ગરુડપુરાણમ્

એષ્ટવ્યા બહવઃ પુત્રા યદ્યેકોઽપિ ગયાં વ્રજેત્ । યજેત વાશ્વમેધેન નીલં વા વૃષમુત્સૃજેત્ ॥ ૨,૬.

ઘણા પુત્રો થવા જોઈએ, કેમ કે જો એક પણ પુત્ર ગયામાં જાય, કે અશ્વમેઘ યજ્ઞ કરે, કે નીલ વાછરો છોડે, તો એ પણ પુણ્યદાયક છે.

બ્રહ્મહત્યાદિપાપાનિ જ્ઞાનાજ્ઞાનકૃતાનિ ચ । નીલોદ્વાહેન શુધ્યેત્તુ સમુદ્રપ્લવનેન વા ॥ ૨,૬.

બ્રાહ્મણહત્યા જેવા પાપો, જાણતા કે અજાણતા કરેલા હોય, તે નીલ વાછરો છોડવાથી કે સાગરમાં ડૂબકી લગાવવાથી શુદ્ધ થાય છે.

એકાદશાહે રાજેન્દ્ર યસ્ય નોત્સૂજ્યતે વૃષઃ । પ્રેતત્વં નિશ્ચલં તસ્ય કૃતૈઃ શ્રાદ્ધૈસ્તુ કિં ભવેત્ ॥ ૨,૬.

હે રાજેન્દ્ર, જો અગિયારસના દિવસે વાછરો છોડવામાં નથી આવે, તો એ મનુષ્યનું પ્રેતત્વ નિશ્ચિત છે—પછી શ્રાદ્ધ કર્યા પણ શું ફાયદો?

યથાકથઞ્ચિત્કર્તવ્યસ્તીર્થે વા પત્તનેઽથ વા । વૃષયજ્ઞૈઃ પ્રમુચ્યતે નાન્યથા સાધનૈઃ ખગ ॥ ૨,૬.

પવિત્ર તીર્થ હોય કે શહેરમાં, જે રીતે પણ કરવામાં આવે, વૃષયજ્ઞ દ્વારા જ મુક્તિ મળે છે, પંખી, બીજાં કોઈ ઉપાયથી નહીં.

વૃષભં પઞ્ચકલ્યાણં યુવાનં કૃષ્ણકંબલમ્ । ગોયૂથમધ્યે નિતરાં વિચરન્તં વિધાનતઃ ॥ ૨,૬.

પાંચ શુભ લક્ષણો ધરાવતો, યુવાન, કાળી ચામડી ધરાવતો, અને ગાયોના જૂથમાં યોગ્ય રીતે ફરતો વાછરડો નિયમ પ્રમાણે પસંદ કરવો.

ચતસૃભિર્વત્સકાભિર્દ્વાભ્યાઞ્ચૈવૈકયા ખગ । વિવાહ્ય મઙ્ગલદ્રવ્યૈર્મન્ત્રવત્તં સમુત્સૃજેત્ ॥ ૨,૬.

ચાર, બે અથવા એક વાછરડી સાથે, શુભ સામગ્રી વડે તેનું વિધાનપૂર્વક લગ્ન કરાવવું અને પછી મંત્રોચ્ચાર સાથે તેને છોડવું.

ઇહ રતીતિ ષડૃગ્ભિર્હેમં કુર્યાદ્વિભાવસોઃ । કાર્તિક્યાં માઘવૈશાખ્યાં સંક્રમે પાતપર્વસુ ॥ ૨,૬.

‘ઇહ રતિ’થી શરૂ થતી છ ઋગ્વેદની ઋચાઓથી, કાર્તિક, માઘ કે વૈશાખ માસમાં, સંક્રાંતિ કે ગ્રહણના દિવસે, અગ્નિની સોનાની પ્રતિમા બનાવવી.

તીર્થે પિત્ર્યેક્ષયાહે ચ વિશેષેણ પ્રશસ્યતે । લોહિતો યસ્તુ વર્ણેન મુખે પુચ્છે ચ પાણ્ડુરઃ ॥ ૨,૬.

તીર્થમાં કે પિતૃઓના દિવસે, આ વિધિ વિશેષ પ્રશંસનીય છે; લાલ રંગનો, મોઢું અને પૂંછડી સફેદ હોય એવો વાછરડો શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

પીતઃ ખુરવિષાણેષુ સ નીલો વૃષ ઉચ્યતે । શ્વેતવર્ણો ભવેદ્વિપ્રો લોહિતઃ ક્ષત્ત્ર ઉચ્યતે ॥ ૨,૬.

ખુર અને શિંગમાં પીળો અને બાકીના શરીરે નીલો હોય એવો વાછરડો કહેવામાં આવે છે; સફેદ રંગનો બ્રાહ્મણ માટે, લાલ રંગનો ક્ષત્રિય માટે યોગ્ય છે.

