્ષુધાર્દિતાન્દીનાન્મલિનાન્વિગતૌજસઃ ॥ ૨,૬.

ત્યાં જુદા જુદા વાદ્યોના ગૂંજીલા, વીણા અને ઢોલના અવાજો સંભળાતા હતા; અને એમાં કેટલાક લોકો ભૂખ્યા, દુઃખી, ગંદા અને નિર્વળ શક્તિથી દેખાતા હતા.

તતોઽતિતુષ્ટાન્મલિનાન્વસ્ત્રખણ્ડસમાવૃતાન્ । અગ્રતો હૃષ્ટપુષ્ટાંશ્ચ સ્વર્ણવસ્ત્રોપશોભિતાન્ ॥ ૨,૬.

પછી તેણે કેટલાક લોકોને ખૂબ જ સંતોષી જોયા, ભલે તેઓ ફાટેલા કપડાં પહેરેલા હતા; અને આગળ, કેટલાક આનંદિત, તંદુરસ્ત અને સોનાના દાગીના તથા સુંદર વસ્તુઓથી શોભતા હતા.

તતોઽપિ સુરસંકાશાન્સ દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતોઽભવત્ । કિં સ્વપ્ન ઉત માયા વૈ મદીયો માનસો ભ્રમઃ ॥ ૨,૬.

પછી તો તેણે દેવતા જેવાં તેજસ્વી લોકો જોયા, જેને જોઈને તે આશ્ચર્યચકિત થયો: 'આ સ્વપ્ન છે કે માયા છે કે મારા મનની કોઈ ભ્રાંતિ છે?' એમ વિચાર્યો.

સન્દિહાનં દ્વિજં નિન્યુઃ પુરુષા રાજસન્નિધિમ્ । સતદ્દદર્શ વિપ્રસ્તુ સ્વર્ણપ્રાસાદમન્દિરે ॥ ૨,૬.

જ્યારે તે સંશયમાં હતો, ત્યારે કેટલાક માણસોએ તેને રાજાના દરબારમાં લઈ ગયા; અને ત્યાં બ્રાહ્મણે સોનાથી શોભતા મહેલને જોયો.

સિંહાસનંમહાદિવ્યં છત્રચામરવીજિતમ્ । તત્રોપ વિષ્ટં રાજાનં કિરીટકનકોજ્જ્વલમ્ ॥ ૨,૬.

ત્યાં એક ભવ્ય અને દિવ્ય સિંહાસન હતું, જેના ઉપર છત્રી અને ચામરાથી પંખો કરવામાં આવતો; અને એ સિંહાસન પર સોનાની મુકૂટથી તેજસ્વી રાજા બેઠો હતો.

મહત્યા ચ શ્રિયા યુક્તં સ્તૂયમાનં સુવન્દિભિઃ । રાજાપિ દૃષ્ટ્વા તં વિપ્રં પ્રત્યુત્થાય કૃતાઞ્જલિઃ ॥ ૨,૬.

મહાન વૈભવથી યુક્ત, શ્રેષ્ઠ ભટ્ટો દ્વારા સ્તુતિ પામતો એ રાજા, બ્રાહ્મણને જોઈને, ઊભો રહી, હાથ જોડીને તેનું સ્વાગત કરવા લાગ્યો.

પૂજયામાસ વિધિવન્મધુપર્કાસ નાદિભિઃ । સન્તુષ્ટમનસં દેવમસ્તૌષીત્પરયા મુદા ॥ ૨,૬.

પછી તેણે નિયમ પ્રમાણે, મધુપર્ક વગેરેથી પૂજા કરી; મનથી પ્રસન્ન થઈ, પરમ આનંદથી ભગવાનની સ્તુતિ કરી.

અદ્ય મે સફલં જન્મ પાવિતઞ્ચ કુલં પ્રભો । વિષ્ણુભક્તસ્ય ધર્મસ્ય યત્તે દૃગ્ગોચરં ગતઃ ॥ ૨,૬.

'હવે તો મારું જન્મ સફળ થયું અને કુળ પવિત્ર થયું, પ્રભુ! કેમ કે આપના દર્શન માટે વિષ્ણુભક્ત અને ધર્મનિષ્ઠ વ્યક્તિ અહીં આવ્યો છે.'

નત્વા સ્તુત્વા બહુવિધમુવાચાનુવસન્નૃપઃ । યતઃ સમાગતો દેવઃ પુનસ્તત્રૈવ નીયતામ્ ॥ ૨,૬.

નમન કરી અને અનેક રીતે સ્તુતિ કરીને, રાજાએ બેઠા બેઠા કહ્યું: 'જ્યારે ભગવાન આવ્યા છે, ત્યારે તેમને પાછા ત્યાં લઈ જવામાં આવે.'

