ગરુડપુરાણમ્

ત્રયોદશ પ્રતીહારાઃ શ્રવણા નામ તત્ર વૈ । શ્રવણાકર્મતસ્તુષ્યન્ત્યન્યથા ક્રોધમાપ્નુયુઃ ॥ ૨,૫.

ત્યાં ત્રેળીસ દરવાજા રક્ષક છે, જેમને શ્રવણ કહે છે; જો તેમની ફરજ પ્રમાણે વર્તાય તો ખુશ થાય, નહિ તો ગુસ્સે થાય.

તતસ્તત્રાશુ રક્તાક્ષં ભિન્નાઞ્જનચયોપમમ્ । મૃત્યુકાલાન્તકાદીનાં મધ્યે પશ્યતિ વૈ યમમ્ ॥ ૨,૫.

પછી, ત્યાં જલદી, તે મૃત્યુ, સમય વગેરે વચ્ચે લાલ આંખો અને તૂટેલા કાજળ જેવા કાળાં શરીરવાળા યમને જુએ છે.

દંષ્ટ્રાકરાલવદનં ભૃકુટીદારુણાકૃતિમ્ । વિરૂપૈર્ભોષણૈર્વક્ત્રૈર્વૃતં વ્યાધિશતૈઃ પ્રભુમ્ ॥ ૨,૫.

તે યમને જુએ છે, જેના મોઢામાં મોટાં દાંત છે, ભયાનક ભ્રૂભંગ છે, ભયાનક આભૂષણો અને અનેક રોગોથી ઘેરાયેલો છે.

દણ્ડાસક્તમહાબાહું પાશહસ્તં સુભૈરવમ્ । તન્નિર્દિષ્ટાં તતો જન્તુર્ગતિં યાતિ શુભાશુભામ્ ॥ ૨,૫.

તે યમને જુએ છે, જેના હાથમાં દંડ અને ફાંસ છે, અને જે બહુ ભયાનક છે; પછી તે જીવ યમ દ્વારા નક્કી કરેલી સારી કે ખરાબ ગતિ તરફ જાય છે.

પાપી પાપાં ગતિં યાતિ યથા તે કથિતં પુરા । છત્રોપાનહદાતારો યે ચ વેશ્મપ્રદાયકાઃ ॥ ૨,૫.

પાપી માણસ પાપમય ગતિ પામે છે, જેમ તમે અગાઉ સાંભળ્યું છે; જે લોકો છત્રી, ચપ્પલ અને ઘર આપે છે, તેઓને અલગ ફળ મળે છે.

યે તુ પુણ્યકૃતસ્તત્ર તે પશ્યન્તિ યમં તદા । સૌમ્યાકૃતિં કુણ્ડલિનં મૌલિમન્તં ધૃતશ્રિયમ્ ॥ ૨,૫.

પણ જે લોકો સારા કર્મ કરે છે, તેઓ ત્યાં યમને એ સમયે શાંત સ્વરૂપે, કાનમાં કુંડળ પહેરેલા, મસ્તક પર મુગટ ધારણ કરેલા અને તેજસ્વી રૂપે જુએ છે.

એકાદશે દ્વાદશે હિ ષણ્માસે આબ્દિકે તથા । વિપ્રાન્ બહૂન્ ભોજયેત્તત્ર યન્મહતી ક્ષુધા ॥ ૨,૫.

અગિયારસ કે બારસના દિવસે, કે છઠ્ઠા મહિને, કે વર્ષ પૂર્ણ થ્યે ત્યારે, ત્યાં ઘણા બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું જોઈએ, કેમ કે તેમને મોટી ભૂખ હોય છે.

જીવન્ પુત્રકલત્રાદિપ્રદિષ્ટમિતરૈઃ ખગ । યો ન સાધયતિ સ્વાર્થમેવં પશ્ચાદ્ધિખિદ્યતે ॥ ૨,૫.

હે ખગ, જે મનુષ્ય જીવતો હોય ત્યારે પુત્ર, પત્ની અને બીજાઓએ જે કરવું કહ્યું હોય તે નથી કરતો અને ફક્ત પોતાનો જ લાભ જુએ છે, તેને પછી પસ્તાવો થાય છે.

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં સંયમિન્યાં યથાગતિ । પ્રોક્તમાવર્ષકૃત્યં તે કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ॥ ૨,૫.

હું તને સંયમનીમાં યાત્રા વિશે બધું સમજાવ્યું છે અને વર્ષમાં કરવાના કર્મો પણ કહી દીધાં છે. હવે તને બીજું શું સાંભળવું છે?

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૬ ગરુડ ઉવાચ । અપિ સાધનયુક્તસ્ય તીર્થદાનરતસ્ય ચ । અકૃતે તુ વૃષોત્સર્ગે પરલોકગતિર્ન હિ ॥ ૨,૬.

ગરુડએ પૂછ્યું: જો કોઈ સાધનામાં લાગેલો હોય, તીર્થયાત્રા અને દાનમાં પણ રત હોય, તો પણ જો વૃષોત્સર્ગ નથી કર્યો, તો પરલોકમાં તેની ગતિ થતી નથી.