પીતવર્ણો ભવેદ્વૈશ્યઃ શૂદ્રઃ કૃષ્ણઃ સ્મૃતો બુધૈઃ । યથાવર્ણં સમુદ્દિષ્ટો વર્ણેષુ બ્રાહ્મણાદિષુ ॥ ૨,૬.

પીળો રંગનો વૈશ્ય માટે અને કાળો રંગનો બુદ્ધિશાળી લોકો અનુસાર શૂદ્ર માટે છે; આ રીતે બ્રાહ્મણથી શરૂ કરીને દરેક વર્ણ માટે રંગ નિર્ધારિત છે.

અથ વા રક્તવર્ણસ્તુ સર્વેષામેવ શસ્યતે । પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ ॥ ૨,૬.

અથવા, લાલ રંગનો વાછરડો સૌ માટે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે—પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ માટે પણ.

આશાસતે સુતં જાતં વૃષોત્સર્ગં કરિષ્યતિ । ધર્મસ્ત્વં વૃષરૂપેણ જગદાનન્દદાયકઃ ॥ ૨,૬.

પિતાઓ આશા રાખે છે કે પુત્ર જન્મે અને વૃષોત્સર્ગ કરશે; તું ધર્મરૂપે વિશ્વને આનંદ આપનાર છે.

અષ્ટમૂર્તેરધિષ્ઠાનમતઃ શાન્તિં પ્રયચ્છ મે । ગઙ્ગાયમુનયોઃ પેયમન્તર્વેદિ તૃણં ચર ॥ ૨,૬.

અષ્ટમૂર્તિના નિવાસસ્થાન, મને શાંતિ આપ; ગંગા-યમુનાનું પાણી પી અને યજ્ઞસ્થળમાં ઘાસ ચર.

ધર્મરાજસ્ય પુરતો વાચ્યં મે સુકૃતં વૃષ । દક્ષિણાંસે ત્રિશૂલાઙ્કં વામોરૌ ચક્રચિહ્નિતમ્ ॥ ૨,૬.

ધર્મરાજા સામે તું મારા સારા કર્મોનું વર્ણન કરજે, વાછરડા; તારા જમણા ખભા પર ત્રિશૂલનું અને ડાબા જાંઘ પર ચક્રનું નિશાન છે.

ઇતિ સંપ્રાર્થ્ય વૃષભં ગન્ધપુષ્પાક્ષતાદિભિઃ । વૃષં તત્સતરીયુક્તં પૂજયિત્વા સમુત્સૃજેત્ ॥ ૨,૬.

આ રીતે વાછરડાને સુગંધ, ફૂલો, અક્ષત વગેરેથી પૂજા કરીને, ગાય સાથે જોડાયેલ વાછરડાની પૂજા કરી, પછી તેને છોડવું.

તસ્માદ્રાજન્ વિધાનેન વૃષોત્સર્ગં સમાચર । બહુસાધનયુક્તસ્ય નાન્યથા સદ્ગતિસ્તવ ॥ ૨,૬.

અત્યારે, રાજા, નિયમ પ્રમાણે વૃષોત્સર્ગ કર; અનેક સાધનો ધરાવનાર માટે સદગતિનો બીજો માર્ગ નથી.

આસીત્ત્રેતાયુગે પૂર્વં વિદેહનગરે નૃપ । બ્રાહ્મણો ધર્મવત્સેતિ સ્વકર્મનિરતઃ સુધીઃ ॥ ૨,૬.

ત્રેતાયુગમાં, વિદેહ શહેરમાં, ધર્મવત નામનો એક વિદ્વાન બ્રાહ્મણ પોતાનાં કર્મમાં તત્પર રહેતો હતો.

વિષ્ણુભક્તોઽતિતેજસ્વી યથાલાભેન તુષ્ટિકૃત્ । પિતૃપર્વણિ સંપ્રાપ્તે કુશાર્યો કાનનં યયૌ ॥ ૨,૬.

વિષ્ણુભક્ત, તેજસ્વી અને મળતું મળતું સંતોષ માનનાર એ બ્રાહ્મણ, પિતૃપક્ષ આવતા, કુશા લેવા માટે વનમાં ગયો.

અટન્નિતસ્તતસ્તત્ર ચિન્વન્ કુશપલાશકમ્ । સહસોપેત્ય પુરુષાશ્ચાત્વારશ્ચારુદર્શનાઃ ॥ ૨,૬.

તે ત્યાં-અહીં ફરતો, કુશ અને પલાશ એકઠાં કરતો હતો, ત્યારે અચાનક ભયાનક દેખાવવાળા ચાર પુરુષો તેની પાસે આવ્યા.

વિભ્રાન્તમનસં ગૃહ્ય પ્રત્યગ્જગ્મુર્વિહાયસા । બહુવૃક્ષસમાકીર્ણં ગિરિદુર્ગભયાનકમ્ ॥ ૨,૬.

મૂંઝાયેલા મનવાળા તેને પકડી, પશ્ચિમ દિશામાં આકાશ મારફતે લઇ ગયા, જ્યાં અનેક વૃક્ષો અને પહાડોથી ભરેલું ભયાનક જંગલ હતું.