ઇતિ શ્રુત્વા વચો રાજ્ઞઃ પપ્રચ્છ દ્વિજપુઙ્ગવઃ । બ્રાહ્મણ ઉવાચ । કોઽયં દેશ કુતો લોકા ઉત્તમા મધ્યમાધમાઃ ॥ ૨,૬.

રાજાના આ વચન સાંભળી, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે પૂછ્યું: 'આ કયું સ્થળ છે? અને આ ઉત્તમ, મધ્યમ અને નીચલા લોકો ક્યાંથી આવ્યા છે?'

કેન પુણ્યેન તુ ભવાન્પારમેષ્ટ્યવિભૂષિતઃ । કિમર્થમહમાનીતઃ પુનસ્તત્રૈવ નીયતે ॥ ૨,૬.

'કયા પુણ્યથી આપ બ્રહ્માજીના સમાન વૈભવથી શોભાઈ રહ્યા છો? અને મને અહીં શા માટે લાવવામાં આવ્યો છે અને હવે પાછા કેમ લઈ જવામાં આવે છે?'

અપૂર્વમિવ પશ્યામિ સર્વં સ્વપ્નગતો યથા । રાજોવાચ । સ્વધર્મનિરતો યસ્તુ હરિભક્તિરતઃ સદા ॥ ૨,૬.

'મને બધું જ અપૂર્વ લાગે છે, જાણે સ્વપ્નમાં છું.' રાજાએ કહ્યું: 'જે પોતાનાં કર્તવ્યમાં અને હંમેશા હરિભક્તિમાં તત્પર રહે છે—'

વિરક્ત ઇન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ સ મે પૂજ્યો ન સંશયઃ । તીર્થયાત્રાપરો નિત્યં વૃષોત્સર્ગવિશેષવિત્ ॥ ૨,૬.

'જે ઇન્દ્રિયોના વિષયોથી વિમુખ છે, એ નિશ્ચયે મારા પૂજ્ય છે; જે હંમેશા તીર્થયાત્રા કરે છે અને વૃષોત્સર્ગના વિશેષ વિધિ જાણે છે.'

સત્યદાનપરો યસ્તુ સ નમસ્યો દિવૌકસામ્ । દર્શનાર્થમિહાનીતઃ પૂજાર્હશ્ચ પરન્તપ ॥ ૨,૬.

'જે સત્ય અને દાનમાં તત્પર છે, તે દેવતાઓ દ્વારા પણ વંદનીય છે; તેમને દર્શન માટે અહીં લાવવામાં આવ્યા છે અને તેઓ પૂજ્ય છે, હે પરંતપ.'

અનુગૃહાણ માં દેવ ક્ષમસ્વ મમ સાહસમ્ । ઇત્યુક્ત્વા દર્શયામાસ મન્ત્રિણાં સંજ્ઞયા ભ્રુવઃ ॥ ૨,૬.

'હે દેવ, કૃપા કરીને મને આશીર્વાદ આપો અને મારા અપરાધને માફ કરો.' એમ કહી, રાજાએ ભ્રૂભંગથી મંત્રીઓને સંકેત આપ્યો.

વદિષ્યતિ સમગ્રં તે સ્વયં વક્તું ન સામ્પ્રતમ્ । સામન્તઃ સર્વવેદજ્ઞો જ્ઞાત્વા હાર્દં નૃપસ્ય ચ ॥ ૨,૬.

'તમે જે પૂછો છો તે બધું એ પોતે કહેશે; હમણાં હું કહેવાનું યોગ્ય નથી.' સર્વ વેદો જાણતા અને રાજાના હૃદયને સમજતા મુખ્ય મંત્રીએ—

વિપશ્ચિદુવાચ । પૂર્વજન્મનિ વૈશ્યોઽયં વિશ્વમ્ભર ઇતિ શ્રુતઃ । વિરાધનગરે વિપ્ર દ્વિજદેવવિભૂષિતે ॥ ૨,૬.

પંડિતે કહ્યું: 'પૂર્વજન્મમાં આ વૈશ્ય હતો, તેનું નામ વિશ્વંભર હતું; હે બ્રાહ્મણ, જે વિરાધનપુરમાં રહેતો અને જ્યાં બ્રાહ્મણો અને દેવતાઓનું વિશેષ મહત્વ હતું.'

વૈશ્યવૃત્ત્યા સદા જીવન્કુટુમ્બપરિપાલકઃ । ગવાં શુશ્રૂષકો નિત્યં બ્રાહ્મણાનાઞ્ચ પૂજકઃ ॥ ૨,૬.

હંમેશા વૈશ્યની રીતે જીવન વિતાવતો, પરિવારની સારસંભાળ રાખતો, રોજ ગાયોનું ધ્યાન રાખતો અને બ્રાહ્મણોનું માન કરતો હતો.