તસ્માત્કૃષ્ણ વૃષોત્સર્ગઃ કર્તવ્ય ઇતિ મે શ્રુતમ્ । કિં ફલં વૃષયજ્ઞસ્ય પુરા કેન કૃતો હરે ॥ ૨,૬.

એથી, કૃષ્ણ, મેં સાંભળ્યું છે કે વૃષોત્સર્ગ કરવો જરૂરી છે. વૃષયજ્ઞનું ફળ શું છે અને સૌપ્રથમ એ કોણે કર્યું હતું, હે હરિ?

અનડ્વાન્ કીદૃશઃ પ્રોક્તઃ કસ્મિન્ કાલે વિશેષતઃ । કો વિધિસ્તસ્ય નિર્દિષ્ટઃ સર્વં મે કૃપયા વદ ॥ ૨,૬.

કયો વાછરો પસંદ કરવો, કયા ખાસ સમયે કરવો અને તેની રીત શું છે—મારે બધું દયા કરીને કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । ઇતિહાસં મહાપુણ્યં પ્રવક્ષ્યામિ ખગેશ્વર । બ્રહ્મપુત્રેણ યત્પ્રોક્તં રાજાનં વીરવાહનમ્ ॥ ૨,૬.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: હે ખગરાજ, હું તને એક પવિત્ર અને પુણ્યમય ઈતિહાસ કહું છું, જે બ્રહ્માના પુત્રએ રાજા વીરવાહનને કહ્યું હતું.

વિરાધનગરે રાજા વીરવાહનનામકઃ । ધર્માત્મા સત્યસન્ધશ્ચ વદાન્યો વિપ્રતુષ્ટિકૃત્ ॥ ૨,૬.

વિરાધા શહેરમાં વીરવાહન નામનો એક રાજા હતો, જે ધર્મનિષ્ઠ, સત્યવચન, ઉદાર અને બ્રાહ્મણોને પ્રસન્ન કરનારો હતો.

સ કદાચિદ્વનં વીરો મહાત્માખેટકં ગતઃ । કિઞ્ચિત્પ્રષ્ટુમનાસ્તાર્ક્ષ્ય વસિષ્ઠસ્યાશ્રમં યયૌ ॥ ૨,૬.

ક્યારેક એ મહાન રાજા શિકાર માટે ઘન જંગલમાં ગયો અને કંઈક પૂછવાની ઈચ્છાથી વશિષ્ઠના આશ્રમમાં પહોંચ્યો.

નમસ્કૃત્ય મુનિં તત્ર કૃતાસનપરિગ્રહઃ । પશ્રયાવનતો રાજા પપ્રચ્છ ઋષિસંસદિ ॥ ૨,૬.

ત્યાં મુનિને વંદન કરીને, આસન ગ્રહણ કર્યા પછી, રાજા નમ્રતાથી ઋષિઓની સભામાં પોતાનો પ્રશ્ન પૂછ્યો.

રાજોવાચ । મુને મયા કૃતો ધર્મો યથાશક્તિ પ્રયત્નતઃ । યમસ્ય શાસનં શ્રુત્વા બિભેમિ નિતરાં હૃદિ ॥ ૨,૬.

રાજાએ કહ્યું: હે મુનિ, મેં મારી શક્તિ પ્રમાણે અને શ્રદ્ધાથી ધર્મ આચર્યો છે, છતાં યમના નિયમો સાંભળી, મારા મનમાં ખૂબ ભય લાગે છે.

યમઞ્ચ યમદૂતાંશ્ચ નિરયાન્ ઘોરદર્શનાન્ । ન પશ્યામિ મહાભાગ તથા વદ દયાનિધે ॥ ૨,૬.

હે મહાભાગ્યશાળી, હું યમ, યમદૂત કે ભયાનક નરકોને નથી જુએતો; એ માટે કૃપાળુ, મને સાચું કહો.

વસિષ્ઠ ઉવાચ । ધર્મા બહુવિધા રાજન્ વર્ણ્યન્તે શાસ્ત્રકોવિદૈઃ । સૂક્ષ્મત્વાન્ન વિજાનન્તિ કર્મમાર્ગવિમોહિતાઃ ॥ ૨,૬.

વશિષ્ઠે કહ્યું: હે રાજા, શાસ્ત્રજ્ઞ લોકો અનેક પ્રકારના ધર્મો વર્ણવે છે, પણ કર્મના માર્ગમાં ભટકેલા લોકો એના સૂક્ષ્મતાને કારણે તેને સમજી શકતા નથી.

દાનં તીર્થં તપો યજ્ઞાઃ સંન્યાસઃ પૈતૃકો મહઃ । ધર્મેષુ ગૃહ્યમાણેષુ વૃષોત્સર્ગો વિશેષિતઃ ॥ ૨,૬.