વનાદ્વનાન્તરં નિન્યુર્નદીનદસમાકુલમ્ । સ તત્ર નગરં રાજન્ દદર્શ બહુવિસ્તરમ્ ॥ ૨,૬.

તેઓએ તેને એક જંગલમાંથી બીજાં જંગલમાં, નદીઓ અને નાળાઓથી ભરેલા પ્રદેશોમાં લઇ ગયા; ત્યાં, રાજા, તેણે વિશાળ શહેર જોયું.

ગોપુરદ્વારરચિતં સૌધપ્રાસાદમણ્ડિતમ્ । ચત્વરાપણપણ્યાદિનરનારીસમાકુલમ્ ॥ ૨,૬.

ઉચ્ચ મકાન અને મહેલો વડે શોભાયમાન, ગોપુરવાળા દરવાજા ધરાવતું, ચૌક, બજાર, વેપારીઓ અને અનેક પુરુષ-મહિલાઓથી ભરેલું એવું શહેર હતું.

તૂર્યદ્વન્દ્વાભિનિર્ઘોષવીણાપટહનાદિતમ્ । કાંશ્ચિત્ક્ષુધાર્દિતાન્દીનાન્મલિનાન્વિગતૌજસઃ ॥ ૨,૬.

ત્યાં જુદા જુદા વાદ્યોના ગૂંજીલા, વીણા અને ઢોલના અવાજો સંભળાતા હતા; અને એમાં કેટલાક લોકો ભૂખ્યા, દુઃખી, ગંદા અને નિર્વળ શક્તિથી દેખાતા હતા.

તતોઽતિતુષ્ટાન્મલિનાન્વસ્ત્રખણ્ડસમાવૃતાન્ । અગ્રતો હૃષ્ટપુષ્ટાંશ્ચ સ્વર્ણવસ્ત્રોપશોભિતાન્ ॥ ૨,૬.

પછી તેણે કેટલાક લોકોને ખૂબ જ સંતોષી જોયા, ભલે તેઓ ફાટેલા કપડાં પહેરેલા હતા; અને આગળ, કેટલાક આનંદિત, તંદુરસ્ત અને સોનાના દાગીના તથા સુંદર વસ્તુઓથી શોભતા હતા.

તતોઽપિ સુરસંકાશાન્સ દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતોઽભવત્ । કિં સ્વપ્ન ઉત માયા વૈ મદીયો માનસો ભ્રમઃ ॥ ૨,૬.

પછી તો તેણે દેવતા જેવાં તેજસ્વી લોકો જોયા, જેને જોઈને તે આશ્ચર્યચકિત થયો: 'આ સ્વપ્ન છે કે માયા છે કે મારા મનની કોઈ ભ્રાંતિ છે?' એમ વિચાર્યો.

સન્દિહાનં દ્વિજં નિન્યુઃ પુરુષા રાજસન્નિધિમ્ । સતદ્દદર્શ વિપ્રસ્તુ સ્વર્ણપ્રાસાદમન્દિરે ॥ ૨,૬.

જ્યારે તે સંશયમાં હતો, ત્યારે કેટલાક માણસોએ તેને રાજાના દરબારમાં લઈ ગયા; અને ત્યાં બ્રાહ્મણે સોનાથી શોભતા મહેલને જોયો.

સિંહાસનંમહાદિવ્યં છત્રચામરવીજિતમ્ । તત્રોપ વિષ્ટં રાજાનં કિરીટકનકોજ્જ્વલમ્ ॥ ૨,૬.

ત્યાં એક ભવ્ય અને દિવ્ય સિંહાસન હતું, જેના ઉપર છત્રી અને ચામરાથી પંખો કરવામાં આવતો; અને એ સિંહાસન પર સોનાની મુકૂટથી તેજસ્વી રાજા બેઠો હતો.

મહત્યા ચ શ્રિયા યુક્તં સ્તૂયમાનં સુવન્દિભિઃ । રાજાપિ દૃષ્ટ્વા તં વિપ્રં પ્રત્યુત્થાય કૃતાઞ્જલિઃ ॥ ૨,૬.

મહાન વૈભવથી યુક્ત, શ્રેષ્ઠ ભટ્ટો દ્વારા સ્તુતિ પામતો એ રાજા, બ્રાહ્મણને જોઈને, ઊભો રહી, હાથ જોડીને તેનું સ્વાગત કરવા લાગ્યો.

પૂજયામાસ વિધિવન્મધુપર્કાસ નાદિભિઃ । સન્તુષ્ટમનસં દેવમસ્તૌષીત્પરયા મુદા ॥ ૨,૬.

પછી તેણે નિયમ પ્રમાણે, મધુપર્ક વગેરેથી પૂજા કરી; મનથી પ્રસન્ન થઈ, પરમ આનંદથી ભગવાનની સ્તુતિ કરી.