પાત્રદાનપરો નિત્યમાતિથેયાગ્નિસેવકઃ । ગાર્હસ્થ્યં વિધિવચ્ચક્રે ભાર્યયા સત્યમેધયા ॥ ૨,૬.

એ સતત દાન આપતો, મહેમાનો અને અગ્નિની સેવા કરતો અને પોતાની સત્યવાંતી પત્ની સાથે ગૃહસ્થ ધર્મ યોગ્ય રીતે નિભાવતો હતો.

સ્માર્તેન લોકાનજયચ્છ્રૌતેન ત હવિર્ભુજઃ । કદાચિદ્બન્ધુભિઃ સાકં કૃત્વા તીર્થાનિ ભૂરિશઃ ॥ ૨,૬.

સ્મૃતિ મુજબના કર્મોથી એ લોક પ્રાપ્ત કર્યાં અને શ્રૌત વિધિથી હવનના ભાગીદાર બન્યો; ક્યારેક એ પોતાના સગાં સાથે અનેક તીર્થોમાં ગયો.

યાવદાયાતિ સદનં દૃષ્ટવાંલ્લોમશં પથિ । દણ્ડવત્પ્રણિપત્યાશુ કૃતાઞ્જલિપુટં સ્થિતમ્ ॥ ૨,૬.

ઘર તરફ જતા રસ્તામાં એને લોમશને જોયો અને તરત જ દંડવત્ પ્રણામ કરીને હાથ જોડીને ઊભો રહ્યો.

પપ્રચ્છ વિનયોપેતં કરુણાવારિવારિધિઃ । ઋષિરુવાચ । કુત આગમ્યતે સાધો બ્રાહ્મણૈર્બન્ધુભિર્યુતઃ ॥ ૨,૬.

કરુણાથી ભરેલા ઋષિએ વિનયપૂર્વક ઉભેલા તેને પૂછ્યું: 'સાદુ, તું બ્રાહ્મણો અને સગાં સાથે ક્યાંથી આવી રહ્યો છે?'

દૃષ્ટ્વા ત્વાં ધર્મનિલયં પ્રક્લિન્નં માનસં મમ । વિશ્વમ્ભર ઉવાચ । શીર્યમાણં શરીરં હિ જ્ઞાત્વા મૃત્યું પુરઃ સ્થિતમ્ ॥ ૨,૬.

તને ધર્મનું ઘર જોઈને મારું મન ખૂબ પલળી ગયું છે. વિશ્વંભરે કહ્યું: 'મારે જાણ્યું છે કે મારું શરીર ક્ષીણ થઈ રહ્યું છે અને મૃત્યુ સામે ઊભું છે.'

ભાર્યયા ધર્મચારિણ્યા તીર્થયાત્રાં વિનિર્ગતઃ । કૃત્વા તીર્થાનિ વિધિવદ્વિશ્રાણ્ય વિપુલં વસુ ॥ ૨,૬.

'મારી ધર્મનિષ્ઠ પત્ની સાથે હું તીર્થયાત્રાએ નીકળી પડ્યો હતો; બધા તીર્થો યોગ્ય રીતે ફર્યા અને ઘણું દાન આપ્યું.'

યાવદ્વ્રજામ્યહં વેશ્મ ભવાન્ દૃષ્ટિપથં ગતઃ । લોમશ ઉવાચ । તીર્થાનિ સન્તિ ભૂરીણિ વર્ષૈઽસ્મિન્ ભારતે શુભે ॥ ૨,૬.

'જ્યારે હું ઘરે પાછો ફરતો હતો ત્યારે તમે મારાં નજરે પડ્યા.' લોમશે કહ્યું: 'આ શુભ ભારતભૂમિમાં અનેક તીર્થો છે.'

યત્ત્વયા હ્યુપચીર્ણાનિ તાનિ સર્વાણિ મે વદ । વૈશ્ય ઉવાચ । ગઙ્ગા ચ સૂર્ય તનયા મહાપુણ્યા સરસ્વતી ॥ ૨,૬.

'તમે કયા કયા તીર્થો ફર્યા તે બધું મને કહો.' વૈશ્યએ કહ્યું: 'ગંગા, મહાપુણ્યવંતી સરસ્વતી, સૂર્યની પુત્રી—'

દશાશ્વમેધૈરયજદ્યત્ર બ્રહ્મા સુરેશ્વરઃ । તીર્થરાજસ્તતઃ કાશી મહાદેવો દયાનિધિઃ ॥ ૨,૬.

'જ્યાં બ્રહ્માએ, દેવોના સ્વામીએ, દસ અશ્વમેઘ યજ્ઞ કર્યા; પછી કાશી, તીર્થોનો રાજા, અને દયાનિધિ મહાદેવ.'