દાન, તીર્થયાત્રા, તપ, યજ્ઞ, સંન્યાસ અને પિતૃકર્મ—આ બધા ધર્મોમાં વૃષોત્સર્ગને વિશેષ માનવામાં આવ્યો છે.

એષ્ટવ્યા બહવઃ પુત્રા યદ્યેકોઽપિ ગયાં વ્રજેત્ । યજેત વાશ્વમેધેન નીલં વા વૃષમુત્સૃજેત્ ॥ ૨,૬.

ઘણા પુત્રો થવા જોઈએ, કેમ કે જો એક પણ પુત્ર ગયામાં જાય, કે અશ્વમેઘ યજ્ઞ કરે, કે નીલ વાછરો છોડે, તો એ પણ પુણ્યદાયક છે.

બ્રહ્મહત્યાદિપાપાનિ જ્ઞાનાજ્ઞાનકૃતાનિ ચ । નીલોદ્વાહેન શુધ્યેત્તુ સમુદ્રપ્લવનેન વા ॥ ૨,૬.

બ્રાહ્મણહત્યા જેવા પાપો, જાણતા કે અજાણતા કરેલા હોય, તે નીલ વાછરો છોડવાથી કે સાગરમાં ડૂબકી લગાવવાથી શુદ્ધ થાય છે.

એકાદશાહે રાજેન્દ્ર યસ્ય નોત્સૂજ્યતે વૃષઃ । પ્રેતત્વં નિશ્ચલં તસ્ય કૃતૈઃ શ્રાદ્ધૈસ્તુ કિં ભવેત્ ॥ ૨,૬.

હે રાજેન્દ્ર, જો અગિયારસના દિવસે વાછરો છોડવામાં નથી આવે, તો એ મનુષ્યનું પ્રેતત્વ નિશ્ચિત છે—પછી શ્રાદ્ધ કર્યા પણ શું ફાયદો?

યથાકથઞ્ચિત્કર્તવ્યસ્તીર્થે વા પત્તનેઽથ વા । વૃષયજ્ઞૈઃ પ્રમુચ્યતે નાન્યથા સાધનૈઃ ખગ ॥ ૨,૬.

પવિત્ર તીર્થ હોય કે શહેરમાં, જે રીતે પણ કરવામાં આવે, વૃષયજ્ઞ દ્વારા જ મુક્તિ મળે છે, પંખી, બીજાં કોઈ ઉપાયથી નહીં.

વૃષભં પઞ્ચકલ્યાણં યુવાનં કૃષ્ણકંબલમ્ । ગોયૂથમધ્યે નિતરાં વિચરન્તં વિધાનતઃ ॥ ૨,૬.

પાંચ શુભ લક્ષણો ધરાવતો, યુવાન, કાળી ચામડી ધરાવતો, અને ગાયોના જૂથમાં યોગ્ય રીતે ફરતો વાછરડો નિયમ પ્રમાણે પસંદ કરવો.

ચતસૃભિર્વત્સકાભિર્દ્વાભ્યાઞ્ચૈવૈકયા ખગ । વિવાહ્ય મઙ્ગલદ્રવ્યૈર્મન્ત્રવત્તં સમુત્સૃજેત્ ॥ ૨,૬.

ચાર, બે અથવા એક વાછરડી સાથે, શુભ સામગ્રી વડે તેનું વિધાનપૂર્વક લગ્ન કરાવવું અને પછી મંત્રોચ્ચાર સાથે તેને છોડવું.

ઇહ રતીતિ ષડૃગ્ભિર્હેમં કુર્યાદ્વિભાવસોઃ । કાર્તિક્યાં માઘવૈશાખ્યાં સંક્રમે પાતપર્વસુ ॥ ૨,૬.

‘ઇહ રતિ’થી શરૂ થતી છ ઋગ્વેદની ઋચાઓથી, કાર્તિક, માઘ કે વૈશાખ માસમાં, સંક્રાંતિ કે ગ્રહણના દિવસે, અગ્નિની સોનાની પ્રતિમા બનાવવી.

તીર્થે પિત્ર્યેક્ષયાહે ચ વિશેષેણ પ્રશસ્યતે । લોહિતો યસ્તુ વર્ણેન મુખે પુચ્છે ચ પાણ્ડુરઃ ॥ ૨,૬.

તીર્થમાં કે પિતૃઓના દિવસે, આ વિધિ વિશેષ પ્રશંસનીય છે; લાલ રંગનો, મોઢું અને પૂંછડી સફેદ હોય એવો વાછરડો શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

પીતઃ ખુરવિષાણેષુ સ નીલો વૃષ ઉચ્યતે । શ્વેતવર્ણો ભવેદ્વિપ્રો લોહિતઃ ક્ષત્ત્ર ઉચ્યતે ॥ ૨,૬.

ખુર અને શિંગમાં પીળો અને બાકીના શરીરે નીલો હોય એવો વાછરડો કહેવામાં આવે છે; સફેદ રંગનો બ્રાહ્મણ માટે, લાલ રંગનો ક્ષત્રિય માટે યોગ્ય છે.